تاريح دەگەنىمىز بۇگىنگىمەن وتكەننىڭ ديالوگى ارقىلى شىندىقتىڭ بەتىن اشىپ, كەلەشەككە جول سىلتەي, حالىقتى قابىستىرىپ, تابىستىراتىن ۇلتتى ۇيىتۋشى رۋحاني كۇش بولىپ تابىلادى. ال ناعىز تاريحشى دەگەن جاتپاي-تۇرماي شىندىق جولىن ىزدەنۋشى, دەرەكتەمەلەردى ىسكە قوسىپ, ويدان-وي ءتۇيىپ, سانادان-سانا تۋدىرۋشى ارلى ازامات ادام. تاريحشىنىڭ باستى قاسيەتى وتكەنگە ادالدىعى. شىنشىل تاريحشىسىز شىنايى تاريح جازىلمايدى. «تاريحشى» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى «مازاسىز ىزدەنۋشى, زەرتتەۋشى» دەگەن ماعىنا بەرەتىن گرەك سوزىنەن الىنعان. كەزىندە «گەرودوتتى دا تاريحشى ەمەس, تەك نوۆەلليست» دەگەندەر بولعان. گەرودوت ولارعا: «مەن ءوز ەڭبەگىمە ءوزىم باعا بەرە المايمىن, مەن تەك ەستىگەن, بىلگەن شىندىقتى جازۋعا تىرىستىم, ونىڭ باعاسىن تاريح ءوزى بەرەدى», – دەگەن ەكەن. شىنىمەن دە اباي ايتقانداي, عالىم بولۋ, تاريحشى بولۋ دەگەن ازابى كوپ, اۋىرتپالىعى مەن كۇيىگى مول جۇمىس.
قايسىبىرەۋلەر وتكەندى ايتا بەرۋ تاريح دەپ ويلايدى. ولاي ەمەس, تاريحتانۋ دەگەن وزىندىك قاعيدات, پرينتسيپتەرى, زەرتتەر ءتاسىل-ادىستەمەلەرى بار تۇتاس ءبىر عىلىم بولىپ تابىلادى. ونىمەن شۇعىلدانۋ ءۇشىن كاسىبي بىلىممەن قوسا, تىنىمسىز ىزدەنۋ, تەرەڭ تولعانىس, عىلىمي قورىتىندى تۇجىرىمدار جاسايتىن قارىم قاجەت. عاسىرلار بويى ءبىزدىڭ تاريحىمىزدى بوگدە جۇرتتار ءوز ماقسات, مۇددەسىنە باعىندىرىپ جازعاندىقتان ونداي ەڭبەكتەردەن تاريح عىلىمنىڭ ءوزىندىك زاڭدىلىقتارى ساقتالماعانى انىق.
تەك 1991 جىلعى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا قازاق تاريحىن عىلىمي تۇرعىدان جاڭا باعىتتا زەرتتەۋگە, تاريحيلىقتىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن بەتبۇرىس جاسالدى. وسى جىلدارى وتاندىق تاريحشىلاردىڭ قاتارى شەت مەملەكەتتەردەن اتاجۇرتقا ورالعان بىلىكتى ازاماتتارمەن تولىقتى. سولاردىڭ ءبىرى – پروفەسسور ءنابيجان مۇحامەتحان ۇلى. ول قىتاي مەملەكەتىنىڭ ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى توعىزتاراۋ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1977 جىلى سول ەلدەگى گۋانچجوۋ قالاسىنداعى سۋن ياتسەن اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريح فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, ەڭبەك جولىن ءوزى تۋىپ-وسكەن وڭىردەن باستايدى. عىلىم جولىنا ءتۇسۋدى ماقسات ەتكەن ول كونكۋرس ارقىلى شىڭجاڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسى ورتالىق ازيا زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا قابىلدانىپ, كاسىبي زەرتتەۋشىگە اينالدى. اكادەميادا ونىڭ جازعان «پاتشالىق رەسەيدىڭ قازاقستاندى وتارلاۋى جانە قازاق حالقى» اتتى العاشقى عىلىمي ماقالاسى ۇلكەن مامانداردىڭ نازارىن اۋداردى. زەردەلى زەرتتەۋشى قىتاي مەملەكەتتىك بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە ءبىلىمىن جەتىلدىرەدى. شىڭجاڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ۇلتتار زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەر ءارى ديرەكتوردىڭ عىلىمعا جاۋاپتى ورىنباسارى قىزمەتىن قوسا اتقاردى.
