الەمدى ابىگەرگە سالاتىن گەوساياسي شيەلەنىستەر تىڭ مۇمكىندىكتەر ىزدەۋگە دە ءماجبۇر ەتەدى. بۇل جولى دا سولاي بولدى. رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى جاعداي جاھاندىق لوگيستيكالىق تىزبەكتىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلدى. وسىدان سوڭ مەملەكەتتەر جاڭا باعىتتار قاراستىرۋعا كوشتى. قازاقستانعا دا لوگيستيكالىق مۇمكىندىكتى قايتا قاراۋعا تۋرا كەلدى. ءبىر ايداي ۋاقىت بۇرىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ كولىك-ترانزيت الەۋەتىن دامىتۋ جونىندە كەڭەس تە وتكىزدى. البەتتە, قازاقستان ءداستۇرلى باعىتتاردان اينىماق ەمەس. سونداي-اق جاڭا ءارى مۇمكىندىگى تولىق پايدالانىلماي كەلگەن مارشرۋتتاردىڭ جۇكتەمەسىن ارتتىرۋدى دا كوزدەپ وتىر. وسى ورايدا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنىڭ ماڭىزى زور. ءبىز اتالعان باعىتتىڭ مۇمكىندىگى مەن بولاشاعى جايلى ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن بىلگەن ەدىك.
گايدار ابدىكەرىموۆ, «ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى» حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى:
– ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى دەگەنىمىز – 8 مەملەكەتتىڭ اۋماعىنداعى 11 مىڭ شاقىرىمعا سوزىلعان جول باعدارى. بۇل جول قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىعىس جاعالاۋىندا ورنالاسقان ليانيۋنگان پورتىنان باستالىپ, ەۋرووداققا دەيىن جەتەدى. جول قىتاي, قازاقستان, ازەربايجان, گرۋزيا, تۇركيا, ۋكراينا, پولشا, رۋمىنيا سەكىلدى مەملەكەتتەردى باسىپ وتەدى. شىعىس پەن باتىستى جالعايتىن اسا ماڭىزدى كولىك ءدالىزى بولىپ سانالادى. جاقىن بولاشاقتا كولىك ءدالىزىنىڭ ماڭىزى ارتپاق. ويتكەنى قازىرگى جاعدايلارعا بايلانىستى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى نەگىزگى باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.
2017 جىلعى 30 قازاندا جۇكتەردى وتكىزۋ ماقساتىندا باكۋ – تبيليسي – كارس تەمىر جول تەلىمى اشىلدى. بۇل قازىر اياقتالۋعا جاقىن. ودان باسقا, 340 شاقىرىم اۋماقتى قامتيتىن زانگەزۋر جاڭا كولىك ءدالىزى سالىنادى. بۇل دا قازاقستاننىڭ جۇك جونەلتۋشىلەرى ءۇشىن تاعى ءبىر زور مۇمكىندىك. ول الداعى 5 جىلدا ورىندالماق. سەبەبى وسىعان دەيىن التى ەلدىڭ مينيسترلەرى باكۋ قالاسىندا كەزدەسىپ, ۇشجاقتى كەلىسىمگە قول قويىپ, دەكلاراتسيا جاريالادى. اتالعان كولىك ءدالىزى دە قازىرگى جۇك اعىنىنىڭ ەكپىنىن قارقىندى ەتەدى دەپ ويلايمىز. بۇدان باسقا, تۇركيا مەملەكەتىندە ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. وسىلايشا, ءبىز ەۋرووداق ەلدەرىنە تىكەلەي شىعۋعا مۇمكىندىك الامىز. ءىرى ينتەگراتسيالانعان كولىك-لوگيستيكالىق كومپانيا قۇرۋ – قازىرگى زاماننىڭ تالابى. بۇل جاقسى ناتيجەلەرگە جەتەلەيدى. اتالعان باستاما جۇزەگە اسىرىلسا, قازاقستاننىڭ الەمدەگى لوگيستيكالىق يندەكسى ءبىرشاما وسەدى.
