كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 69 جىلدىعىنا وراي «وتان كورعاۋشى» مونۋمەنتىنە گۇل قويۋ راسىمىنە قاتىستى.
ەلوردادا وتكەن ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 69 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك گۇل قويۋ راسىمىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىلاي دەدى
ۇلى جەڭىس كۇنى – تەك سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ عانا ەمەس, بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ايرىقشا مەرەكەسى. بۇل – سۇراپىل سوعىستا جانقيارلىقپەن ەرلىك جاساعان, ەلى ءۇشىن جانىن قۇربان ەتكەن بابالار رۋحىنا تاعزىم ەتۋدىڭ, قيان-كەسكى ۇرىستان امان كەلگەن اتا-اجەلەردى قۇرمەتتەۋدىڭ ناعىز ۇلگىسى كورسەتىلەتىن كۇن. بيىل دا جەڭىس كۇنى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ەرەكشە اتالىپ وتۋدە.
ال ەل جۇرەگى استانادا مەرەكە ماڭگى الاۋ جانىنان باستاۋ الدى. الاڭعا حالىق تاڭسارىدەن كوپتەپ جينالدى. كەۋدەلەرى جارقىراعان وردەن-مەدالعا تولى ارداگەرلەرگە بيىل دا جىلداعى ءداستۇر بويىنشا سىي-قۇرمەت كورسەتىلىپ, گۇل شوقتارى ۇسىنىلىپ جاتتى. ماڭگىلىك الاۋ جانىندا ساپ تۇزەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ قۇرمەتتى قاراۋىلى, «جاس ۇلان» رەسپۋبليكالىق مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارى دا مەرەكەنى ايشىقتاي ءتۇستى.
كوپ ۇزاماي, الاڭعا ەلباسى دا كەلدى. پرەزيدەنت ماڭگىلىك الاۋعا مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ ۇرلەمەلى اسپاپتار وركەسترىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن اتاق گيرليانداسىن قويدى. بۇدان كەيىن الاڭعا جينالعان كوپشىلىك سوعىستا قازا تاپقان ازاماتتاردى ەسكە الدى. ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكتەن كەيىن ەلىمىزدىڭ ءانۇرانى شىرقالدى.
بۇدان سوڭ مەملەكەت باسشىسى ارداگەرلەرىمىز بەن بارشا قازاقستاندىقتى جەڭىس كۇنىمەن قۇتتىقتادى.
«قۇرمەتتى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى, سىزدەردى بۇگىنگى جەڭىس كۇنى مەرەكەسىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن. جەڭىس كۇنى ۇلى مەرەكە! ءبىزدىڭ اكەلەرىمىز بەن اتالارىمىز وتان ءۇشىن قاسىق قانى قالعانشا شايقاستى. وتكەن سوعىستا 2 ميلليونعا جۋىق قازاقستاندىق مايدانعا اتتانىپ, جارتىسى مايدان دالاسىنان ورالمادى. بۇدان باسقا 700 مىڭ, ياعني شامامەن ميلليونعا جۋىق ادام تىلدا ەڭبەكتەندى. ءبىزدىڭ مىس, ءبىزدىڭ قورعاسىن – ءبارى دە جاۋدى جەڭۋ ءۇشىن جۇمسالدى. ميلليونداعان ادام ءبارىن دە مايدان ءۇشىن, جەڭىس ءۇشىن بەرىپ, بەل شەشپەي ەڭبەك ەتتى. قازىر ءبىز اتالارىمىز بەن اكەلەرىمىزدىڭ ارقاسىندا بەيبىت اسپان استىندا ءومىر سۇرۋدەمىز, قۋاتتى مەملەكەت قۇرىپ, بولاشاققا سەنىممەن قاراپ وتىرمىز», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
پرەزيدەنت ارداگەرلەردىڭ تەك جاۋىنگەرلىك ەرلىگىمەن عانا ەمەس, ومىرلىك ونەگەسىمەن دە قىمبات ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى دوستىق, ەرلىك جانە باۋىرلاستىق ءتارىزدى ۇلاعاتتى ۇعىمدارمەن بايلانىستى جەڭىس كۇنىن ءاردايىم ەستە ساقتاۋعا شاقىردى.
