يندەر اۋدانىنىڭ ەسبول اۋىلىندا بايعازى بايەت ۇلى دەگەن سوعىس ارداگەرى تۇرادى. مايداننان اۋىر جارالانىپ كەلگەن. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, العان جاراقاتىنا بايلانىستى ءى توپتاعى مۇگەدەك بولىپ ەسەپتەلەدى. بىراق, ەلگە ورالعان بەتتە مۇنداي ساناتتاعى جانداردى جۇمىسقا الا قويماعان. سول سەبەپتەن مۇگەدەكتىگىن ءىى توپتاعى ساناتقا اۋىستىرۋىنا تۋرا كەلىپتى. ءسويتىپ, مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا ۆەتسانيتار, كەيىننەن ۆەتفەلدشەر قىزمەتتەرىن ابىرويلى اتقارىپتى.
– جاراتقان يەمىز قۋات بەرىپ, بيىل 100 جاسقا تولىپ وتىرمىن, اينالايىن, –دەيدى ءبىر عاسىرلىق كوكتەمىن قارسى العان بايعازى قاريا. – 1914 جىلى قىزىلقوعا اۋدانىنداعى تايسويعان وڭىرىندە دۇنيەگە كەلىپپىن. مەن 16 جاسقا تولعان 1930 جىلى اكەمىز بايەت پەن انامىز قازي ءۇش بالاسىمەن وسى ەسبول اۋىلىنا كوشىپ كەلىپتى. سول كەزدە بۇل جەر كۋلاگينو اتالاتىن, كەيىن «پراۆدا» دەگەن كولحوز بولدى. مەنى دە سول ۇجىمشار مۇشەلىگىنە قابىلدادى. ءسويتىپ, پىشەن شابۋ, ەگىن ەگۋ, مال باعۋ سەكىلدى قات-قابات جۇمىستارىن اتقارىپ جۇردىك.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان ساتتە وردا بۇزار وتىزعا تولماعان جاس جىگىت ەدى. ەر ازاماتتىڭ ءبارى مايدانعا اتتانىپ جاتتى. كەزەك بايعازىعا دا كەلدى. 1942 جىلدىڭ باسىندا سوعىسقا اتتانىپ جۇرە بەردى. وسى كەزدە مايدان دالاسى وت پەن وققا ورانىپ جاتىر ەدى. العاشىندا ەكى ايلىق وقۋ-جاتتىعۋدان ءوتىپ, مەرگەندىگىمەن كوزگە تۇسكەن قازاق جاۋىنگەرى كوپپەن بىرگە حاركوۆ, مينسك قالالارىن جاۋدان بوساتۋعا اتسالىستى. كەيىن ستالينگراد ءتۇبىندەگى شايقاستىڭ بەل ورتاسىنان تابىلدى.
ستالينگرادتى قورعاۋدا بىرنەشە رەت جاراقات الدى. اسىرەسە, دزەرجينسك ستانساسى ءۇشىن بولعان ۇرىس مايدانگەردىڭ ەسىندە ەرەكشە ساقتالىپ قالعان. ويتكەنى, ءدال وسى بەكەت تۇبىندە جاۋدىڭ قارشا بوراعان وعى باس كوتەرتپەي, ءبىر ادىم العا جىلجۋ مۇمكىن بولمادى. ونىڭ ۇستىنە توبەدەن تۇسكەن بومبا دا مايدان دالاسىن استان-كەستەن ەتىپ جاتتى.
– ءولىپ جاتقاندارعا ەشكىمنىڭ دە قاراۋعا مۇرشاسى جوق. كەيىن شەگىنۋگە دە بولمايدى. تەك العا جىلجۋ قاجەت. جاۋدىڭ بەكىنىسىن بۇزىپ, بەتىن قايتارۋعا ۇمتىلا بەردىك. كوپ ادام قىرىلىپ قالدى عوي. ءبىزدىڭ روتاعا دزەرجينسك ستانساسىن ازات ەتۋ تاپسىرماسى بەرىلدى. اۋەدەن تاستالىپ جاتقان بومبانىڭ ەسەبى جوق. وق قارشا بوراپ تۇر. ەسىمدى مەدسانباتتا جيدىم...