ن.مۇحامەتحان ۇلى – شىعىستىق تاريح زەرتتەۋ ادىستەمەسىنىڭ تۇنىپ تۇرعان قاينارلارى سانالاتىن سۋن ياتسەن ۋنيۆەرسيتەتى مەن بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عۇلامالارىنان ءدارىس العان, حانزۋ ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن, جاپون, شاعاتاي ءتىل جازۋلارىن يگەرگەن, عىلىمي ۇستانىمى, قولتاڭباسى بار تاريحشى. ونىڭ «قازاق تاريحىنان زەرتتەۋلەر» اتتى العاشقى كىتابى 1989 جىلى ۇرىمجىدە باسىلدى. اتالعان ەڭبەگى مەن باسقاداي زەرتتەۋ ماقالالارى ءۇشىن قحر جاستار سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاندى.
ن.مۇحامەتحان ۇلى قىتايدا جيناقتاعان عىلىمي تاجىريبەسى, رۋحاني الەۋەتىمەن قوسا قىتايدىڭ 25 عاسىرلىق جىلنامالىق باي دەرەكتەمەلەرىن ارقالاپ 1993 جىلى اتاجۇرتىنا ءبىرجولا ورالدى. اتاجۇرتى ونى قۇشاق جايا قارسى الدى. ەلىم دەپ كەلگەن زيالى ازاماتتى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى مەن قازاق مەملەكەتتىك الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىمي-زەرتتەۋ ءجانە پەداگوگيكالىق جۇمىسىن جالعاستىرىپ جاپون تىلىنەن ءدارىس بەردى. ءسويتىپ, ول مۇندا ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە دەن قويىپ, تىڭ ىزدەنىستەر جاسادى.
1995 جىلى اكادەميك م.قوزىباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن «قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناستارىنىڭ دامۋ تاريحى ء(حVىىى-حح عاسىرلار) تاقىرىبىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, 2001 جىلى «قىتايداعى قازاقتاردىڭ قوعامدىق تاريحى (1860-1920 جىلدار)» اتتى تاقىرىپتا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن قورعادى.
ن.مۇحامەتحان ۇلى ءحVIىى-حح عاسىرلارداعى قازاق-قىتاي بايلانىستارى ماسەلەسىن وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنان بەرى جۇيەلى زەرتتەپ كەلەدى, سول نەگىزدە جازعان كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى مەن جاريالاعان مونوگرافياسى وتە ءساتتى شىقتى. بۇدان كەيىن زەرتتەۋلەر اياسىن كەڭەيتىپ, ابىلاي حان مەن چين (تسين) پاتشالىعى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارىنىڭ سيپاتىن اشىپ كورسەتتى, اتاپ ايتقاندا قازاق حاندىعىنىڭ چين پاتشالىعىنا تاۋەلدى بولماعاندىعىن جاڭا دەرەكتەرمەن دالەلدەپ بەردى. بۇل زەرتتەۋ ەڭبەگى 2010 جىلى «ديپلوماتيالىق قاتىناستار جانە قىتايتانۋ ماسەلەلەرى» دەگەن اتپەن باسپادان شىقتى.
قازاقتار ءجۇز جىلعا جۋىق قارسىلاسىپ كەلگەن جوڭعارلار 1755 جىلى ءشۇرشىت-قىتاي قولىنان جانىشتالىپ, توز-توز بولىپ كەتتى دە, ولاردىڭ باسىپ العان قازاقتىڭ شىعىستاعى ەسكى جۇرتى «قىتاي باقىلاۋىندا» قالىپ قويدى. بىراق قازاقتار بۇل ماسەلەنى بەيجاي قالدىرا المادى. ابىلاي حان ەل دەربەستىگىن ساقتاي وتىرىپ, چين پاتشالىعىمەن رەسمي قارىم-قاتىناستار ورناتىپ, ەكىجاقتى بارىس-كەلىستەر جاساۋ ارقىلى, قازاقتىڭ ەجەلگى اتاجۇرتى ىلە, تارباعاتاي, التايعا قاراي كوشىرۋدى قايتا يەلەندى. اۆتور بۇل تۋرالى «ءحۇىىى عاسىردىڭ 60-جىلدارى ابىلاي حاننىڭ باسشىلىعىمەن باستالعان قازاقتاردىڭ اتامەكەنىنە قايتا ورالۋ كوشى ءحىح عاسىردىڭ 60-جىلدارىنا دەيىن جالعاسىپ ءوز ناتيجەسىن بەردى» - دەپ جازعانى وتە ورىندى.
