ۇلتتىق ونەر كەڭىستىگىندە ءتۇرلى جانر مەن سان الۋان ستيلدە سويلەگەن «قىز جىبەكتىڭ» سانىندا شەك جوق. ارقايسىسى وزىنشە ورنەكتى, وزىنشە ايشىقتى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە 1934 جىلدىڭ 7 قاراشاسىندا تۇڭعىش تۇساۋى كەسىلگەن ەڭ العاشقى «قىز جىبەكتەگى» كۇلاش بايسەيىتوۆا مەن قۇرمانبەك جانداربەكوۆ باستاعان تالانتتار جولى كەيىن ەكران تىلىندە كورەرمەنىن قۋانتقان سۇلتان قوجىقوۆتىڭ ايگىلى فيلمىندەگى ايشىقتى بەينەلەرمەن ءتىپتى بەدەرلەنىپ, جۇرتشىلىق جۇرەگىنە ودان ءارى جاقىنداي ءتۇستى. جىردان شابىت الىپ, وپەرا مەن كينو كەمەل جول سالىپ بەرگەن ۇلتتىق فولكلور جاۋھارى دراما تەاترلارى ساحناسىنا دا ساۋلەلى ءىز قالدىرىپ, ونەر كەڭىستىگى مۇعجيزاسىنىڭ مۇمكىندىگىن بايىتتى. وسىلايشا رەجيسسەرلەر قيالىنا قانات بىتىرگەن عاجايىپ تۋىندى ءار ساحنالانۋىندا سونى تىنىس اشىپ, جاڭا بەلەستەردە جارقىراپ بيىكتەي بەردى.
باس قالانىڭ جاس تەاترلارىنىڭ ءبىرى, بيىل تاريحىنا 15 جىل تولتىرىپ وتىرعان ىرگەلى ونەر ورداسى – نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگىنىڭ جاستار تەاترى ساحناسىندا رەجيسسەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇرقانات جاقىپباي قولتاڭباسىمەن قويىلعان ايگىلى جىر جاۋھارى شىن مانىندە ونەردىڭ ۇلكەن جاڭالىعىنا اينالدى.
نۇرقانات جاقىپباي – ۇلتتىق رەجيسسۋراعا وزىندىك قولتاڭبا, سونى ساراپتاۋىمەن ەنگەن ساناۋلى سۋرەتكەردىڭ ءبىرى. رەجيسسەردىڭ ءاۋ باستاعى تاڭداعان سوقپاعى دا, ماقساتى دا ايقىن – ساحناداعى قاي تۋىندىسىنا دا جاڭالىقپەن كەلۋ, وزگەلەرگە ۇقساماۋ, ونەردىڭ بار مۇمكىندىگىن شەگىنە دەيىن پايدالانۋ. ن.جاقىپباي ءۇشىن ساحناداعى ۇزىن-سونار ءسوز ارەكەتىنەن بۇرىن, قيمىل مەن وي ارەكەتىنە باسىمدىق بەرۋ زور ماڭىزعا يە. سول سەبەپتى دە رەجيسسەردىڭ كەيىپكەرلەرى سىلدىر سوزگە ساراڭ, كورەرمەنىنە ورىندى-ورىنسىز اقىل ايتۋدان اۋلاق, كەرىسىنشە, قيالعا باي, جان دۇنيەسى سىرشىلدىقپەن سەرىك, ويلانعىش, تولعانعىش كەلەدى. ساحناداعى كەيىپكەر ءومىرىن سۋرەتكەر سوزدەن ەمەس, ەڭ ءبىرىنشى ارەكەتتەن, قيمىل ەستەتيكاسىنان ىزدەيدى.
