قۇتىدان قۇت ىزدەمەيىك

بۇل ومىردەگى ءدام-تۇزى ەرتە تاۋسىلىپ, قىرشىن كەتىپ جاتقان تالايلاردىڭ ولىمىنە سەرگىتكىش سۋسىندار سەبەپكەر بولىپ جاتقانى تۋرالى پىكىرلەردى ءجيى ەستيمىز. «گوريللانى» كوپ ىشەتىن ەدى, ء«ديزيدى» كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي تۇتىناتىن ەدى, «رەدبۋلدى» قولىنان تاستامايتىن ەدى, مىنە, اقىرى نە بولدى, مارقۇمنىڭ» دەگەن سوزدەردى ءسىز دە تالاي ەستىگەن بولارسىز. وسى ىسپەتتەس پىكىرلەرگە قاراپ ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ دەنساۋلىققا تيگىزەتىن زيانىن ىشتەي سەزىنە تۇسەسىڭ. الايدا سونى بىلە تۇرا مۇنداي سۋسىنداردان سانالى تۇردە باس تارتىپ جاتقاندار از. كوشەدە سەرگىتكىش سۋسىنداردى كومەيىنە قۇيىپ الىپ اياعىن الشاڭ باسىپ بارا جاتقان ادامداردىڭ قاراسى قالىڭ. قولىنا قۇتىنى قىسىپ ۇستاعان جاماعات الگى سەرگىتەدى دەگەن سۋسىنسىماقتاردىڭ زيانى جونىندەگى اقپاراتتاردى ەستىمەگەندەي نە وعان ءمان بەرمەگەندەي الاڭسىز.

بۇگىندە سەرگىتكىش سۋسىنداردى تۇتىنباي­تىن ەل كەم دە كەم. بويعا قوسىمشا قۋات بەرەدى دەپ ەسەپتەلىنەتىن سۋسىنعا قۇمارلاردىڭ قاتارى ءوسىپ بارادى. اسىرەسە جاستاردىڭ اراسىندا قۇتىدان قۇت ىزدەپ, ونداعى سۋسىندى ءسىمىرۋ سانگە اينالعان.

بۇل ونىمدەردىڭ زيانى جونىندە ماماندار از ايتىپ جۇرگەن جوق. ارينە, ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى وندىرۋشىلەردىڭ وكىلدەرى تاراپىنان ونىڭ زيانسىز ەكەنىن ايتۋشىلار دا تابىلادى. بىراق سوڭعىسىنىڭ ۇنىنەن الدىڭعىسىنىڭ داۋىسى باسىم.

ماماندار سۋسىن قۇرامىندا كەزدەسەتىن كوفەيننەن جۇرەك سوعىسىنىڭ جيىلىگى ارتىپ, ارتەريالدى قان قىسىمى كوتەرىلىپ كەتەتىنىن, اعزادا زات الماسۋ بۇزىلاتىنىن, باۋىر مەن ۇيقى بەزى سىر بەرەتىنىن ايتادى. كوفەين پسيحيكاعا, جۇيكە جۇيەسىنە قاتتى اسەر ەتەتىندىكتەن الگى سۇيىقتىققا دەگەن تاۋەلدىلىك تۋىندايتىن كورىنەدى. سونداي-اق سۋسىننىڭ اسەرى باسىلعاندا ادام تەز شارشاپ قالاتىن بولادى. مۇنىڭ بارلىعى اينالىپ كەلگەندە ادام دەنساۋلىعىن تومەندەتەدى, دەرتتى ەتەدى.

مىنە, وسىنىڭ بارلىعىن ءبىلىپ وتىرساق تا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ «قان قاساپ شابۋىلىنان» قورعانا الماي, شاراسىزدىق تانىتۋدامىز. ەگەر ول جۇرت ايتىپ جۇرگەندەي ەمەس, شىن مانىندە, زيانسىز بولسا, ونىڭ ءوزىن ناقتى عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەپ بەرۋىمىز كەرەك قوي, بىراق بۇل جاعىنا دا دارمەنسىزبىز.