1860 جىلدارى قازاق جەرى رەسەي مەن قىتايدىڭ تالاسىنا ءتۇستى. 1864 جىلعى قازاقتىڭ تۋ سىرتىنان جاسالعان «قىتاي-رەسەي باتىس-سولتۇستىك شەكارانى بەلگىلەۋ كەلىسىمى» دەلىنەتىن قۇجات بويىنشا قازاق جەرى ەكى تاراپقا كۇشپەن ءبولىنىپ, ءبىرتۇتاس قازاق حالقى ەكى ەلگە بودان بولعان تاريحتى اۆتور اسا مۇقيات تالداعانىن باسا ايتۋدى پارىز سانايمىن. ن.مۇحامەتحان ۇلى – قازاق شەكاراسىنا بايلانىستى قىتاي-رەسەي اراسىندا 1864-1885 جىلدارى جاسالعان كەلىسىمدەرىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, دەموگرافيالىق سالدارىن العاش سيپاتتاپ جازعان جالعىز اۆتور.
ن.مۇحامەتحان ۇلىنىڭ تاريحي تانىمعا اكەلگەن ءبىر جاڭالىعى – ءداستۇرلى قازاق قوعامىن تاپتىق قاتىناستار تۇرعىسىنان تالداپ كەلگەن بۇرىنعى كونتسەپتسيانى مانسۇقتاپ, قوعامنىڭ باستاپقى الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن (قاتىناستارىن) رۋلىق ەرەجە, «جىكتىك» تۇرعىسىنان تالداۋى. سول ارقىلى اۆتور «كەسكىلەسكەن تاپتىق كۇرەستەر» دەيتىن داعدىلى كوزقاراستان باس تارتقان. اۆتور قىتايداعى قازاق قاۋىمىنداعى ىشكى جىكتىك (سوسلوۆيەلىك) قاتىناستاردىڭ ورىن العانىن ايتا كەلىپ, «قازاقتىڭ ءداستۇرلى قوعامدىق قۇرىلىمىنىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى سول جىكتەردىڭ بارلىعى ءبىر اتالى ەلدە, ءبىر اۋىلدا ورتاق ءومىر ءسۇردى. ءداستۇرلى قازاق قوعامىنىڭ اۋىل اعالارى مەن رۋ باسشىلارى وزدەرىنىڭ قۇزىرىندا بولعان ءار جىكتەگىلەردىڭ بارشاسىنىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋى مەن باس اماندىعىنا جاۋاپتى بولعاندىقتان, قازاق قاۋىمىنداعى جىكتەر اراسىندا شيەلەنىسكەن قايشىلىقتار نەمەسە كەسكىلەسكەن تاپتىق كۇرەستەر ورىن الماعان, كەرىسىنشە ولاردىڭ اراقاتىناستارىندا بەلگىلى ءبىر گارمونيالىق ۇيلەستىك ساقتالىپ وتىرعان», – دەپ تۇجىرىم جاسادى.
مەنىڭشە, بۇل رۋ-رۋىمەن كوشىپ-قونىپ ءومىر سۇرگەن ءداستۇرلى قازاق قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك قاتىناستارىن تالداۋداعى جاڭا باعىت بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, ءبىز ماركستىك-لەنيندىك تاپتىق كونتسەپتسياداعى ماتىندەردەن تەك «ماركس, لەنين» اتىن نەمەسە «تاپ, تاپتىق كۇرەس» دەگەن سوزدەردى الىپ تاستاۋمەن قۇتىلا المايمىز. قالىپتاسقان تاعىلىمنان تەك ودان باسىم قارسى تاعىلىم ارقىلى عانا ارىلا الامىز. ن.مۇحامەتحان ۇلىنىڭ جوعارىدا ايتىلعان وي-پىكىرلەرى وسىنداي جاڭا باعىت, جاڭا تاعىلىم ۇسىنىپ وتىر. مەن ءوز باسىم تاريحشى, قوعامتانۋشى رەتىندە مۇندا ۇسىنىلعان پىكىرلەر ءداستۇرلى قازاق قوعامىن تانۋدىڭ سەرپىلىس كىلتى وسى بولار دەپ ويلايمىن.