تابيعاتىنان ەستەت رەجيسسەر بۇل قويىلىمىنا دا سۇلۋلىق پەن تازالىقتى نەگىزگى تىرەك ەتكەن. عاسىردى عاسىرعا جالعاعان جاۋھار جىردىڭ جاستار تەاترى ساحناسىندا جاندانۋ مەن ءتىل قاتۋ ءادىسى دە, «سويلەۋ» قالىبى دا وزگەشە. ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ زاماناۋي ۇندە جاڭاشا وڭدەلگەن كلاسسيكالىق مۋزىكاسى كورەرمەنىن فورمالىق, يدەيالىق ءھام كوركەمدىك ەرەكشەلىگىمەن باۋرايدى. قازاقتىڭ بايىرعى سالتى – باستاڭعى ستيلىندە ءوربيتىن ميۋزيكلدە نەگىزىنەن جاستاردىڭ سىرى مەن مۇڭى, ارمانى مەن مۇراتى, ەڭ باستىسى, كىرشىكسىز ماحابباتى العا شىعادى. اسىرەسە جىبەك رولىندەگى – نازەركە سەرىكبولوۆا مەن ايىم جۇسىپبەكوۆا, تولەگەن – مەيىرعات امانگەلدين, ءدۇريا – شەحنازا قىزىحانوۆا, بەكەجان – بەكجان كەرىمباەۆ پەن دانيار ورازاەۆ, شەگە – جانداۋلەت باتاي مەن نۇرلىبەك تولەگەننىڭ شىنايى ويىنى ءھام اكتەرلىك ىشكى ورگانيكاسى, ۆوكالدىق مۇمكىندىگى تەاتر سۇيەر قاۋىمعا ەستەن كەتپەس اسەر سىيلادى.
قويىلىمدى تاماشالاپ وتىرىپ, ۇلتتىق كلاسسيكالىق مۋزىكانىڭ ساف قۇنارىنا باس قويىپ, اكتەرلەردىڭ جاندى داۋىستا جەكەلەي دە, حورمەن دە جەتكىزگەن سەزىم سۋرەتتەرى مەن ءۇن يىرىمدەرىنەن شىن مانىندە جانىڭىز ءلاززات الىپ, ىشىڭىزگە, جۇرەك تۇكپىرىنە ساقتاپ كەلگەن بار مۇڭ مەن سىرىڭىزعا مۋزىكا, تەك قانا مۋزىكا ءدارۋ بولادى. درامالىق اكتەرلەردىڭ مۋزىكانى ءدال وسىلاي جوعارى كاسىبي دەڭگەيدە يگەرىپ, تيتتەي دە شاشاۋ شىعارماي, ءبىر دەممەن, ءبىر نوتادا ورىنداۋى – ساحناگەرلەر ەڭبەگىنە ەرىكسىز باس يگىزەدى.
نۇرقانات جاقىپباي رەجيسسۋراسىنىڭ باستى كرەدوسى – ەڭبەك, ەڭبەك جانە ەڭبەك. ماڭداي تەر توگىلمەگەن, جان قينالماعان جەردە تاڭداي قاققىزار بيىك ونەردىڭ تۋمايتىنىن سۋرەتكەر كەزەكتى جۇمىسى ارقىلى تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى. تەاتر – سينتەتيكالىق ونەر دەسەك, سول سانتاراپتىلىقتىڭ بار ءتۇرىن رەجيسسەر ساحنادا ءساتتى پايدالانادى.
جالپى, رەجيسسەر رەتىندە نۇرقانات جاقىپبايدىڭ وزىنە عانا ءتان قولتاڭباسى, سۋرەتكەرلىك ساراپتاۋى – وقيعانى سيمۆولمەن سويلەتۋ ستيلىمەن ەرەكشەلەنەدى. ياعني نۇرقانات جاقىپباي – سيمۆوليست. رەجيسسەر ساحنادا بار قۇپياسىن اشىپ تاستامايدى. سۋرەتكەرلىك ساراپتاۋىندا جۇمباق, استار, اللەگوريا باسىم. سول ارقىلى ونەردى تۇرمىستىق قارابايىرلىقتان الشاق اكەتىپ, كورەرمەنىن تالعام مەن ورە بيىگىنە قاراي جەتەلەيدى. ءوزىنىڭ جاسىرعان جۇمباعىن شەشۋگە قىزىقتىرادى. سوندىقتان دا رەجيسسەر جۇمىسى كورەرمەندى جالىقتىرمايدى, كەرىسىنشە قۇپياسىنىڭ سىرىن بىلۋگە وزىنە قاراي تارتادى, قىزىقتىرادى. نۇرقانات جاقىپبايدىڭ كەيىپكەرلەرى كورەرمەنىنە ەشقاشان اقىل ايتىپ, قويىلىم بويى كەڭىنەن كوسىلىپ وتىرمايدى. كەرىسىنشە, سوڭعى ءسوزدى ءار ادامنىڭ وزىنە, جۇرەك ۇنىنە قالدىرادى. سپەكتاكلدەن ءار كورەرمەن ءوز ارمانىن, ءوز ويى مەن مۇراتىن, ءوز تۇسىنىك-تانىم, تالعام-پايىمىنا قاراي جەكە-دارا ارقالاپ شىعادى. بۇل «جىبەكتىڭ» دە مۇراتى سول.