«مىنەكەي, ءالى كۇنگە دەيىن قارتتار وزدەرىنىڭ تاجىريبەسىن جاستارعا ۇيرەتىپ, ولاردى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەپ كەلەدى. ۇلتشىلدىق پەن ءفاشيزمنىڭ نە ەكەنىن ءبىزدىڭ اتالارىمىز, اعالارىمىز جاقسى بىلەدى, سوعان قاراپ جاستارىمىز بىرلىككە, وتاندى قورعاۋعا ۇيرەنسە ەكەن دەيمىز. قازىر قازاقستاندى دامىتىپ, قۋانىشتى ءومىر سۇرۋدەمىز, بولاشاققا نىق سەنىممەن قارايمىز. وسىنىڭ ءبارى اتالارىمىزدىڭ ەڭبەگى, سولاردىڭ باتىلدىعىنىڭ ارقاسى. سوندىقتان سىزدەر, ياعني كەيىنگى ۇرپاق بىرلىكتىڭ, باتىرلىقتىڭ, باۋىرلاستىقتىڭ قادىرىن بىلۋلەرىڭ كەرەك. كەشەگى وتكەن اسكەري شەرۋدە قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ مۇمكىندىگىن كورسەتتىك. ونى كورگەن ارداگەرلەر وتان قورعايتىن ازاماتتاردىڭ بار ەكەنىنە قۋانىپ جاتتى», دەدى ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسى, سونداي-اق, قازاقتىڭ ارداگەرلەردى ارداقتايتىن, قارتتارىمىزدى قادىرلەيتىن حالىق ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, مايدانگەرلەر مەن تىل ەڭبەككەرلەرىنە مەملەكەتتىڭ قاجەتتى جاعدايدى جاساپ, الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتىپ وتىرعانىنا دا نازار اۋداردى. «مەملەكەت ارداگەرلەرگە قولدان كەلگەنشە بارلىق جاعدايدى جاساۋدا. ماسەلەن, زەينەتاقى كولەمى ارتىپ كەلەدى, ال جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن ارنايى سىياقىلار قاراستىرىلۋدا. مايدانگەرلەر قاتارى جىل وتكەن سايىن سيرەپ بارادى. سوندىقتان ءبارىمىز ارداگەرلەرىمىزدى ارداقتاپ, قادىرلەپ, قۇرمەتتەپ, ولاردان باتىرلىقتى, ەرلىكتى ۇيرەنەيىك. كەلەر جىلى ولارمەن ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە جازسىن. بارشا ارداگەردىڭ وتباسىندا اماندىق, جاقسىلىق بولسىن. اسپانىمىز اشىق, بارلىق تىلەگىمىز ورىندالىپ, قازاقستانىمىز گۇلدەنە بەرسىن», – دەپ تۇيىندەدى ءوز ءسوزىن پرەزيدەنت.
ماڭگىلىك الاۋعا گۇل شوقتارىن قويۋ راسىمىنەن كەيىن پرەزيدەنت جەڭىس كۇنىنە وراي ارنايى تىگىلگەن شاتىرلار قالاشىعىنا بارىپ, اسكەري بوتقادان ءدام تاتتى, مەرەكەلىك اسقا شاقىرىلعان ارداگەرلەرمەن اڭگىمەلەستى. بۇل كەزدە شاتىر ماڭىنا جينالعان انشىلەر كوپكە تانىس اسكەري اندەردى شىرقاپ, كوپشىلىككە مەرەكەلىك كوڭىل-كۇي سىيلادى.
ەسكە سالايىق, قازىرگى ۋاقىتتا استانادا 258 ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى تۇرىپ جاتسا, ولاردىڭ 64-ءى ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مۇگەدەگى بولىپ تابىلادى. ارداگەرلەردىڭ 218-ءى ەر, 40-ى ايەل ادام. ولاردىڭ بارىنە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 150 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ءبىر رەتتىك الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتىلدى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى تولىقتاي تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ولارعا 2009-2013 جىلدارى 218 پاتەر بەرىلدى. تارقاتىپ ايتار بولساق, 2009 جىلى – 115, 2010 جىلى – 56, 2011 جىلى – 22, 2012 جىلى – 6, 2013 جىلى 19 ارداگەر باسپانالى بولدى.