اۆتوردىڭ «قىتايداعى قازاقتاردىڭ قوعامدىق تاريحى (1860-1920)» اتتى ەڭبەگىندەگى قوعامدىق قۇرىلىم جۇيەسىنە جاساعان تالداۋلارى تەك قىتايداعى قازاقتاردىڭ تاريحىنا ءتان قۇبىلىستار ەمەس. ولاي باعالاۋ ازدىق ەتەدى. زەرتتەۋشى قازاقتىڭ قىتايدا تۇراتىن ءبىر بولىگىنىڭ تاريحي تاعدىرى مەن تىرشىلىك فورماسى, ءومىر سالتى, ءتىلى, مادەنيەتى, ساياسي-قوعامدىق تانىمىن ساراپتاۋ ارقىلى, جالپى قازاق قوعامىنىڭ تاريحتاعى كوپتەگەن ورتاق قۇبىلىستاردى ايقىنداپ, تەوريالىق پايىمداۋ جاساعان. مونوگرافيا قازاق تاريح عىلىمىنا قوسىلعان قۇندى ەڭبەك. مونوگرافيانىڭ العى ءسوزىندە اكادەميك م.قوزىباەۆتىڭ پايىمداعانىنداي ول ەڭبەكتى «وتان تاريحىنا قوسىلعان ۇلەس» دەپ قاراعان ورىندى.
ن.مۇحامەتحان ۇلى ءوزىنىڭ كاسىبي تاريحشى رەتىندە ءوسىپ-جەتىلۋىنە ۇستازدارىنىڭ ۇلكەن اسەر ەتكەنىن ەرەكشە ەسكە الادى. وعان قىتاي عۇلامالارىمەن قاتار, قازاق تاريحشىسى, ۇستازى نىعمەت مىڭجاننىڭ ىقپالى كوپ بولعان ەكەن. ن.مىڭجاني, س.جانبولات جانە ن.مۇحامەتحان ۇلى قازاق مەملەكەتتىلىگى تاريحىنىڭ قاينارلارىن انىقتاۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. ۇيسىنتانۋعا جاڭا باعىت اكەلدى. ونىڭ ۇيسىندەر تۋرالى زەرتتەۋلەرى بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قابىرعاسىندا ءتالىم الىپ ءجۇرگەن كەزىندە باستالدى. 1989 جىلى ۇرىمجىدە جارىق كورگەن «قازاق تاريحىنان زەرتتەۋلەر» اتتى عىلىمي ماقالالار جيناعىندا «حان پاتشالىعى داۋىرىندەگى عۇندار مەن ۇيسىندەردىڭ قارىم-قاتىناستارى» اتتى ىرگەلى زەرتتەۋىندە ۇيسىندەر قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋ كوزى ءارى قۇرامداس بولىگى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. قىتاي جازبالارىندا «Wu sun» دەگەن قىتايشا تاڭباداعى ەكى دىبىستى, ورىس تىلىندەگى اۋدارمالاردا «ۋ سۋن» دەپ, وعان جالعاسىپ تۇرعان «xing guo» دەگەن ءسوزدى «كوچەۆوە ۆلادەنيە» («كوشپەلى يەلىك») دەپ اۋدارۋدان تانباي كەلگەن ەدى. ن.مۇحامەتحان ۇلى مۇنىڭ «كوشپەلى مەملەكەت» دەگەن اتاۋ ەكەنىن, ءارى قازاق اۋماعىندا قۇرىلعان العاشقى مەملەكەتتىك قۇرىلىم, مەملەكەتتىلىكتىڭ العاشقى ۇلگىسى ەكەندىگىن دالەلدەپ كورسەتتى. سونىمەن سوڭعى كەزدەرى جازىلعان تاريحتاردا قىتايدىڭ «Wu sun guo» ءسوزى «ءۇيسىن مەملەكەتى» اتىمەن عىلىمي اينالىمعا ەندى. اۆتوردىڭ «ءۇيسىن مەملەكەتى (ب.ز.ب.ءىى ع. – ب.ز. ءۇى ع.)» اتتى عىلىمي ماقالاسى 2007 جىلى قازاق, ورىس تىلىندە جارىق كورگەن «قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى» اتتى مونوگرافيالىق جيناققا ەندى. بۇل سانانى سۇلتان جانبولاتتىڭ «ەجەلگى ۇلىس تاريحى» (2012 ج.) اتتى ەڭبەگى تولىقتىرا ءتۇستى. ءناتيجەسىندە «ءۇيسىن مەملەكەتى» قازاق دالاسىندا قۇرىلعان العاشقى مەملەكەتتىلىكتىڭ قاينارى» دەگەن عىلىمي وي ساناعا ءسىڭدى.