قالاي دەگەندە دە بىزگە سەرگىتكىش سۋسىنداردى ساتۋ ىسىنە شەكتەۋ قويۋ قاجەت سەكىلدى. سەرگىتەتىن ءارى ەلىرتەتىن سۋسىندا ءبىر كاكىر بارىن حالىق ءبىلىپ وتىر. ونىڭ ساۋداسىن شەكتەسەك سالىققا تۇسەتىن اقشا كەميدى دەگەندى العا تارتاتىندار دا بار. بىراق بىزگە اقشا ەمەس, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى ماڭىزدى. ال حالىقتىڭ بۇزىلعان دەنساۋلىعىن تۇزەۋگە كەتەتىن قارجىنىڭ جانىندا الگىنىڭ ءوندىرىسى مەن ساۋداسىنان تۇسەتىن سالىق كولەمى جاي تيىن-تەبەن عانا بولاتىنىن تۇسىنەيىك.

ءبىز ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ ساۋداسىن مۇلدەم توقتاتىپ تاستاماساق تا ونى ساتۋ جولدارىن رەتتەۋىمىز كەرەك-اق. سول ءۇشىن بۇل ونىمدەردىڭ ادام اعزاسىنا زيانىن زەرتتەپ, زەردەلەپ, ناقتى ءبىر تۇجىرىمعا كەلگەنىمىز ءجون. ەگەر, ونىڭ زيان ەكەنى شىن مانىندە, عىلىمي مانەردە دالەلدەنىپ جاتسا كوپ سوزباي, ونى ساتۋدى شەكتەگەنىمىز ابزال. ويتكەنى بۇگىندە ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار بالا-شاعا, جاس-كارى دەمەي ساتىلا بەرەدى.

شەكتەۋ شارالارى قولعا الىنسا, ءبىرىنشى كەزەكتە ونىڭ جارناماسىن ازايتۋ, اكتسيز ەنگىزۋ, ادام دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتەتىن قوسپالار جايىندا تۇتىنۋشىلارعا شىنايى اقپارات بەرۋ, جاس ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي ساتۋ, قۇتىلاردىڭ سىرتىنداعى قاجەتتى مالىمەتتەردى ءىرى ارىپتەرمەن جازۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەر قامتىلۋى قاجەت. وسى جەردە ايتا كەتەيىك, ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ ىدىسىنا «اياعى اۋىر ايەلدەرگە, بالالارعا, جاسوسپىرىمدەرگە, قارتتارعا, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋىمەن اۋىراتىن ادامدارعا مۇلدەم پايدالانۋعا بولمايدى» دەپ جازىلعان. بىراق ول ەمىن-ەركىن ساتىلىپ جاتىر. قازاقستاننىڭ باس سانيتارلىق دارىگەرىنىڭ 2013 جىلدىڭ 19 تامىزداعى «سەرگىتەتىن كومپونەنتتەرى بار سۋسىنداردى ساتۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى» قاۋلىسى بار. وندا ورتا جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىم بەرەتىن, جوعارى وقۋ ورىندارىندا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندە, جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار كوپ جينالاتىن جەرلەردە, مادەني-كوپشىلىك شارالاردا سەرگىتكىش سۋسىنداردى ساتۋعا شەكتەۋ قويىلعان. بىراق مۇنى ورىنداپ جاتقان ەشكىم جوق. قورىتا ايتقاندا, بارىنەن دە حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ ماڭىزدى. ولاي بولسا, ازاماتتارىمىزدىڭ دەنساۋلىعىنا زيانىن تيگىزەتىن ونىمدەردى شەكتەۋ, ولار تۋرالى شىنايى اقپارات بەرۋ ماسەلەسىنە مەملەكەتتىك ساياسات تۇرعىسىنان قاراۋىمىز كەرەك. بۇل – ءومىر تالابى.