ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ەلىمىزدىڭ الداعى ۋاقىتتا قارىشتاپ دامۋىن جانە جاڭا ساياسي باعىتىن ايقىنداپ بەرە وتىرىپ ۇلكەن مىندەتتەر قويدى. ءححى عاسىردىڭ جاھاندىق ون سىن-قاتەرى انىقتالىپ, سول سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرىپ, تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن قاراستىرۋ ۋاقىت كۇتپەيتىن ماسەلە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
بيىلعى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» جولداۋىندا دا پرەزيدەنت دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋ باعىتىندا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى جول سىلتەيتىن شامشىراق رەتىندە ەلىمىزدىڭ نەگىزگى ماقساتتارىن جوعالتپاي, ادامداردىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىنىڭ پروبلەمالارىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن باسا ايتتى. جولداۋدا ەلباسى «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس سۋارمالى جەرلەردىڭ 15 پايىزىن سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىنا كوشىرۋدى, سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشۋدى باستى نازارعا الۋدى تاپسىردى.
ويتكەنى سۋعا دەگەن تاپشىلىقتىڭ ءوسۋى, جەر ءۇستى جانە جەر استى سۋلارىنىڭ لاستانۋى وراسان زور, نورماتيۆتەن تىس سۋ شىعىندارى, حالىقتى تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋدەگى بار پروبلەمالار, مەملەكەتارالىق سۋ ءبولۋ پروبلەمالارى, كليماتتىڭ وزگەرۋى سالدارىنان سۋ رەسۋرستارىنىڭ سارقىلۋ قاۋپىن تۋدىرۋدا. بۇل قاۋىپتىڭ الدىن الۋ سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى ارتتىرۋ, سۋ رەسۋرستارىن رەتتەۋ جانە باسقارۋ ستراتەگياسىنىڭ دۇرىس تاڭدالۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. ويتكەنى, قازىرگى كۇنى ورتالىق ازيادا, قازاقستاندا سۋدى پايدالانۋ ماسەلەسى اسا كۇردەلى سيپاتتا تۇر. عالىمداردىڭ بولجامدارىنا قاراعاندا, قازىر ەلىمىزدىڭ سۋ قورى ازايىپ كەلەدى. گەوگرافيا ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ جەر استى جانە جەر ءۇستى سۋ رەسۋرستارىنا جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرى سۋدى ۇنەمدەيتىن جۇيەگە كوشپەسەك, ەلىمىزدە 2030 جىلدان سوڭ سۋ تاپشىلىعى تۋىنداۋى مۇمكىن ەكەندىگىن كورسەتەدى.
قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى ءمينيسترى نۇرلان قاپپاروۆ ۇكىمەت ساعاتىندا جەردىڭ قۇنارلىلىعى, سۋ جانە بيولوگيالىق رەسۋرستار قىسقارىپ كەلە جاتقانى, ورمان جانە باسقا ەكوجۇيەلەردىڭ توزۋى, تۇششى سۋ تاپشىلىعى بۇكىل الەمدە قارقىنداپ وسكەنى, قازىرگى تاڭدا قازاقستانداعى سۋ تاپشىلىعى 20 پايىز ەكەندىگى تۋرالى مالىمەتتەر كەلتىرگەن بولاتىن. مىنە, بۇل مالىمەتتەردىڭ بارلىعى ەلىمىزدە سۋ تاپشىلىعى ماسەلەسىنىڭ وتكىر كۇيىندە تۇرعانىن بىلدىرەدى.