سول شايقاس زاردابى قازاق جاۋىنگەرىنە وڭاي بولمادى. باسىنان اۋىر كونتۋزيا الىپتى. جاراقاتى ءبىر بۇل ەمەس. قارا سانىنىڭ ەتىن ج ۇلىپ كەتكەن جەرى تاعى بار. ءاسكەري گوسپيتالداردا ۇزاق ەمدەلىپ, 1943 جىلدىڭ اياعىندا ەلگە مۇگەدەك بولىپ ورالدى.
جەڭىستىڭ ساعاتى سوعىلاردان ءبىر جىل بۇرىن ومىرلىك جارى جامىشپەن ءدام-تۇزى جاراسىپ, شاڭىراق كوتەردى. وتباسىندا ىڭگالاپ ون ءسابي ومىرگە كەلدى. بايعازى قاريا ءوز ۇرپاعىنان 30-دان اسا نەمەرە ءسۇيدى. ال شوبەرەلەرىنىڭ قاتارى 40-قا جاقىندادى.
– جاراتقان يەمىزدىڭ سىيى عوي, بۇل, – دەيدى مايدانگەر قاريا ءجۇز جاساۋىنىڭ قۇپياسىنا قانىققىمىز كەلىپ قويعان ساۋالىمىزعا وراي. –كومەك سۇراعان جاننىڭ بارىنە قامقور قولىمدى سوزدىم. سوندايدا ۇلكەندەر: «اناڭنىڭ جاسىنا جەت, اينالايىن!», دەۋشى ەدى. سول ۇلكەندەردىڭ بەرگەن باتاسى مەن العىسى اللانىڭ قۇلاعىنا شالىنعان شىعار. شەشەم قازي 1976 جىلى 114 جاسىندا ومىردەن ءوتىپ ەدى...
بۇل كۇندە ماۋەلى بايتەرەككە اينالعان بايعازى قاريانىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ شاتتىعىن كەنجە ۇلى مارات شالقىتىپ وتىر. ونىڭ ءوزى دە كەلىن تۇسىرگەن. بالالارىنان وربىگەن شوبەرەلەرى الدىنا وتىرىپ الىپ: «اتا, مىنانى قاشان الدىڭىز؟» دەپ ءاربىر وردەن-مەدالدارىنىڭ سىرىن بىلۋگە تالاسادى. ءبىر عاسىرلىق عۇمىرىندا كورگەن قيىندىعىنا مويىماعان مايدانگەر: «اۋىلدىڭ مۇرات وراقوۆ پەن ءمارزيا جۇماعاليەۆا دەگەن دارىگەرلەرىن شاقىرسام بولدى, كۇن-ءتۇن دەمەي قاسىمنان تابىلادى. جىلى سوزىمەن كوڭىلىمدى كوتەرەدى, ەم-دومىمەن سىرقاتىمدى ەمدەيدى. اۋداننىڭ باسشىلارى اۋىلعا كەلىپ, جاعدايىمدى سۇراپ تۇرادى. ال بالالارىم مەن نەمەرە-شوبەرەلەرىمنىڭ ماعان دەگەن كوڭىلى تىپتەن الابوتەن, ءبارى دە ماپەلەپ وتىرعانىنا ريزامىن», دەيدى.
قاققان قازىقتاي تىك وتىراتىن ەڭسەسى بيىك مايدانگەر قۇجات بويىنشا بۇگىن, 9 مامىردا ءجۇز جاسقا تولادى. ءبىز دە ەسبول اۋىلىنان قارت مايدانگەردىڭ ۇرپاعىنىڭ ورتاسىندا امان-ەسەن وتىرۋىنا تىلەكتەستىگىمىزدى ءبىلدىرىپ اتتاندىق.
جولداسبەك شوپەعۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».
اتىراۋ وبلىسى,
يندەر اۋدانى,
ەسبول اۋىلى.
سۋرەتتە: ءجۇز جاستاعى مايدانگەر بايعازى بايەت ۇلى شوبەرەلەرىنىڭ ورتاسىندا.