قايروللا جاقۋديننىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن ەرلىگى تۋرالى ۇزىك سىر
ەرلىك ەشقاشان ەسكەرۋسىز قالماق ەمەس. ءومىردىڭ ءوزى قاتارداعى قاراپايىم وقيعالار ارقىلى دالەلدەپ كەلە جاتقان وسى ءبىر قاعيدانىڭ اقيقاتتىعىنا تاعى دا ءتانتى بولىپ وتىرمىز. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2014 جىلعى 30 ءساۋىردەگى جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ارداگەرى قايروللا جاقۋدين (مارقۇم) ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىمەن ماراپاتتالدى...
ەرەيمەنتاۋ اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ باستىعى, ميليتسيا پولكوۆنيگى قايروللا جاقۋدين 1994 جىلى 23 شىلدەدە 54 جاسىندا جۇرەك سىرقاتىنان مەزگىلسىز قايتىس بولعان ەكەن. سوندا ميليتسيا پولكوۆنيگى وسىنشا جىلدار وتكەننەن كەيىن حالىق الدىنداعى قانداي قالتقىسىز قىزمەتى مەن ۇمىتىلماس ەرلىگى ءۇشىن ماراپاتتالىپ وتىر. جارلىقتا «اسكەري جانە قىزمەتتىك بورىشىن ۇلگىلى اتقارعانى, زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋدە ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى مەن قورعانىس قابىلەتىن نىعايتۋدا كورسەتكەن ەرلىگى مەن قاجىرلىلىعى ءۇشىن» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. مارقۇم قايروللا جاقۋدين تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ەرلىك شەجىرەسىندە ەسىمى ماڭگىلىك جازىلاتىنداي قانداي ەرلىك جاسادى؟ بۇل ءدۇدامال سۇراقتاردىڭ جاۋابىن قايروللا جاقۋديننىڭ قىسقا عۇمىرىندا اتقارعان ۇلاعاتتى ەڭبەگى مەن ەرەن ەرلىگىن بايانداۋ ءۇشىن رەداكتسيامىزعا ارنايى كەلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ورتالىق اپپاراتى ارداگەرلەر كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى, وتستاۆكاداعى ميليتسيا پولكوۆنيگى كەمەل جۇماشەۆ اشىپ بەرگەن ەدى.
تاريحتا تۇڭعىش رەت, ءتىپتى چەرنوبىل يادرولىق اپاتىنان بۇرىن اتوم رەاكتورى جارىلىپ, يادرولىق اپاتقا ۇشىراعان «ك-19» سۇڭگۋىر قايىعى تۋرالى بۇگىندە دۇنيە جۇزىندە بىلمەيتىن ادام جوق دەۋگە بولادى. امەريكالىقتار ءتۇسىرگەن «ك-19» تاريحي ءفيلمىن بۇكىل الەمدە ميلليونداعان ادام كورىپ, ۇزاق ۋاقىت تاريح اقتاڭداعى بولىپ كەلگەن بۇل وقيعامەن تانىسقان ەدى. جارتى الەمدى «اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا» ۇستاعان كەڭەس يمپەرياسى جاۋىنگەرلىك تاپسىرمامەن اتلانت مۇحيتىندا جۇرگەندە اپاتقا ۇشىراعان بۇل سۇڭگۋىر قايىقتىڭ اقيقاتىن دا, اسكەري قۇرامداعى ادامداردىڭ تاعدىرىن دا قۇپيا ۇستاپ كەلدى. ۇزاق جىلدار بويى قاتاڭ مەملەكەتتىك قۇپيا رەتىندە كوپشىلىكتەن جاسىرىلىپ كەلگەن اپاتتىڭ اقيقاتى بىلاي بولعان ەدى.