ن.مۇحامەتحان ۇلى كوشپەندىلەردىڭ تاريحىمەن قوسا ولاردىڭ مىنەز-ق ۇلىق ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەدى. كوشپەندىلەر اتامەكەنىن ساقتاۋ ارقىلى ءوزىن ساقتاپ قالدى, دەيدى اۆتور. ءبىر سۇحباتىندا ول: «ءبىزدىڭ قازاققا ەڭ العاشقى تۇسىنىك وتە ماڭىزدى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ حالىق ءوزىنىڭ ەڭ العاشقى كورگەنىن, ەستىگەنىن كوبىنەسە شىندىق, اقيقات دەپ قابىلدايدى. ودان سوڭ ونى جوققا شىعاراتىن قانشاما بۇلجىماس فاكتىلەردى كورسە دە ءبارىبىر ءوزىنىڭ سول العاشقى تۇسىنىگىن وزگەرتكىسى كەلمەيدى», – دەپ سيپاتتايدى. بىردە ول ماعان: «زاكە, ماو تسزەدۋن شىڭعىسحاندى «ي داي تيان جاۋ» («ءبىر داۋىردەگى ءتاڭىردىڭ ەركەسى») دەگەن, ءبىز كەيدە سونداي ۇلى تۇلعالاردى تۇسىنبەي تۇرىپ مىنەۋگە اۋەسپىز. بۇل دا سول قازاقى مىنەزدىڭ كورىنىسى عوي» – دەگەنى ەسىمدە.
ن.مۇحامەتحان ۇلى زەرتتەپ ءجۇرگەن تاقىرىبىنىڭ اۋقىمى كەڭ, كوپ قىرلى. ول كوبىنەسە تاريح فيلوسوفياسى مەتودولوگياسىن قولدانىپ ەرتە زاماننان جاڭا زامانعا دەيىنگىنى قامتيتىن, ەۋرازيا كەڭىستىگىنە قاتىستى كۇردەلى تاقىرىپتاردى ءبىر ماقالاعا سىيدىرىپ, پايىمداپ, ۇلكەن وي قورىتاتىنى بار. بۇعان مىسال رەتىندە ونىڭ «اتاۋكەرە ايعاعى», «كوشپەندىلەردىڭ ەتنوتەرريتوريا ۇعىمى جانە قازاقستان اۋماعىنىڭ قالىپتاسۋى» اتتى ماقالالارىن ايتساق جەتكىلىكتى. ول ءوز ەڭبەكتەرىندە قازىرگى تاڭدا ەڭ وزەكتى بولىپ وتىرعان قازاقتىڭ ەتنوگەنەزى جانە ەتنوتەرريتورياسىنىڭ قالىپتاسۋى ماسەلەسىن دايەكتەگەن. بۇل ونىڭ بويىنداعى وتانشىلدىق رۋح پەن عالىمدىق قابىلەتتىڭ باسىم ەكەندىگىن كورسەتەتىن فاكتىلەر.
تاريحشىنىڭ كوپ جىلدار بويى زەرتتەپ كەلە جاتقان تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى «قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناستارى تاريحى». قىتاي جانە تۇركى حالىقتارىنىڭ قارىم-قاتىناسى سوناۋ عۇن-ءۇيسىن داۋىرىنەن (ب.ز.ب. ءىىى-ءىى عع.) باستالادى. اۆتور قىتاي جانە عۇن, قىتاي -ءۇيسىن, قىتاي-قاڭلى, موڭعول, يۋان يمپەرياسى مەن التىن وردا, تەمىر اۋلەتى مەن مين پاتشالىعى قارىم-قاتىناستارىن تىڭ دەرەكتەرمەن زەردەلەپ, بىرنەشە قۇندى ماقالالار جازدى. ال ءحVىىى-ءحىح عاسىرلارداعى قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناستارىن تەرەڭ زەرتتەۋ ارقىلى ابىلاي حاننىڭ ديپلوماتيالىق قىرىن اشا ءتۇستى. ارينە, قازاقستاندا ش.ءۋاليحانوۆتان باستاپ ابىلايتانۋشىلار از ەمەس. ولاردىڭ كوپشىلىگى ابىلاي حاننىڭ ءومىر تاريحى مەن ونىڭ ديپلوماتيالىق قىرىن قازاق-ورىس, ورىس-قازاق قارىم-قاتىناستارى اياسىندا زەرتتەدى. ال ابىلاي حان تۇسىنداعى قازاق-جوڭعار, قازاق-قىتاي قارىم-قاتىناستارىنىڭ اشىلماعان سىرى تىم كوپ ەدى. سول سىردى سۋىرتپاقتاپ اشۋ جولىندا قالام تارتىپ كەلە جاتقان تاريحشى ن.مۇحامەتحان ۇلى بولدى.