قازىرگى تاڭدا كولىك دالىزىندە تەڭىز, تەمىر جول سالاسىن قامتيتىن جۇمىستار اتقارىلۋدا. بۇل ءمۋلتيمودالدى, ينتەرمودالدى كولىك ءدالىزى بولىپ ەسەپتەلەدى. سەبەبى وندا تاسىمالداۋ بىرنەشە كولىك تۇرىنە تيەسىلى تەحنولوگيالارعا ساي جۇزەگە اسىرىلادى. ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەكى ەسە نەمەسە ودان دا جوعارى ۇلعايۋى مۇمكىن. كولەمگە دەگەن سۇرانىس ارتىپ وتىر.
سوڭعى بەس جىل ىشىندە – 2017 جىلدىڭ باسىنان باستاپ جانە وسى جىلدان اتالعان باعىت بويىنشا 3,9 ملن توننادان استام سىرتقى ساۋدا جۇكتەرى تاسىمالداندى. ونىڭ 2,1 ملن تونناسى – قازاقستاندىق ەكسپورتتىق جۇك. باعىت بويىنشا تاسىمالداۋ كولەمى جىلدان-جىلعا ەسەلەپ ءوسىپ كەلەدى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جۇك اينالىمى 700 مىڭ توننانى قۇرادى. بۇگىنگى تاڭدا الەمدەگى جاعدايعا بايلانىستى قازاقستاندىق ەكسپورتتىڭ جۇك اعىنىنىڭ ەداۋىر بولىگى – مۇناي-حيميا ونىمدەرى, قارا جانە ءتۇستى مەتالدار, كومىر, فەرروقورىتپا, استىق جانە باسقا دا جۇكتەر وسى باعىتقا باعدارلانۋدا.
قاسىم تىلەپوۆ, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى كولىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:
– 5 شىلدە كۇنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن ەلىمىزدىڭ كولىك-ترانزيتتىك الەۋەتىن دامىتۋ جونىندە كەڭەس وتكەنى ءمالىم. اتالعان سالانىڭ رەسپۋبليكا ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە ورىن الىپ جاتقان جاعدايلارعا بايلانىستى كولىكتىك-كوممۋنيكاتسيالىق كەشەنگە ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەك. قازاقستاننىڭ كولىك-ترانزيتتىك الەۋەتىن دامىتۋعا باعىتتالعان شارالاردى دا قايتا وزەكتەندىرۋ, بارىنشا كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. وسى ورايدا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنىڭ مۇمكىندىگىن تولىق پايدالانا الماي وتىرمىز.
ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى ءبىز ءۇشىن ەڭ ءبىر ءتيىمدى بالاما باعىتتاردىڭ ءبىرى. بۇعان دەيىنگى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ناتيجەسىندە اقتاۋ پورتىندا پاروم كەشەنى سالىنعان بولاتىن. سونداي-اق قولدانىستاعى اقتاۋ پورتىنىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدانعان ەدى. ناقتىراق ايتساق, ءۇش قۇرعاق جۇك تەرمينالى سالىندى. بۇگىندە ءبىزدىڭ ينفراقۇرىلىمنىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىگى شامامەن 21 ملن تونناعا تەڭ. ەڭ باستىسى, ءبىز اتالعان باعىت بويىنشا جۇكتىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن تاسىمالداي الامىز. 2022 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى اياسىندا 732,5 مىڭ توننا جۇك تيەلدى. بۇل وتكەن جىلدىڭ كورسەتكىشىنەن 2,5 ەسە ارتىق.
سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ جەكە ساۋدا فلوتى بار. بۇل قۇرعاق جۇك تاسىمالدايتىن ءتورت كەمەدەن تۇرادى. بۇگىندە ولار كاسپي تەڭىزىندە جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇر. اقتاۋ – باكۋ فيدەرلىك جەلىسى بويىنشا تاسىمالدى قامتاماسىز ەتىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق تەڭىز تاسىمالداۋشىسى – «قازاقتەڭىزكولىكفلوتى» ۇلتتىق تەڭىز كەمە قاتىناسى كومپانياسى جىل سوڭىنا دەيىن تاعى ەكى كونتەينەر تاسۋشى ىسكە قوسىلادى دەپ حابارلادى. الداعى ۋاقىتتا وتاندىق پاروم فلوتىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ جوسپاردا بار. ۇزاقمەرزىمدى كەلەشەكتە كونتەينەر تاسىمالداۋشى پارومداردىڭ سانىن 10-عا دەيىن جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قازىر كاسپيدە ازەربايجان كەمەلەرى مونوپوليا ورناتقان.