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جونىندە 2014-2040 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداندى. باعدارلامانىڭ ماقساتى سۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, سونىمەن قاتار, سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى رەتتەي وتىرىپ, گيدرولوگيالىق ءتارتىبىن جاقسارتۋ بولىپ تابىلادى. جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگىنىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, ەلىمىزدە 2010 جىلى 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا سۋارمالى جەرلەر كولەمى 298 مىڭ گەكتارعا دەيىن ازايىپ كەتكەن, 575 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر اۋىلشارۋاشىلىق اينالىمىنان شىعىپ قالعان. پايدالانىلىمداعى سۋارمالى جەرلەردىڭ ءوزى كوپ كۇتىمگە ءزارۋ. ال وسى جىلدار ارالىعىندا قوسالقى جەرلەردىڭ كولەمى 8 ەسەگە ۇلعايىپ, 423 مىڭ گەكتاردى قۇراپتى. بۇدان بولەك بۇرىن قولدانىستا بولعان 20 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر جەكەمەنشىك ءۇي, جول, ءوندىرىس ورىندارىن سالۋعا جانە باسقا دا ماقساتتارعا بەرىلگەن. ال قازىرگە دەيىن پايدالانىلىپ كەلگەن سۋارمالى جەرلەر تۇزدانىپ, ولاردىڭ قۇنارلىلىعى مەن ونىمدىلىگى تومەندەۋدە.
توقسانىنشى جىلدارى ەلىمىزدەگى سۋارمالى جەر كولەمى ەگىستىكتىڭ 6 پايىزىن قۇراپ, ەگىنشىلىك ونىمدەرىنىڭ 30 پايىزى وندىرىلگەن بولسا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش ەكى ەسەگە جۋىق تومەندەدى. سۋارمالى ەگىنشىلىك ەلىمىزدىڭ ءشول, شولەيت ايماقتارىندا ءجيى-ءجيى قۋاڭشىلىق بولىپ تۇراتىن اۋداندارىندا قارقىندى دامىعان. سۋارمالى ەگىنشىلىك كولەمىنىڭ 80%-دان استامى وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, الماتى جانە جامبىل وبلىستارىندا ورنالاسقان. حالقى تىعىز, نەگىزىنەن سۋارمالى ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن اتالعان وبلىستاردا سۋارمالى جەرلەردىڭ 15-33 پايىزى پايدالانىلمايدى. ال قولدانىستاعى سۋارمالى جەرلەردىڭ ونىمدىلىگى دە 25-50 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن.
وسى تىعىرىقتان قالاي شىعۋىمىز قاجەت؟ بىرىنشىدەن, جولداۋدا كورسەتىلگەندەي, ەگىن شارۋاشىلىعىندا سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن, تيىمدىلىگى تومەن داقىلداردىڭ كولەمىن ازايتىپ, ءتيىمدى ازىقتىق ونىمدەرمەن الماستىرۋ قاجەت. توپىراقتى وڭدەۋدە زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردى قولدانۋ كەرەك. سونىڭ ءبىرى – ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ونەركاسىپتىك قۋاتتاردى يمپورتتاۋعا جانە تەحنولوگيالار الماسۋعا باعىتتاۋ. بۇل جەردە رەسۋرس ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالار مەن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن سۋارۋدىڭ زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرىلعىلارىن قولدانۋ ارقىلى سۋارمالى ەگىنشىلىكتى جان-جاقتى ينتەنسيۆتەندىرۋ, توزىعى جەتكەن سۋارمالى القاپتاردى جاڭعىرتۋ ماڭىزدى ورىن الادى.
قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى سۋارمالى ەگىنشىلىكتىڭ ەڭ كونە اۋدانىنىڭ ءبىرى بولىپ جامبىل وبلىسى تابىلادى. بۇل ءوڭىردىڭ اۋماعىندا ەلىمىزدەگى سۋارمالى جەرلەردىڭ 10 پايىزى شوعىرلانعان. ال بۇل وبلىس ءۇشىن سۋدى ۇنەمدەۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن جاپپاي ەنگىزۋ جانە وسى جاڭا تەحنولوگيانى پايدالانۋدا ديقاندارعا قولداۋ كورسەتۋ. ويتكەنى, بۇل تەحنولوگيا اعىن سۋ تاپشىلىعىن تومەندەتەدى, سۋدى 3-4 ەسە ۇنەمدەۋمەن قاتار, ىلعال مەن قورەكتىك زاتتاردى وسىمدىكتىڭ تامىرىنا ءدال جەتكىزەدى.
سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىنىڭ وتانى بولىپ سانالاتىن يزرايلدە سۋارمالى جەردىڭ 98%-عا دەيىن بولىگى تامشىلاتىپ سۋارىلۋدا. تەك جاپىراعىن دىمقىلداندىرۋدى قاجەت ەتەتىن 2% كارتوپ پلانتاتسيالارىندا جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ قولدانىلادى. تامشىلاتىپ سۋارۋ اقش پەن اۆستراليادا – 90%, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, يتاليا, يسپانيا جانە فرانتسيادا سۋارمالى جەردىڭ جارتىسىنان استامىندا قولدانىلۋدا. قىتايدا جۇيەكپەن جانە تاقتالاپ جەر بەتىمەن سۋارۋ تاسىلىنە تىيىم سالىنۋدا. بۇل ەلدە كوكونىس داقىلدارى مەن باقشالاردى ايتپاعاندا, ءبىراز ۋاقىتتان بەرى كۇرىش, جوڭىشقا ءتارىزدى سۋدى كوپ تالاپ ەتەتىن داقىلداردى تامشىلاتىپ سۋارۋعا كوشتى.
سونىمەن بىرگە بۇل تەحنولوگيا سۋارمالى ەگىنشىلىكتى جان-جاقتى ينتەنسيۆتەندىرۋگە جانە ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇعان دالەل رەتىندە م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە شيحەزي ۋنيۆەرسيتەتىمەن (قحر) جاسالعان ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى حالىقارالىق قارىم-قاتىناس ءجونىندەگى كەلىسىمشارتتىڭ اياسىندا 2010 جىلدان قازىرگى كەزگە دەيىن «قانت قىزىلشاسىن تامشىلاتىپ سۋارۋ جانە پلاستيكتى مۋلچيرلەۋ ارقىلى ءوسىرۋ تەحنولوگياسىن زەرتتەۋ» تاقىرىبىندا ورىندالعان حالىقارالىق جوبانىڭ ءناتيجەلەرىن ايتا الامىز. زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە قانت قىزىلشاسىن توپىراقتى پلاستيكپەن جاۋىپ تامشىلاتىپ سۋارۋدىڭ ءتيىمدى تەحنولوگيالىق سحەمالارى مەن سۋارۋ مولشەرلەرى انىقتالدى. ءتاجىريبەنىڭ ءتيىمدى نۇسقالارىندا قانت قىزىلشاسىنىڭ ونىمدىلىگى 630-670 تس/گا جانە قانتتىلىعى 15,5-15,8 %-دى قۇرادى. الىنعان ەكى جىلدىق ءناتيجەلەر تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىنىڭ قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋدەگى پايداسىنىڭ زور ەكەنىن جانە وسى تەحنولوگياعا قاجەت قوندىرعى-جابدىقتارىن وندىرىسكە قويىپ, شىعارۋعا اتسالىساتىن ۋاقىت جەتكەنىن كورسەتەدى.
قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, 2012 جىلى جالپى سۋدى پايدالانۋدا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ۇلەسى 84% بولعان. بۇل سالادا سۋدى ىسىراپ جاساۋدىڭ دەڭگەيى وتە جوعارى, ياعني 66% cۋ بەي-بەرەكەت اعىپ كەتەدى ەكەن. اگروونەركاسىپ كەشەنىنە سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە سۋارۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ سۋ تاپشىلىعىنىڭ 43%-ىن ازايتۋعا نەمەسە جىل سايىن 5,3 ملرد. تەكشە مەتر سۋدى ۇنەمدەۋگە اكەلەتىنى بولجانىپ وتىر. ەكىنشىدەن, سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ ماماندارىن دايىنداۋ جانە مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت دەپ بىلەمىز.
كەڭەس زامانىندا رەسپۋبليكامىزدا جانە وداق كولەمىندە سۋ شارۋاشىلىعى مەن قۇرىلىس سالالارىنا قاجەتتى بىلىكتى ماماندار دايىنداۋدى جامبىل گيدرومەليوراتيۆتىك-قۇرىلىس ينستيتۋتى مارتەبەسىنىڭ جوعارى بولعانى بارشامىزعا بەلگىلى. بۇگىندە اتالعان ينستيتۋت دايارلاعان سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ ماماندارى رەسپۋبليكامىزدا جانە شەت مەملەكەتتەردە جەمىستى قىزمەت ەتۋدە. قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ وسى سالاداعى بىلىكتى عالىمدارى مەن ماماندارى شوعىرلانعان جوعارى وقۋ ورنىنا اينالعان, سۋ شارۋاشىلىعى مەن قۇرىلىس سالالارىنا قاجەتتى بىلىكتى ماماندار دايىنداۋدىڭ 50 جىلدىق باي تاجىريبەسى بار م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ مەن سۋ شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس نىساندارىن جوبالاۋدا عىلىمنىڭ يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەرىن پايدالانا الاتىن ماماندار دايىنداۋدا ورنى ەرەكشە.