1961 جىلى 3 شىلدەدە اتلانت مۇحيتىندا, يان-مايەن ارالىنان 70 شاقىرىم قاشىقتىقتا اسكەري تاپسىرمامەن جۇرگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ «ك-19» سۇڭگۋىر قايىعىندا اتوم رەاكتورى جارىلىپ, يادرولىق اپات ورىن الدى. مىنە, وسى سۇڭگۋىر قايىقتىڭ اسكەري قۇرامىنىڭ قاتارىندا سول كەزدە ءبىزدىڭ جەرلەسىمىز 2-دارەجەلى ستارشينا قايروللا جاقۋدين دە بار ەدى. اپات ورىن العان كەزدە سۇڭگۋىر قايىق امەريكانىڭ اسكەري بازاسىنا جاقىن ماڭايدا ءجۇزىپ جۇرگەن بولاتىن. ادامزات تاريحىندا بۇدان بۇرىن اتوم رەاكتورى جارىلعان, يادرولىق اپات جاعدايى بولىپ كورگەن ەمەس. سوندىقتان, بۇل اپات زاردابىنىڭ دا قانشالىقتى بولاتىنىن ەشكىم بولجاپ بىلگەن جوق. ءتىپتى سۇڭگۋىر قايىقتىڭ اسكەري قۇرامى دا اپاتتىڭ الدىن الۋدىڭ, ونىڭ زارداپتارىن جويۋدىڭ تاسىلدەرىن بىلمەدى. بىراق سۇڭگۋىر قايىقتىڭ اسكەري قۇرامى كوزسىز ەرلىككە بارىپ, يادرولىق اپات زاردابىنىڭ سىرتقا تارالماۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسادى. ەگەر امەريكالىق اسكەري بازا ماڭايىندا يادرولىق جارىلىس اشىق ورىن العان جاعدايدا, امەريكا بۇل وقيعانى اسكەري نىسانعا جاسالعان اتوم شابۋىلى دەپ قابىلدار ەدى. بۇل ەكى دەرجاۆانى ءسوزسىز سوعىسقا ۇشىراتار ەدى. «ك-19» سۇڭگۋىر قايىعىنىڭ ەرجۇرەك ماتروستارى مەن وفيتسەرلەرى وزدەرىنىڭ ءومىرىن قاتەرگە تىگە وتىرىپ, يادرولىق جارىلىستىڭ زاردابىن جويۋ جولىندا جانقيارلىق ەرلىك كورسەتتى. ءسويتىپ, ەكيپاجدىڭ 8 مۇشەسى مەرت بولىپ, قالعاندارى وراسان زور يادرولىق ساۋلە زاقىمىن الىپ, جاھاندىق سوعىس قاۋپىن توندىرگەن اپاتتى اۋىزدىقتادى.
مىنە, وسىنداي جانقيارلىق ەرلىككە بارعان سۇڭگۋىر قايىق ەكيپاجىنىڭ قۇرامىندا ەرەيمەنتاۋلىق قايروللا جاقۋدين دە باتىرلىق قيمىل تانىتتى. ول اقمولا وبلىسىنىڭ ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنا قاراستى تالاپكەر اۋىلىنىڭ تۋماسى بولاتىن. وسىندا ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن 1959 جىلدىڭ كۇزىندە ازاماتتىق بورىشىن وتەۋ ءۇشىن اسكەرگە اتتاندى. قايروللا تابيعاتىنان قاجىرلى كۇش يەسى, ەكى يىعىنا ەكى ادام مىنگەندەي بويشاڭ دا دەنەلى ازامات بولاتىن. كەڭەس وكىمەتى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جازىلماعان ءتارتىبى بويىنشا مۇنداي دەنساۋلىعى مىقتى, بويشاڭ ازاماتتاردى كسرو اسكەري-تەڭىز فلوتىنىڭ قۇرامىندا قىزمەت اتقارۋ ءۇشىن ىرىكتەپ الاتىن. ءسويتىپ, قايروللا اسكەري-تەڭىز فلوتىنىڭ قۇرامىندا, ونىڭ ىشىندە سۇڭگۋىر قايىق ەكيپاجىنىڭ قاتارىندا اسكەري مىندەتىن اتقاراتىن بولدى.