استانا قالاسىندا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىنە بىرقاتار الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى قاراستىرىلعان. اي سايىن تۇرعىن ءۇيدىڭ اۋدانىنا بايلانىستى كوممۋنالدىق جانە باسقا دا قىزمەتتەرگە تولەۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك كومەك ۇسىنىلادى. بۇدان باسقا, استانادا ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشىلار مەن مۇگەدەكتەرگە بىرقاتار تەگىن قىزمەتتەر كورسەتىلەدى, ايتالىق, قالالىق جولاۋشىلار كولىگىندە تەگىن ءجۇرۋ, ءتىس پروتەزدەۋ, ساناتوريلەردە ەمدەلۋ, ءدارى-دارمەكتەرمەن قامتۋ قاراستىرىلعان. ارينە, مۇنىڭ ءبارى سۇراپىل سوعىستا دۇشپانىنىڭ ساعىن سىندىرعان مايدانگەرلەر الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىمىزدى وتەۋدىڭ از عانا بولىگى. سەبەبى, وت پەن وقتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتكەن قازىنالى قارتتارىمىز قانداي قۇرمەت-قوشەمەتكە دە لايىق.
دينارا بىتىكوۆا,
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
لەبىزدەر لەگى
نۇرعازى اقتاەۆ,
سوعىس ارداگەرى:
– بۇگىنگى مەرەكەلىك شاراعا قاتىسىپ, كوڭىلىمدى شاتتىق كەرنەپ وتىر. ەلدىڭ اماندىعىنان, بەيبىت ومىردەن ارتىق قانداي باقىت بار. جىل سايىن جەڭىس كۇنىن ەرەكشە اتاپ وتەمىز. وسىدان 69 جىل بۇرىن «جەڭىس» دەگەن ءسوزدى ەستىپ ءبىر قۋانساق, قازىر ءبىز سول جەڭىستىڭ قادىرىن جىل سايىن سەزىنە تۇسۋدەمىز. مەملەكەت بىزدەرگە وتە جاقسى كوڭىل بولۋدە. زەينەتاقىمىزدى ۋاقىتىندا الامىز. بارلىق الەۋمەتتىك جاعدايلار جاسالعان. ءاردايىم ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعىن تىلەيمىن. ەندى سوعىس بولماسا ەكەن!
مەن سوعىسقا 17 جاسىمدا اتتاندىم. وق پەن وتتىڭ اراسىندا ءجۇرىپ, وتانىمىزدى قورعادىق. العاش رەت ستالينگراد مايدانىنا قاتىستىم. ستالينگرادتاعى تراكتور زاۋىتىن نەمىستەر باسىپ العان ەكەن, سونى جاۋدان ازات ەتتىك. الاساپىران سوعىستان امان ورالىپ, قازىرگى تاۋەلسىز ەلىمنىڭ بەيبىت كۇنىن كورىپ وتىرعانىما اللاعا مىڭ دا ءبىر شۇكىرشىلىك ەتەمىن. امان بولايىق, وتانىمىز تىنىش بولسىن!
حاليا اماندوسوۆا,
تىل ارداگەرى:
– مەن اكەلەرىمدى, اعالارىمدى سوعىسقا اتتاندىرىپ, ولارعا تىلدا ءجۇرىپ, اس-سۋ ازىرلەپ وتىرعان جانداردىڭ قاتارىندا بولدىم. سوعىس باستالعاندا نەبارى 8 جاسار عانا بالا ەدىم. ءوزىمنىڭ 1 كلاستىق قانا ءبىلىمىم بار. سوعىس جىلدارى اۋىق-اۋىق پويىزبەن 10-15 ادامنان كەلىپ توقتايتىن, سولارعا تاماق ازىرلەپ بەرىپ, جاعدايلارىن جاساۋعا تىرىستىق. ەگىندە ءجۇرىپ, 6-7 ايلىق شاماسىنداعى 10 شاقتى بالانى باققان دا كەزىم بولدى. بۇل – وتە قيىن جىلدار ەدى. بىراق, بالا بولساق تا سول قيىندىقتاردى, اۋىرتپالىقتاردى ەڭسەرە بىلدىك.
