بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق رىنوگى قارجى سالۋعا وتە تارتىمدى بولىپ وتىر. ەلدەگى رىنوكتىق قارىم-قاتىناستاردىڭ دامي ءتۇسۋى, سونداي-اق جاھاندىق ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن تاۋەلدىلىگى ارتقان كەزدە ازاماتتاردىڭ قارجىلىق جاعدايى مەن ءرولىنىڭ ماڭىزى ارتا تۇسۋدە.
جالپى, «كولەڭكەلى ەكونوميكا» اينالىمىنىڭ ورىن الۋى كەز كەلگەن ەل ءۇشىن تەرىس سالدارلى. زاڭسىز م ۇلىكتىڭ ارتۋى, «كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» پايدا بولۋى قوعامداعى قۇندىلىقتار جۇيەسىن بۇزىپ, قۇقىقتىق نەمقۇرايدىلىققا اكەپ سوعادى. زاڭدى ەكونوميكالىق اينالىستان شىعارىلعان م ۇلىك ەلدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسپاعانى بىلاي تۇرسىن, مەملەكەتتىڭ جالپى ەكونوميكالىق دامۋىنداعى كورسەتكىشتەرى مەن دامۋىنىڭ شىنايى بەينەسىن بۇرمالايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلدىڭ دامۋ كورسەتكىشتەرىنە ناقتى بولجام جاساۋعا مۇمكىندىك بەرمەي, شىنايى جوسپار قۇرۋعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
سوندىقتان ەكونوميكالىق ساندا جوق م ۇلىكتىڭ تەرىس اسەرى ەكىجاقتى. نە مەملەكەتكە, نە يەسىنە پايداسى جوق. ساندا جوق م ۇلىكتەن سالىق تۇسپەيدى. قالىپتاسقان جاعدايدى وزگەرتۋ ماقساتىندا قابىلدانىپ جاتقان شارالار بۇرىنعىدان وزگەرەك. ويتكەنى, ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا الەۋەتى جەتەتىن كولەمدى زاڭداستىرىلماعان م ۇلىك, اسىرەسە, اقشا تۇرىندەگى قارجىلىق قۇرالدار زاڭدى ەكونوميكالىق اينالىستان سىرت قالىپ وتىر. م ۇلىكتى زاڭداستىرۋدىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى جاريالاندى. اتاپ ايتقاندا, زاڭداستىرىلاتىن قارجى ازاماتتاردىڭ كىرىسى بولىپ ەسەپتەلمەيدى, سونىمەن قاتار, قىلمىستىق, اكىمشىلىك جانە باسقا دا جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتىلادى. جالپى, زاڭداستىرۋدىڭ وتكىزىلۋ مەرزىمى 2014 جىلدىڭ 1 شىلدەسى مەن 2015 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانى ارالىعى. ايتا كەتەر جايت, وتكەن جولعى زاڭداستىرۋدىڭ ناتيجەسىندە تۋىنداعان ماسەلەلەر بويىنشا زاڭداستىرۋعا جاتپايتىن م ۇلىكتەرگە بايلانىستى شەكتەۋلەر ورىن الماق.
ەگەر اقشا زاڭداستىرىلسا, زاڭدى اينالىسقا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە ارنايى اشىلعان اشىق جيناق شوتىنا سالىنۋ ارقىلى جۇرەدى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىك, قارجىنى زاڭداستىرۋدىڭ باسقا جولدارى دا قاراستىرىلعان. زاڭداستىرعىسى كەلگەن اقشانى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە 3 جىلعا دەيىن ساقتاپ, رىنوكتىق ستاۆكا بويىنشا ۇستەمەلەرىن الا الادى. ەكىنشى جولى, ول اقشالاردى تەزىرەك قولدانعىسى كەلسە, ونى ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا جاساۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك قۇندى قاعاز, وبليگاتسيا, ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگتەر مەن كومپانيالاردىڭ «حالىقتىق ءىرو» باعدارلاماسى بويىنشا ساتىپ الۋ ارقىلى قولدانا الادى. ۇشىنشىدەن, ازاماتتاردىڭ جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى شەڭبەرىندە نىساندار ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگى بولادى.
اقشاسىن زاڭداستىرعىسى كەلەتىن ازاماتتار جوعارىدا كەلتىرىلگەن تەتىكتەردى قولدانعىسى كەلمەسە, بيۋدجەتكە 10 پايىز تولەپ, قارجىسىن قالاۋىنشا قولدانا بەرەدى. مۇلىكتى زاڭداستىرۋ جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنداعى ارنايى كوميسسياعا ءوتىنىش بەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. زاڭداستىرۋ بارىسىنداعى شىعىنداردى زاڭداستىرۋشى كوتەرەدى. مۇنداي شارا تەك ءبىزدىڭ ەلدە ورىن الىپ وتىرعان جوق. الەمدىك ەكونوميكادا ول جاڭالىق تا ەمەس. ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بىرقاتارى, اقش-تىڭ ءبىرشاما شتاتتارى مۇنداي شارانى بىرنەشە رەت وتكىزگەن. سەبەبى, زاڭسىز اينالىمداعى قارجىنى كولەڭكەدەن شىعارۋ بارلىق ەلدەردىڭ ماسەلەسى بولىپ وتىر. كىرىس پەن كاپيتالدى زاڭداستىرۋدا ءۇندىستان الدا كەلەدى – 5 رەت وتكىزگەن.
پورتۋگاليا 4 رەت, فرانتسيا, اۆستريا, يرلانديا 2 رەتتەن وتكىزگەن. يتاليا مەن بەلگيا, ءتىپتى, گەرمانيانىڭ ءوزى دە بۇدان قالىس قالماعان. ەلىمىزدە مۇنداي تاجىريبە بار ەكەنىن ايتىپ وتتىك, ءارى مۇنداي شارا ءتيىمدى ناتيجەلەر بەرىپ وتىر. 2001 جىلى 480 ملن. اقش دوللارى زاڭدى اينالىسقا ەنسە, 2006-2007 جىلدارى 845 ملرد. تەڭگە نەمەسە 6,8 ملرد. اقش دوللارىن قۇرايتىن م ۇلىك پەن قارجى زاڭداستىرىلعان, ال بيۋدجەتكە 60 ملرد. تەڭگە ءتۇسىم تۇسكەن. زاڭداستىرىلعان دۇنيە-م ۇلىكتىڭ كولەڭكەدەن شىعا سالىسىمەن بيۋدجەتكە سالىق جانە باسقا دا قارجىلىق وپەراتسيالار جۇرگىزۋ ارقىلى پايدا اكەلەتىنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. تۇسىمنەن وزگە, كولەڭكەلى ەكونوميكا كولەمى ازايادى. ىشكى جانە سىرتقى كوزدەردە جۇمىس ىستەمەي تۇرعان قارجىنى قوسىمشا قارجى كوزى رەتىندە ەل ەكونوميكاسىنا نەسيەلەۋدى ارتتىرىپ, كولەڭكەلى اينالىستى تومەندەتۋ, بيۋدجەت ءتۇسىمى وسۋىنە اسەر ەتەدى.
ۆەنەرا تۇگەلباي, «ەگەمەن قازاقستان».