وقۋ-جاتتىعۋ بولىمىندە قايروللا ەرەكشە ىنتالىلىق كورسەتىپ, وقۋ-جاتتىعۋ ءبولىمى باسشىلارىنىڭ كوزىنە ءتۇستى. مۇحيت تۇرماق, ۇلكەن كولى دە جوق ەرەيمەن وڭىرىندە وسكەن قىر بالاسى تابيعي زەرەكتىگى مەن تالاپشىلدىعىنىڭ ارقاسىندا سۋ استىندا نەبىر جاتتىعۋلار جاسايتىن سۇڭگۋىرشى ماماندىعىن مەڭگەرىپ الدى. وقۋ-جاتتىعۋ ءبولىمىن ويداعىداي تامامداعان قايروللا تاريحتا ماڭگى اتى قالاتىن «ك-19» سۇڭگۋىر قايىعى ەكيپاجىنىڭ قۇرامىنا رەفرەجيراتورشى رەتىندە اسكەري بورىشىن وتەۋگە اتتاندى. قازاق دالاسىنىڭ قاراپايىم دا قايسار ۇلى سۇڭگۋىر قايىق ەكيپاجىنىڭ قۇرامىندا ۇلگىلى قىزمەتىمەن تانىلىپ, اپات ورىن العانعا دەيىن ەرەكشە بەدەلگە يە بولىپ ۇلگەردى.
1961 جىلعى 3 شىلدەدە ورىن العان يادرولىق جارىلىس سۇڭگۋىر قايىق ەكيپاجىنىڭ ءومىرىن كۇرت وزگەرتتى. اتوم سۇڭگۋىر قايىعىنىڭ كومانديرى, ءى-ءشى دارەجەلى كاپيتان نيكولاي زاتەەۆتىڭ اپاتتان كەيىنگى بەرگەن راپورتىنا سايكەس ەكيپاج مۇشەلەرى 150 – 200 بەر-گە دەيىن رادياتسيالىق ساۋلە دوزاسىن الىپ ۇلگەرگەن. مۇنداي مولشەردەگى رادياتسيا دوزاسىن العان ادامدار ءولىم قاتەرىنە تاپ بولادى. ەكيپاج مۇشەلەرىنىڭ امان قالۋىنا سول كەزدە ورىن العان بىرنەشە وقيعالار سەبەپ بولدى. الدىمەن اپاتقا ۇشىراعان «ك-19» سۇڭگۋىر قايىعىنا سول ماڭدا جۇرگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ ەكى سۇڭگۋىر قايىعى جەدەل كومەككە كەلىپ, ەكيپاج مۇشەلەرىن قابىلداپ الدى. ولارعا بىردەن قاجەتتى مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلدى. اسكەري بازاعا ورالعاننان كەيىن رادياتسيا العان ەكيپاج مۇشەلەرى تۇگەلدەي №1 اسكەري-تەڭىز گوسپيتالىندا جانە كسرو مەديتسينالىق اكادەمياسىندا ەم قابىلدادى.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ وسى اتاقتى مەديتسينالىق ورتالىقتارىندا قايروللا جاقۋدين دە اسكەري قىزمەتتە جۇرگەن كەزىندە «كاسىبي زاقىمدانۋىنا» بايلانىستى تولىق ەمدەلۋ كۋرسىنان ءوتىپ شىقتى. ەمدەۋ كۋرسى اياقتالعاننان كەيىن قايروللا ۇزاق ۋاقىت اسكەري-تەڭىز فلوتىنىڭ ساۋىقتىرۋ ورتالىعىندا ەمدەلدى. 1962 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ول اسكەري-دارىگەرلىك كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن «اسكەري مىندەتىن وتەۋ بارىسىندا العان دەنە زاقىمدارىنا جانە تۋبەركۋلەزگە» بايلانىستى اسكەري بورىشىن وتەۋدەن مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلىپ, ەلىنە قايتارىلدى. ءتارتىبى قاتال كەڭەس وكىمەتى سۇڭگۋىر قايىق ەكيپاجى مۇشەلەرىنىڭ رادياتسيا ساۋلەسىمەن زاقىمدانعاندىعىن مۇلدە جوققا شىعارىپ, ولاردى باسقا اۋرۋ تۇرلەرى دياگنوزدارىمەن اسكەري بورىشتارىن وتەۋدەن بوساتقان. ولاردىڭ ارقايسىسىنان «ك-19» سۇڭگۋىر قايىعىندا ورىن العان يادرولىق اپات قۇپياسىن ەشقاشان جاريالاماۋ جونىندە قولحات تا العان. بۇل قۇپيانى اشاتىن بولسا ەكيپاج مۇشەلەرىنىڭ جانە ولاردىڭ جاقىندارىنىڭ قانداي جازاعا ۇشىرايتىندىعىن ءاربىر جاۋىنگەر ارقاشان جادىندا تۇتتى. انتىنا ادالدىق تانىتقان قايروللا دا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن «ك-19» سۇڭگۋىر قايىعىنىڭ قۇرامىندا اسكەري بورىشىن وتەگەنىن جاريا ەتىپ كورگەن ەمەس. ءتىپتى ونىڭ جاقىندارى مەن وتباسى دا 90-جىلدارعا دەيىن بۇل شىندىقتى بىلگەن جوق.