مىسالى, سوڭعى 50 جىلدا 30 مىڭعا جۋىق سۋ ماماندارى دايارلاندى. ۋنيۆەرسيتەت ماماندار دايىنداۋ باعىتى ۋاقىت تالابىنا, قازىرگى زامانعى تەحنيكا مەن تەحنولوگياعا ساي كەلەتىندەي, كوپجىلدىق تاجىريبە ناتيجەسىندە جيناقتالعان ەڭ الدىڭعى جانە بولاشاعى بار تاجىريبەسىن وقىتۋ مەن ەنگىزۋگە بەيىمدەلگەن. سۋ مەن جەر – قوعامنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ەڭ ماڭىزدى تابيعي رەسۋرستار. قازىرگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەت وسى بايلىقتى زەردەلى جانە ءتيىمدى پايدالانا الاتىن, سونداي-اق, كۇردەلىلىگى ءارتۇرلى گيدروتەحنيكالىق, ونەركاسىپتىك جانە ازاماتتىق قۇرىلىمداردى جوبالايتىن, قۇرىلىسىن جۇرگىزەتىن, پايدالاناتىن جانە باعالايتىن, سۋ جانە قۇرىلىس نىساندارىنىڭ مونيتورينگىن جۇرگىزە الاتىن, سۋ پايدالانۋ, سۋ جانە جەر قورلارىن قورعاۋ جۇيەسىن باسقارا الاتىن مامانداردى دايىنداپ شىعارادى.
ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز تاسوتكەل, تالاس, قىزىلقۇم, تەنتەك, قازالى, تۇركىستان سياقتى ءىرى سۋلاندىرۋ ماسسيۆتەرىنىڭ عىلىمي نەگىزدەمەلەرىن ازىرلەدى. «ارال تەڭىزى باسسەينىندە سۋ جانە جەر رەسۋرستارىن قورعاۋ, سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ ستراتەگياسى», «تمد مەملەكەتتەرىنىڭ اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن مەليوراتسيالاۋ تۇجىرىمداماسى» ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن دايىندالدى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازاق سۋ شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا, «مويناق» گەس مەكەمەلەرىندە بولىمشەلەرى بار, سونىمەن قاتار, كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىمەن (اقش), سانكت-پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن, ماسكەۋ تابيعاتتى ۇيلەستىرۋ ۋنيۆەرسيتەتىمەن, تاشكەنت اۋىل شارۋاشىلىعىن يرريگاتسيالاۋ جانە مەحانيكالاندىرۋ ينستيتۋتىمەن, قىرعىز اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن, «ساتباەۆ اتىنداعى كانال» كاسىپورنىمەن جانە رەسپۋبليكاداعى باسقا دا سۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا. ۋنيۆەرسيتەت ەكى جىلدا ءبىر رەت «ۇركىمباەۆ وقۋلارى» حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسىن وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. مۇندا شەت مەملەكەتتەردىڭ عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن الەمدىك سۋ ماسەلەلەرى تالقىلانىپ كەلەدى.
وسىلاردى ەسكەرە كەلە, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جانە ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسىنە قاتىستى جاڭا ماماندىقتاردى اشىپ, سۋ شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ماماندىقتارعا مەملەكەتتىك تاپسىرىستار سانىن ۇلعايتىپ, قازاقستان بويىنشا مامانداردى دايىنداۋدى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە شوعىرلاندىرسا, سۋ شارۋاشىلىعىن باسەكەگە قابىلەتتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءبىردەن-ءبىر دۇرىس جولى بولار ەدى.
سەيىتحان قويباقوۆ,
م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
جامبىل وبلىسى.