جاستار تەاترى ساحناسىندا سۋرەتكەرلىك بيىكتە ساراپتالعان سپەكتاكل الەمنىڭ قىراعى تەاتر ساراپشىلارىنىڭ نازارىنان تىس قالمادى. 2018 جىلدىڭ شىلدە ايىندا فەستيۆال ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن وڭتۇستىك كورەيا ەلىندە وتكەن XII دەگۋ حالىقارالىق ميۋزيكل فەستيۆالىندە (DIMF – Daegu International Musical Festival) جوعارى دەڭگەيدە ونەر كورسەتىپ قايتتى. بۇل – قازاق تەاترلارىنىڭ اراسىنان العاش بولىپ سۋىرىلىپ شىعىپ, جاھاندىق كاسىبي ميۋزيكل فەستيۆالىنە جولداما العان جاس تا بولسا جاڭاشىلدىعىمەن ۇنەمى جاسامپازدىققا ۇمتىلىپ جۇرەتىن جاستار تەاترىنىڭ الەمدىك ساحنا مادەنيەتىن باعىندىرۋعا باعىتتالعان كەزەكتى ءساتتى قادامدارىنىڭ ءبىرى.
ايتۋلى بايقاۋ نيۋ-يورك ميۋزيكل فەستيۆالىنەن كەيىنگى ەكىنشى ورىندا تۇرعاندىقتان, ۇلكەن ساحناعا جولداما الماس بۇرىن, كەز كەلگەن تەاتر ۇجىمى ىرىكتەۋ كەزەڭىنىڭ بىرنەشە ساتىلارىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, جۇزدەن جۇيرىك ەكەنىن دالەلدەۋى شارت. دەگەنمەن, «جىبەك» بۇل سىننان دا سۇرىنگەن جوق. ءۇش ايعا جۋىق جۇرگەن ىرىكتەۋ كەزەڭىنىڭ 3 ساتىسىنان دا «جىبەك» الەم كورەرمەنى قىزىعا قارايتىن تۋىندى ەكەنىن دالەلدەپ, اقتىق سىنعا جولداما الدى. فرانتسيا, رەسەي, قىتاي, كورەيا, ۇلىبريتانيا, تايۆان سىندى الەمدىك ميۋزيكل سالاسىن دامىتىپ كەلە جاتقان ەلدەرمەن ءبىر قاتاردا تۇردى.
ميۋزيكل قويۋ مادەنيەتى الدەقاشان ءوندىرىس بيىگىنە كوتەرىلىپ, دامىپ كەتكەن الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرىمەن تەڭ دارەجەدە يىق تىرەستىرە ونەر كورسەتكەن جاستار تەاترى ۇجىمى دوداعا وزگە قويىلىم ەمەس, «قىز جىبەكتى» ۇسىنۋى تەگىن بولماسا كەرەك. ءدال وسى تۋىندىمەن 1934 جىلى قازاقتىڭ تۇڭعىش وپەرا تەاترى شىمىلدىعىن تۇرسە, 1936 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ ونكۇندىگىندە كومەيىنە بۇلبۇل ۇيا سالعان كۇلاش بايسەيىتوۆا, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, قانابەك بايسەيىتوۆ, ماناربەك ەرجانوۆ باستاعان تالانتتار شوعىرى كەڭەس كورەرمەنىن ءدۇر سىلكىنتكەن بولاتىن. ەسىمى اڭىزعا اينالعان سول دارىندارىڭ ءىزىن جالعاي الەمنىڭ اسا ءىرى ميۋزيكل فەستيۆالىندە باق سىناۋ ءۇشىن كورەيا اسقان تەاتر ۇجىمى قازاقى ءدىل مەن ءداستۇردى ءون بويىنا ۇيلەسىمدى جاراستىرعان ۇلتتىق قويىلىمدى جاھان نازارىنا ۇسىندى. ۇلتتىق ناقىشپەن ورنەكتەلىپ, سالت-ءداستۇردى ونەر بيىگىندە ءساتتى بەدەرلەگەن تۋىندى كورەي ەلى مەن قوناقتارىنىڭ ۇلكەن سۇرانىسىنا يە بولىپ, ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەن سول تاريحي ساتىنە ءبىزدىڭ دە كۋا بولعانىمىز بار. دەمەك قازاق تەاترىنىڭ بۇل مەرەيى ۇزىنقۇلاقتان جەتكەن قۇرعاق اقپارات ەمەس, وسى جولدار اۆتورىنىڭ ءوز كوزىمەن كورىپ, تەگۋ تورىندەگى ايرىقشا تولقىنىستى سەزىمدى باستان كەشكەن اسەرلەرىنىڭ ايشىقتى ۇزىكتەرى.