باستان وتكەرگەن قيىندىقتارىمدى قايتا كوز الدىما ەلەستەتكەندە, جۇرەگىم قان جىلايدى. ويتكەنى, بىزدە بالالىق شاق بولعان جوق. سوندىقتان, مەن ءار بالانىڭ ءوز بالالىق شاعىنىڭ بولعانىن, نەمەرە-شوبەرەلەرىمىزدىڭ ءبىز سەكىلدى ەشقانداي سوعىستى كورمەگەنىن قالايمىن. ۇنەمى جاستارىمىزدىڭ تىلەۋىن تىلەپ وتىرامىن. ەلىمىزدە ارقاشان تىنىشتىق, بەيبىتشىلىك بولسىن. ارداگەرلەرگە دەنساۋلىق, وتباسىلارىنا اماندىق تىلەيمىن.
ديقان جۇنىسبەك ۇلى,
تىل ارداگەرى:
– سوعىس جىلدارى تسەلينوگراد اۋدانىنداعى ۇجىمشاردا جۇمىس ىستەدىم. وسىلايشا, تىلدا ەڭبەك ەتىپ, قيانكەسكى ۇرىستىڭ ورتاسىندا جۇرگەن ەرجۇرەك جاندارعا قولداۋ كورسەتتىم. مەنىڭ سۇراپىل سوعىس جىلدارى كوپپەن بىرگە سىڭىرگەن ەڭبەگىم دالاعا كەتكەن جوق, باعالاندى. جەڭىستىڭ 55 جىلدىعىندا سوعىس ارداگەرىنە تەڭەستىرىلدىم. بۇگىندە جاسىم 86-دا. قۇدايعا شۇكىر, 6 بالام, 10 نەمەرەم, 12 شوبەرەم بار. وسى ۇرپاعىمنىڭ ورتاسىندا, مىنە, بەيبىت كۇندى كورىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىگىنە كۋا بولىپ وتىرمىن.
بۇگىندە مەملەكەتىمىز قازىنالى قارتتارعا بارىنشا قولداۋ تانىتىپ, قۇرمەت كورسەتىپ كەلەدى. بۇل رەتتە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىس ايتامىن. كەيىنگى ۇرپاق باقىتتى عۇمىر كەشسىن, سوعىستى كورمەسىن. ءاردايىم, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تۇعىرى بەرىك, ەڭسەسى بيىك بولسىن. ەشقاشان جاماندىق بولماسىن. قازاقستانىمىز ءارى قاراي دا كوركەيىپ, وركەندەي بەرسىن.
تەزيس ساعيمولدينا,
تىل ارداگەرى:
– وسىنداي مەرەكەگە جىل سايىن قاتىسامىن. بۇل – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش. مەن ءوزىم سوعىسقا قاتىسپاسام دا, بار بولعانى التى جاسىمدا اكەمدى سوعىسقا اتتاندىرىپ, تىلدا ەڭبەكتە بولعان شەشەمە قولعابىس جاسادىم. سول قيىن كەزەڭدەر ءبىزدى ەرتە ەسەيتتى. ول كەز بالا-شاعا دەپ قاراپ جاتپايتىن. ءاربىر ادام قولدان كەلگەنشە سوعىستاعى سولداتتارعا كومەك قولىن سوزۋعا تىرىستى.
ال 1945 جىلى 9 مامىردا «جەڭىس» دەگەن ءسوزدى ەستىپ, ءبىز باقىتقا بولەندىك. سودان بەرى بۇل كۇن ءبىز ءۇشىن ەرەكشە قاستەرلى. مەنىڭ اكەم سوعىستان جارالى بولىپ ورالعان ەدى, دەنساۋلىعى سىر بەرىپ, ەرتەرەك قايتىس بولىپ كەتتى. قانشاما تۋىستارىمىز سول سوعىستان ورالماي قالدى. انام دا سوعىستىڭ اۋىر كەزەڭدەرىندە جاعدايى بولماي, سىرقاتقا شالدىعىپ, ومىردەن ەرتە وزدى. مىنە, سوعىستىڭ كەرمەك ءدامىن بىزدەر وسىلاي تاتتىق. قازىر بەيبىت ءومىردىڭ قادىرىن بىلەمىز. لايىم, ەلىمىز تىنىش, جۇرتىمىز امان بولسىن!