كونتەينەرلىك اعىن كۇشەيىپ كەلەدى. سوندىقتان اقتاۋ پورتىندا كونتەينەرلىك حاب قۇراتىن بولامىز. بۇعان حالىقارالىق «پيسيەي ينتەرنەشنل» كولىك-لوگيستيكالىق كومپانياسىن تارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل ىسكە الەمدىك دەڭگەيدەگى «ماەرسك», «ەنسي», «كوسكو شيپپينگ» سەكىلدى كونتەينەرلىك وپەراتورلار دا تارتىلادى. وسىلايشا, ءبىز ولاردىڭ كونتەينەرلىك پاركىن وزىمىزگە جۇمىلدىرا الامىز. ويتكەنى قازىر بىزدە كونتەينەرلەر جەتىسپەي جاتىر. سوندىقتان بۇل شارۋانىڭ رەتىن تاپساق, قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك ەكسپورتتىق مۇمكىندىگى كۇشەيەدى. ارينە, ۆاگون ارقىلى جەتكىزۋمەن سالىستىرعاندا, كونتەينەرمەن تاسىمالداۋ قىمباتقا تۇسەدى. بىراق بۇل الدەقايدا ءتيىمدى ءارى جىلدام. سەرۆيس تۇرعىسىنان دا جاقسى.
ءبىزدىڭ نازار اۋدارىپ وتىرعان كەلەسى باعىتىمىز – يران. اتالعان باعىتتىڭ مۇمكىندىگى مول. بۇگىندە سونىڭ 19 پايىزى عانا پايدالانىلىپ وتىر. بۇل باعىتپەن پارسى شىعاناعىنا شىعۋعا مۇمكىندىك بار. سول ارقىلى ءۇندىستان نارىعىنا شىعا الامىز. ودان ءارى اشىق تەڭىز جولدارى ارقىلى ەۋروپا ەلدەرىنە جول اشىلادى. ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ يرانعا جاساعان ساپارى بارىسىندا دەمونستراتسيالىق كونتەينەرلىك پويىز ۇيىمداستىرىلدى. ول قازاقستان, تۇرىكمەنستان, يران, ۆان كولى ارقىلى تىكەلەي تۇركياعا ءوتتى. بۇل دامىتۋعا جانە پايدالانۋعا بولاتىن تاعى ءبىر ىقتيمال جاقسى باعىت.
جالپى, ءبىزدىڭ جوسپارىمىز – قازاقستاندى ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى نەگىزگى كولىك-لوگيستيكالىق حاب رەتىندە قايتا قۇرۋ. بۇل ءۇشىن بارلىق العىشارت بار. كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ سۇلباسى جاسالدى. قازىر تەمىر جول ينفراقۇرىلىمىن, تەرمينالدىق جەلىلەردى ودان ءارى ۇلعايتۋ بويىنشا شارالاردى قارقىندى قابىلداۋ قاجەت. ونىڭ ىشىندە جىلجىمالى قۇرامدى جاڭارتۋ كەرەك. بەلگىلى ءبىر جوسپارلار بار. مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ ۇسىنعان باستامالارىمىزدى قولدادى.
قانات الماعامبەتوۆ, «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:
– «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى ءۇشىن بيىلعى باستى كولىك ۆەكتورى – ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنىڭ الەۋەتىن اشۋ. قازىرگى الەمدىك جاعدايدا قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر ونىمدەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ساقتاۋ جانە ەكسپورتتىق كەلىسىمشارتتاردى ورىنداۋ ايرىقشا ماڭىزدى بولىپ وتىر. حالىقارالىق جۇك تاسىمالدارىنىڭ باعىتى وزگەرىپ جاتقاندىقتان, جۇك جونەلتۋشىلەر ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى مەن سولتۇستىك-وڭتۇستىك دالىزىنە كوپ كوڭىل بولە باستادى. بۇل رەتتە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى جوباسىنا قاتىسۋشىلار اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك قالىپتاسقان. ەلدەر مەن كومپانيالار اتالعان باعىت بويىنشا جۇكتەردىڭ قوزعالىس ۋاقىتىن بارىنشا قىسقارتىپ, ونىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋعا نيەتتى.
قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى نەگىزگى كولىك-لوگيستيكالىق حابقا اينالاتىن مۇمكىندىگى مول. قازىرگىدەي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە تەمىر جولدىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ, ونىڭ مۇمكىندىگىن بارىنشا پايدالانۋ ماڭىزدى. سوندىقتان «قازاقستان تەمىر جولىنىڭ» ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارىن ىسكە اسىرۋ ەلدىڭ ەكسپورتتىق جانە ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كومپانيا الدىندا تۇرعان جاڭا مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن لوگيستيكا سالاسىندا, ونىڭ ىشىندە ەلدەن تىس جەرلەردە اكتيۆتەر مەن قۇزىرەتتەردىڭ وڭتايلى قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. وسى ماقساتتا لوگيستيكالىق بلوكتى كۇشەيتۋ جوسپارلانۋدا.
قولدانىستاعى ترانزيتتىك باعىتتاردى دامىتۋ جانە جاڭالارىن قۇرۋ, لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ – باستى نازاردا. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان ارقىلى وتەتىن مارشرۋتتار بۇرىنعىدان دا سۇرانىسقا يە بولا باستادى. «قازاقستان تەمىر جولى» ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى ءدالىزىن ىنتالاندىرۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋدا. قازىرگى تاڭدا گرۋزيا, تۇركيا پورتتارىنا ترانزيتتىك جانە ەكسپورتتىق قاتىناستا كونتەينەرلىك تاسىمالدارعا باسەكەگە قابىلەتتى ستاۆكالار قولدانىلادى.
دوستىق – مويىنتى تەمىر جول ءدالىزىن جاڭعىرتۋ جوباسى «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوباسىنا ەنگىزىلدى. ونى ىسكە اسىرۋ جۇكتەردى تاسىمالداۋ جىلدامدىعىن جانە قىتاي – ەۋروپا – قىتاي ترانزيتتىك ءدالىزى بويىنشا تەمىر جول ينفراقۇرىلىمىنىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن بەس ەسە ارتتىرادى. بۇدان باسقا, كومپانيا داربازا – ماقتاارال تەمىر جول جەلىسى مەن الماتى ستانساسىن اينالىپ وتەتىن جەتىگەن – قازىبەك بەك اينالما تەمىر جول جەلىسىن سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. داربازا – ماقتاارال جەلىسى سارىاعاش مەملەكەتارالىق ءتۇيىسۋ پۋنكتى مەن تاشكەنت تورابىندا ينفراقۇرىلىمدىق شەكتەۋلەردى «رەتتەۋگە» مۇمكىندىك بەرەدى. جەتىگەن – قازىبەك بەك اينالما جەلىسى جۇك اعىنىن قايتا باعدارلاۋ ەسەبىنەن الماتى تورابى جۇكتەمەسىنىڭ تومەندەۋىن قامتاماسىز ەتەدى جانە جۇكتەردى جەتكىزۋ ۋاقىتىن قىسقارتادى. بۇل جوبالار جوعارى لوكاليزاتسياعا (85 پايىز) بايلانىستى ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر ەتەدى جانە قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جول اشادى.
باقتى – اياگوز تەمىر جول ۋچاسكەسى مەن ءۇشىنشى شەكارا وتكەلىنىڭ قۇرىلىسى ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتىر. «قازاقستان تەمىر جولى» قازىرگى ۋاقىتتا رەسەيلىك سەرىكتەستەرمەن جانە قىتايلىق ارىپتەستەرمەن وسى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدە. ورتالىق ازيا وڭىرىنە قاتىستى ايتار بولساق, قازىرگى تاڭدا سارىاعاش ستانساسى تولىق قۋاتتىلىققا يە, رەزەرۆتەر شامامەن 1 ملن توننانى قۇرايدى. وسىعان بايلانىستى داربازا – ماقتاارال تەمىر جولىنىڭ قۇرىلىسى جوسپارلانعان. تەمىر جولدار ماقتاارال اۋدانىن نەگىزگى ماگيسترالدىق تەمىر جول جەلىسىمەن قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تيىسىنشە, وسى ءوڭىردىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتەدى.