رەسەي پاتشاسى قازاقتاردى ەشقاشان وزىمەن تەڭ ساياسي ارىپتەس رەتىندە قابىلداپ كورمەگەن. ولار قازاقتارعا بىرجاقتى قىسىم كورسەتۋمەن بولدى. قازاقتىڭ حان, سۇلتاندارىن اق پاتشانىڭ ءوزى قابىلداعان دەرەك نەكەن-ساياق. قازاق ديپلوماتتارى ورىنبوردىڭ اسكەري گۋبەرناتورى ي.ي.نەپليۋەۆ پەن كومەكشىسى ا.ي.تەۆكەلەۆتەن اسا الماعان. ال ابىلاي حان, ونىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارىنىڭ تۇسىندا قازاق-قىتاي قاتىناستارى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ايتالىق 1758-1823 جىلدار ارالىعىندا قۇرامىندا 38 مۇشەسى بار 31 دەلەگاتسيا چين دەرجاۆاسىنىڭ استاناسىنا بارىپ, يمپەراتورمەن كەزدەسكەن. بارعان بارلىق دەلەگاتسيانى ايدارىنان جەل ەسكەن تسيانلۋن پاتشانىڭ ءوزى قابىلداعان. وسى قابىلداۋلاردىڭ حاتتامالارى, ابىلاي حاننىڭ تسيانلۋنعا, تسيانلۋننىڭ ابىلاي حانعا جازعان حاتتارىنىڭ ويرات توتىن جازۋىندا كورسەتىلگەنىن العاش دالەلدەگەن ن.مۇحامەتحان ۇلىنىڭ ماقالاسى 1991 جىلى «شىڭجاڭ قوعامدىق عىلىمى» جۋرنالىنىڭ ەكىنشى نومىرىندە جاريالادى. اقيقاتىن ايتقاندا, ابىلاي حان, قابانباي باتىردىڭ ديپلوماتيالىق سىرلارى ماقالاسىن ن.مۇحامەتحان ۇلى, ب.ەجەنحان, س.سۇڭعاتاي سياقتى عالىمداردىڭ عىلىمي اينالىمعا قوسقان تىڭ دەرەكتەرىمەن اشىلدى.
اۆتور ءوزىنىڭ «ابىلاي حان ارانداتۋدىڭ قۇرالىنا اينالمايدى» اتتى ماقالاسىندا قىتاي, ورىس, قازاق جازبالارىنىڭ باي دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ابىلايدىڭ تەك ورتا ءجۇزدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قازاقتىڭ ورتاق ۇلى حانى بولعانىن جانە تاريحتا اسا زور ءرول اتقارعانىن ءدالەلدەپ بەردى. سونداي-اق, ول ءابىلقايىر مەن ابىلايدىڭ ومىردە ءبىر-بىرىمەن ەتەنە جاقىن بولعانىن اتاپ كورسەتىپ, ەندى ولاردى قاراما-قارسى قويۋدىڭ نەگىزسىز ەكەندىگىن, ءتىپتى ۇلتتىق ۇيىسۋىمىزعا زياندى ەكەندىگىن اشىپ كورسەتتى. وسىنىڭ وزىنەن-اق ن.مۇحامەتحان ۇلىنىڭ عىلىمعا, ۇلتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن كورۋگە بولادى. وسىدان كەيىن ابىلاي حان توڭىرەگىندەگى ايتىس-تارتىس توقتاتىلدى. مەن مۇنى ابىلايتانۋ عىلىمىنىڭ دامۋىنا تاريحشى عالىمنىڭ قوسقان وزىندىك زور ۇلەسى دەپ سانايمىن.