فەستيۆال قورىتىندىسى بويىنشا, «جىبەك» ميۋزيكلى تاۋەلسىز تەاتر ساراپشىلارىنىڭ شەشىمىمەن ءارى 6 اي بويى جۇرگىزىلگەن الەمدىك رەيتينگ بويىنشا ۇلىبريتانيا مەملەكەتىنەن كەيىن ءىى ورىنعا جايعاستى. سول كورسەتكىش ارقىلى قويىلىمدى 2 جىلدىڭ ىشىندە الەمنىڭ 30 000-نان استام كورەرمەنى تاماشالاپ, ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ وزگەشە ورنەگىنە تاڭداي قاعىستى. بۇل – ءسوز جوق, قازاق تەاترىنىڭ مەرەيى.
سونداي-اق ايتۋلى قويىلىم 2018 جىلى الماتى قالاسىندا وتكەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ر.سەيتمەتوۆتىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان قازاقستان دراما تەاترلارىنىڭ ءXXVى رەسپۋبليكالىق فەستيۆالىندە «ۇزدىك سپەكتاكل» – گران-پري جۇلدەسىن يەلەنگەنى دە تەاتر ۇجىمى ءۇشىن زور ماقتانىش.
ودان بولەك, 2019 جىلى تۇرىكمەنستان استاناسى اشحاباد قالاسىندا وتكەن ءىىى حالىقارالىق «وركەندەۋ داۋىرىندەگى تەاتر ونەرى» تەاتر فەستيۆالىندە باق سىناپ, ارنايى ديپلوم يەگەرى اتانسا, سول جىلى تۇركيا ەلىنىڭ كونيا شاھارىندا وتكەن XII حالىقارالىق تۇركىتىلدەس ەلدەر اراسىنداعى «مىڭ تىنىس – ءبىر داۋىس» فەستيۆالىنە قاتىسىپ, ارنايى ديپلوممەن ماراپاتتالدى.
2020 جىلى الەمدىك پاندەمياعا بايلانىستى فورماتى وزگەشە وتكەن XIV DIMF (Deagu International Muzical Festival) دۇنيەجۇزىلىك تەگۋ فەستيۆالىنىڭ (وڭتۇستىك كورەيا رەسپۋبليكاسى) ۇيىمداستىرۋشىلارى 2007 جىلدان بەرى قاتىسقان 61 مەملەكەتتىڭ 284 قويىلىمى اراسىنان ەڭ ۇزدىك 9 ميۋزيكلدى ىرىكتەپ الىپ, كورەرمەن نازارىنا قايتا ۇسىندى. سول «ۇزدىك توعىزدىقتىڭ» اراسىندا جاستار تەاترىنىڭ «جىبەگى» دە بار.
ونەر – ۇلتتىڭ جانى ءارى ايناسى دەسەك, تاۋەلسىزدىك تۇساۋىن كەسكەن تالانتتى تەاتر ۇجىمىنىڭ تۇركى الەمى تورىندەگى تۇعىرلى ورنى مەن اسقاق ابىرويى – كۇللى قازاق ونەرىنىڭ مەرەيى ءھام مارتەبەسى ەكەنى انىق. وسىناۋ كلاسسيكالىق تۋىندىنى زاماناۋي تىلدە سويلەتە بىلگەن رەجيسسەر نۇرقانات جاقىپبايدىڭ ءتول تۋىندىسى ءالى تالاي اسۋلاردى باعىندىراتىنىنا سەنىمىمىز مول. ال جاھان جانارىن جاۋلاعان «جىبەكتى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اباي اتىنداعى ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ابدەن لايىق دەپ سانايمىز.