كەمەل جۇماشەۆتىڭ ايتۋىنشا, قايروللا جاقۋديننىڭ اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەننەن كەيىنگى ءومىرى ءساتتى جالعاسىن تاپقان ەكەن. تۋعان اۋىلىنا ورالعاننان سوڭ بىردەن ەڭبەككە ارالاسقان قايروللا تاعى دا ءوزىنىڭ جىگەرلىلىگىنىڭ ارقاسىندا كوزگە ءتۇستى. كوپ ۇزاماي ول تسەلينوگراد قالالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ارنايى جولداماسىمەن سەنىمدى جاس كادر رەتىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىنا قىزمەت اتقارۋعا جىبەرىلەدى. وسىندا ءجۇرىپ ول قاراعاندىداعى ىشكى ىستەر ورگاندارى جوعارى مەكتەبىن ءتامامدايدى. قاتارلاستارىنىڭ الدى بولىپ جۇرەتىن العىر دا تالاپشىل قايروللاعا ميليتسيا مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەن كەزدە-اق كسرو ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن مەرزىمىنەن بۇرىن «ميليتسيا اعا لەيتەنانتى» اتاعى بەرىلەدى. وقۋدى بىتىرگەننەن كەيىن قايروللا اقمولا وبلىسىنىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىندا ۇزاق جىل جەمىستى قىزمەت اتقاردى.
ەرەيمەنتاۋ اۋداندىق ىشكى ءىستەر ءبولىمىن باسقارىپ جۇرگەن كەزىندە قايروللا ارىپتەستەرىنە ۇلگى بولاتىن تالاي-تالاي ەرلىك ىستەرىمەن دە تانىلدى. بىردە اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىنە تۇرمەدەن قاشقان ءتورت قىلمىسكەردىڭ اۋدان اۋماعىندا جاسىرىنىپ جۇرگەندىگى تۋرالى حابار كەلدى. قايروللا جەدەل ىزدەستىرۋ توبىن جاساقتاپ, قىلمىسكەرلەردى زالالسىزداندىرۋ جونىندەگى شارانى تىكەلەي ءوزى باسشىلىققا الدى. توعايدىڭ اراسىندا جاسىرىنىپ جۇرگەن قىلمىسكەرلەردى قايروللا باسقاراتىن جەدەل ىزدەستىرۋ توبى ەشقانداي شىعىنسىز, ءبىر دە ءبىر وق شىعارماي قولعا ءتۇسىردى. تۇتقىندالعان قىلمىسكەرلەردى وبلىس ورتالىعىنا جەتكىزىپ, ءتۇرمە قىزمەتكەرلەرىنە تاپسىرعان قايروللانىڭ ەرەكشە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى مەن ۇلكەن ەرلىك ىسىنە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ باسشىلىعى زور ريزاشىلىق ءبىلدىردى.