ن.مۇحامەتحان ۇلى – قازاقستانداعى قىتايتانۋشى ءىرى عالىمداردىڭ ءبىرى. ول قىتايدىڭ ءتىلى بىلاي تۇرسىن, ولاردىڭ ءدىلىن, ويلاۋ جۇيەسىن, تانىم-تۇسىنىگى مەن ءىس-قيمىلىن, سالت-ساناسىن جەتىك مەڭگەرگەن مامان. كوپ جىلدار بويى تالپىنىپ ءجۇرىپ 2012 جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنان «قازىرگى زامانعى قىتايدى زەرتتەۋ ورتالىعىن» اشتى. پروفەسسور قىتايدى تەرەڭ زەرتتەۋدىڭ قاجەتتىلىگىن, وركەنيەتتى ۇلى حالىقتان ۇيرەنەتىن تۇستاردىڭ كوپ ەكەندىگىن ايتادى. «بىرىنشىدەن, قىتايدان قالاي حالىق بولۋدى, قالاي ۇلت بولۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك. قىتايدى قىتاي قىلعان ىشكى بىرلىك, ۇلتتىق بىرلىكتىڭ ساقتالۋى... ولاردىڭ ۇلتتىق ىرگەتاسى وتە مىقتى. مىنە, ءبىز قىتايدان ەڭ الدىمەن قالاي ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋدىڭ سىرىن ۇيرەنۋىمىز كەرەك. ەكىنشىدەن, – دەيدى ول, – ۇلتجاندىلىقتى, ءپاتريوتيزمدى, مەملەكەتشىلدىكتى, ەڭبەكقورلىقتى ۇيرەنۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن, مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت باسقا ۇلتتاردى وزىنە سىڭىرە بىلەتىن قاسيەت بولۋى كەرەك». مىنە, بۇگىن قازاققا جەتىسپەي جاتقان ءبىر ماسەلە وسى. ونى قىتاي تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, عالىم ءدوپ باسىپ ايتا العان.
ءنابيجان ەكەۋمىز ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا بىرگە جۇمىس جاسادىق. بىرىگىپ ەڭبەك تە جازدىق. كوپتەگەن سۇحباتتارعا بىرگە قاتىستىق. بىلگەنىم, ول – ويىن اشىق ايتاتىن, ءوزىندىك ازاماتتىق ۇستانىمى بار, لوگيكالىق ويلاۋ, تالداۋ جاساۋ قابىلەتى كۇشتى, سەزىمتال, وتكىر دە ۇتقىر ازامات. ادامگەرشىلىگى كۇشتى ونىڭ بويىندا باسقالاردى باعالاي بىلەتىن, اسىرەسە, زامانداسىنىڭ ارتىقشىلىعىن قۇرمەتتەيتىن قاسيەتى ءتىپتى بولەك. مەن بىردە ءنابيجاننان: «قىتايدان كەلگەندەردىڭ ىشىندە قىتاي ءتىلىن ەڭ مىقتى بىلەتىندەرىڭ كىم؟» دەپ سۇرادىم. ول ويلانباستان «كارىم اكرامي اعامىز بولار», – دەدى. ول شىنىمەن دە قىتاي ءتىلى مەن جازۋىن جەتىك بىلەتىن, اباي ولەڭدەرىن قىتاي تىلىنە اۋدارعان ادام ەكەن. بىردە ونىمەن داستارقانداس بولىپ قالدىم. «ءسىزدى قىتاي ءتىلىن جەتىك بىلەدى دەپ ەستىدىم. قىتايدا قانداي مەكتەپتە وقىدىڭىز؟» –دەپ سۇراعانىمدا اقساقال: «ءيا, ءبىرشاما وقۋدى وقىدىق قوي, بىراق قىتاي ءتىلىن مەنەن دە جاقسى بىلەتىن ءنابيجان مۇحامەتحان ۇلى دەگەن جىگىت بار وسىندا», – دەدى. ەكى ازاماتتىڭ ءبىرىن-ءبىرى جوعارى باعالاپ تۇرعانى مەنى قۋانتتى. شىن بىلىمدىلەر وسىلاي بولسا كەرەك. «ءوز-ءوزىڭدى سىيلاساڭ, جات جانىنان ءتۇڭىلەدى» دەگەن وسى. جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايتقانعا نە جەتسىن.
زاردىحان قينايات ۇلى,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
الماتى.