قازىرگى جاعدايدا ەلدىڭ كولىك-ترانزيتتىك الەۋەتىن دامىتۋ جونىندەگى شارالاردى كۇشەيتۋ ءارى جانداندىرۋ قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا تەمىر جول كولىك دالىزدەرىنىڭ تارماقتالعان جەلىسى بار. بۇل رەتتە قازىرگى وتكىزۋ قابىلەتىنە قول جەتكىزىلدى دەۋگە بولادى. ياعني ءبىز ءوز مۇمكىندىكتەرىمىزدىڭ شەگىندە جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. وسى ورايدا ترانزيتتىك-ەكسپورتتىق الەۋەتتى ارتتىرۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر شارالار قابىلداۋ ماڭىزدى. قوسىمشا تەمىر جول ينفراقۇرىلىمىن, تەرمينالدىق قۋاتتاردى سالۋ بويىنشا جوسپارلار بار.
نۇرلان جۇماعۇلوۆ, مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى:
– قازاقستان قالىپتاسقان گەوساياسي جاعداي جانە رەسەي مەن باتىستىڭ سانكتسيالىق تەكەتىرەسى اياسىندا ەۋروپالىق ساتىپ الۋشىلارعا ءوز ونىمدەرىن رەسەيدى اينالىپ ءوتىپ جەتكىزۋدىڭ جاڭا باعىتتارىن ىزدەۋگە ءماجبۇر. ءسوز جوق, بۇل جەردە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى ماڭىزدى ءارى باسىمدىققا يە مارشرۋت بولىپ سانالادى. ترانسكاسپي باعىتى قازاقستان مۇنايى ءۇشىن رەسپۋبليكانىڭ باتىسىنداعى ءىرى كەن ورىندارىنان باستاۋ الادى جانە ودان ءارى كاسپي تەڭىزى اكۆاتورياسى ارقىلى ازەربايجان مەن گرۋزياعا, ودان ءارى تۇركيا مەن ەۋروپا ەلدەرىنە وتەدى. بۇل رەتتە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنا باسەكەلەس بولۋى ءۇشىن بىرقاتار ماسەلەنى رەتتەپ الۋ كەرەك.
بىرىنشىدەن, ازەربايجانعا, باكۋگە, ودان ءارى گرۋزياداعى باتۋمي ارقىلى قارا تەڭىز پورتىنا, ودان ءارى تەمىر جول ارقىلى تۇركياعا جانە ەۋروپاعا جەتكىزۋ ءۇشىن بىزگە تانكەرلەر كەرەك. ازىرشە بىزدە تانكەرلەر جوق. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى شەشۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار ازەربايجانداعى سانگاچال تەرمينالىنداعى جالعاستىرعىشتى قالپىنا كەلتىرۋگە جانە كەڭەيتۋگە قاراجات سالۋ قاجەت. ونى ازىرگە جوندەمەيىنشە, بۇل بويىنشا ەڭ كوپ تاسىمالداۋعا بولاتىن كولەم جىلىنا 1,5-2 ملن توننا عانا. ال كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ارقىلى جىلىنا ەمەس, ايىنا 4,5 ملن توننادان استام ءونىم كەتەدى. ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي.
سونداي-اق قازاقستان ازەربايجانمەن جەتكىزۋ كولەمى جانە تاريف بويىنشا ناقتى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزۋ ماڭىزدى. مەنىڭ بىلۋىمشە, ازەربايجان تاراپى قازاقستان مۇنايىن ءوز شارتتارىمەن قابىلداۋعا كەلىسەدى. بۇل كەپىلدەندىرىلگەن 10 جىلدىق جەتكىزىلىم شارتى بولۋى كەرەك.
ءبىزدىڭ مۇنايدى باكۋ – تبيليسي – جەيحان قۇبىرى ارقىلى ايداۋدا دا پروبلەمالار بار. باكۋ – تبيليسي – جەيحان ءوز قۋاتىنىڭ جارتىسىن عانا پايدالانىپ وتىرعانىنا قاراماستان, بۇل ارقىلى Azeri Light جەڭىل مۇنايى اعىپ جاتىر. ول الەمدىك نارىقتا Brent ماركاسىنا قاراعاندا قىمبات. ەگەر تەڭىز بەن قاشاعاننىڭ اناعۇرلىم كۇكىرتى جانە اۋىر مۇنايى باكۋ – تبيليسي – جەيحان قۇبىرىمەن وتەتىن بولسا, وندا قۇبىر اكتسيونەرلەرى مۇناي ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى ءوز كىرىستەرىن جوعالتپاۋ ءۇشىن ايداۋ ءتاريفىن كوتەرۋى مۇمكىن.