ىشكى ىستەر ورگاندارىندا جەمىستى ەڭبەك ەتكەن جىلدار ءىشىندە قايروللا جاقۋدين قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تاراپىنان 60-تان استام ماراپاتقا جانە بىرنەشە مەدالدارعا يە بولىپتى. 1991 جىلى ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتىنىڭ ۇزدىگى قايروللا جاقۋدينگە ميليتسيا پولكوۆنيگى اتاعى بەرىلدى. بىلىكتى دە ىسكەر باسشى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قالىپتاسۋى جولىندا ودان ءارى دە قاجىرلى ەڭبەك جولىن جالعاستىرا بەرەر ەدى. وكىنىشكە قاراي, سوناۋ 60-جىلدارى سۇڭگۋىر قايىق ەكيپاجى قۇرامىندا جۇرگەن كەزدە بولعان اپاتتىڭ زاردابى ءىزسىز كەتپەدى. ول 54 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى.
كەزىندە اپاتقا ۇشىراعان «ك-19» سۇڭگۋىر قايىعى ەكيپاجىنىڭ ەرلىگى لايىقتى باعاسىن العان جوق. كەڭەس وداعىنىڭ باسشىسى نيكيتا حرۋششەۆتىڭ سۇڭگۋىر قايىق اپاتقا ۇشىراعان كەزدە «بىزدە اپاتتىق جاعدايعا ۇشىراتقانى ءۇشىن ەشكىم دە ماراپاتتالمايدى» دەگەن ءبىر اۋىز سوزىنە بولا ەكيپاجدىڭ جانقيارلىق ەرلىگى ەسكەرۋسىز قالدى. تەك سۇڭگۋىر قايىقتا بولعان اپاتتى جاعدايدىڭ سەبەبىن زەرتتەگەن ارنايى كوميسسيانىڭ ايعاقتى شەشىمى مەن بەلگىلى عالىمداردىڭ ەكيپاج قۇرامى كورسەتكەن قيمىلدىڭ دۇرىستىعى مەن باتىلدىعىن بۇلتارتپاي دالەلدەگەنىنەن كەيىن عانا كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ جارلىعىمەن «ك-19» اتوم سۇڭگۋىر قايىعى ەكيپاجىنىڭ 25 مۇشەسى, نەگىزىنەن وفيتسەرلەر قۇرامى وردەندەر مەن مەدالدارعا يە بولدى. ال قالعاندارى قورعانىس مينيسترلىگى مەن اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى باسشىلىعىنىڭ باعالى سىيلىقتارىنا يە بولدى. كەمەل جۇماشەۆ وسى وقيعاعا بايلانىستى ەسكەرتكىش سىيلىق رەتىندە قايروللا جاقۋدينگە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى باسشىسى تاپسىرعان فوتواپپارات ونىڭ وتباسىندا ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعاندىعىن ايتادى.
قاراپايىم ءومىرىن ەرەن ەرلىكپەن ورنەكتەگەن قايروللا جاقۋديننىڭ ونەگەلى ءومىرى وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن ۇلاعات تۇتارلىق. قايروللا ءوزىنىڭ قىسقا عۇمىرىندا ومىرلىك جارى ساياجانمەن بىرگە 6 بالا تاربيەلەپ ءوسىردى. عيبراتتى اكە عۇمىرىنان ۇلاعات العان ۇرپاعى اكەسىنىڭ ىزگىلىكتى ونەگەسىن جالعاستىرىپ, ارداقتى اتىن اسپەتتەپ كەلەدى. قاي كەزەڭدە بولسا دا ەرلەردىڭ ەل ءۇشىن اتقارعان ەرلىك ونەگەسى ەسكەرۋسىز قالماق ەمەس. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر ورگاندارى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ۇسىنىسىمەن قايروللا جاقۋديننىڭ وشپەس ەرلىگى دە لايىقتى باعاسىن الدى. اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ وسىنداي ونەگەلى ەرلىگى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ وسكەلەڭ ۇرپاعىن پاتريوتتىق پەن وتانسۇيگىشتىككە باۋلۋدا بالاماسىز ۇلگى بولماق.
PS. ماقالا جارىققا شىعۋ ءۇشىن دايىندالىپ جاتقاندا, تاعى ءبىر قۋانىشتى حابار كەلدى. وتان قورعاۋشى كۇنى مەرەكەسىنە وراي وتكەن سالتاناتتا ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆ قايروللا جاقۋديننىڭ جەسىرى ساياجان ابۇيىرقىزىنا باتىردىڭ ەرلىك ناگراداسى – ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىن تابىس ەتتى.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.