سوندىقتان ءبىزدىڭ مۇنايدى ەكسپورتتاۋعا ترانسكاسپي باعىتىن جاڭارتۋ ءۇشىن ۋاقىت قاجەت. ازىرگە كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ەڭ قۋاتتى ءارى ارزان باعىت بولىپ قالىپ وتىر. ەگەر ودان باس تارتاتىن بولساق, وندا ءۇش ءىرى جوبا بويىنشا (قاشاعان, قاراشىعاناق, تەڭىز) مۇناي ءوندىرۋدى قىسقارتۋعا تۋرا كەلەدى. اكتسيونەرلەر بۇعان كەلىسۋى ەكىتالاي. ونىڭ ۇستىنە مۇنايدىڭ قازىرگى الەمدىك باعاسى (باررەلىنە 100 دوللاردان استام) وتكەن جارتى جىلدا العاش رەت رەسپۋبليكانىڭ ۇلتتىق قورىنا 3,1 ترلن تەڭگە ءتۇسىردى. مۇنداي جاعداي ۇزاق جىلدار ىشىندە العاش رەت ورىن الىپ وتىر.
مەنىڭشە, بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان ءۇشىن تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جالعىز جولى – رەسەيمەن كەلىسسوزدەر ۇستەلىنە وتىرۋ جانە بالاما باعىتتاردى بىرگە تالقىلاۋ.
سانات كوشكىمباەۆ, قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى:
– ترانسكاسپي باعىتى – بۇرىننان ازىرلەنگەن ءارى ماقۇلدانعان باعىت. سوندىقتان ونى جاڭا باعىت دەپ ايتا المايمىز. قازىرگى كەزەڭدە باعىتتى جولعا قويىپ, ترانسپارەنتتى جانە اشىق بولاتىن ءمۋلتيمودالدى تاسىمالداۋ جۇيەسىن قۇرۋ قاجەت.
ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنىڭ شتاب-پاتەرى نۇر-سۇلتاندا ورنالاسقان. سوندىقتان ءبىز بەنەفيتسيار بولىپ سانالامىز جانە كولىك باعىتىنىڭ اۋقىمدى تۇردە جۇمىس ىستەۋىنە اسا مۇددەلىمىز. وسى باعىت بويىنشا جىلىنا 200 مىڭ كونتەينەر تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بار. كونتەينەرلىك تاسىمالدان بولەك, مۇناي-حيميا ونىمدەرىن, قارا جانە ءتۇستى مەتالداردى دا تاسىمالداي الامىز. بۇل ەۋرازيا ەلدەرىن بىرىكتىرەتىن پەرسپەكتيۆالى ماڭىزدى ماگيسترال.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان تەمىر جولىن» ۇلتتىق كولىك-لوگيستيكالىق كومپانياعا اينالدىراتىن كەز كەلگەنىن اتاپ ءوتتى. ۇلتتىق كومپانيا تەمىر جول تاسىمالىنا عانا ەمەس, جالپى, وسىنداي ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا دا نازار اۋدارۋعا ءتيىس. بۇل باعىتتى ىسكە اسىرۋدىڭ ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن اسەرى زور, ءبىرىنشى كەزەكتە, ماگيسترال وتەتىن وڭىرلەردىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى. مارشرۋتتى ىسكە اسىرۋ ەكسپورتتىق مۇمكىندىكتەرىمىزدى كۇشەيتەدى. مىسالى, ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تاسىمالداي الامىز. ءترانزيتتىڭ ۇلعايۋى دەگەنىمىز – بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەر. بۇدان باسقا, ءبىز تەمىر جول, اۆتوموبيل تاسىمالدارىن دامىتا الامىز. بۇل ينفراقۇرىلىمدىق جوبا وتەتىن قازاقستاننىڭ ورتالىق وڭىرلەرىنە, اقتوبە جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنا وڭ اسەر ەتەدى. قىسقاسى, مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەرى زور. ويتكەنى ساباقتاس وندىرىستەر, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا قىزمەت كورسەتۋ, ترانزيت ءۇشىن اقى تولەۋ, سەرۆيستىك ورتالىقتار جولعا قويىلاتىن بولادى.
دايىنداعان
فارحات قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»