ەلەكتر جەلىلەرى توزىپ تۇر

ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اق­شولاقوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قىمباتتاۋىنا بىرنەشە سەبەپ اسەر ەتىپ وتىر. ەڭ ءبىرىنشى سەبەپ – بىرقاتار ستانسالار ءۇشىن وتىن باعا­سىنىڭ ءوسۋى. تاعى ءبىر سەبەبى, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنىنا ستانسا قىز­مەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن 20-30%-عا ارتتىرۋ ەنگىزىلگەن. بىزدە ەنەرگەتيكتەردىڭ جالاقىسى تومەن. ال بۇل كادر­لاردىڭ سالادان كوپتەپ كەتۋىنە اكەلىپ سوقتىرعان.

– قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا جۇيەسىندە جابدىقتار مەن جەلىلەردىڭ توزعانى بايقالىپ وتىر. وسىعان وراي ستانسالار مەن جەلىلەردەگى باعالاۋدى ءىشىنارا اياقتادىق. ستانسالار ەسكىرىپ, وتە اۋىر گەنەراتسيا قالىپتاستى. سول سەبەپتەن, ستانسالارعا جاڭعىرتۋ مەن جوندەۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. ءبىز مۇنى قولعا الامىز. بىراق جاڭا ستانسالاردى سالۋ قاجەت. ويتكەنى 2035 جىلعا دەيىن ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ بولجامى ارتىپ وتىر. بولجام – شامامەن 150-160 ملرد كۆت/ساعات. قازىر ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ مولشەرى 114 ملرد كۆت/ساعاتتى قۇرايدى. ەگەر جاڭاسىن سالماي, ەسكى ستانسالاردى پايدالانا بەرسەك, وندا 150-160 ملرد كۆت/ساعات ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 90 ملرد كۆت/ساعاتىن عانا وندىرە الامىز. سول سەبەپتەن, جاڭا ستانسالاردان 17,5 ملرد كۆت/ساعات ەلەكتر ەنەرگياسىن ىسكە قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, – دەدى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى.

ماسەلەن, اتىراۋ وبلىسىندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جەلىسى ابدەن توزىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. بۇعان جاۋىن جاۋسا, ەكپىنى قاتتى جەل سوقسا, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءجيى سونەتىنى دالەل. بيىلعى 5 ناۋرىزدا قۇرمانعازى اۋدانىندا بىرنەشە اۋىلدا ەلەك­تر باعانالارى قۇلاپ, جارىق ءوشتى. تۇرعىندار جىلۋسىز قالىپ, بۇرسەڭ قاقتى. تەلەفون بايلانىسى ءۇزىلدى. بۇل اقاۋ بىرنەشە كۇنگە سوزىلدى. سالا ماماندارى بۇعان تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزىن كىنالاعانداي بولدى. شىنىمەن سولاي ما؟ «اتىراۋ-جارىق» اق پرەزيدەنتىنىڭ ورىنباسارى مەيىربەك عۇباشەۆتىڭ مالىمەتىنشە, 5 ناۋرىزدا قۇر­مانعازى اۋدانىندا جوعارى كەر­نەۋلى ەلەكتر جەلىسى تارتىلعان 200 باعانا قۇلاعان.

– بۇعان قار ارالاس نوسەر جاڭبىر مەن قاتتى جەلدىڭ سوق­قانى اسەر ەتتى. سونىڭ سالدارى­نان اۋداننىڭ ەلدى مەكەندەرى جارىقسىز, جىلۋسىز جانە بايلانىسسىز قالدى. اۋدان اۋماعىندا قۇلاعان باعانالار 1975 جىلى ورناتىلىپ, سودان بەرى قولدانىستا بولدى. ەلەكتر ەنەرگياسىنان 10 890 ابونەنت اجىراتىلدى. وسىعان بايلانىستى وبلىستان قوسىمشا 60 ەلەكترمونتەر, 22 ارنايى تەحنيكا, سۆ-10,5 باعاناسىنىڭ 152 داناسى, «اتىراۋ-جارىق» اق قورىنان اس-120 مم جانە اس-50 مم سىمدارىنىڭ ەكى وراماسى جىبەرىلدى. الايدا اتىراۋ قالاسى مەن قۇرمانعازى اۋدانى اراسىنداعى جولدىڭ قازىرگى جاعدايى, قاشىقتىعى ەسكەرىلىپ, باعانالار ءبىر رەيسپەن 10 دانادان جەتكىزىلدى. مۇنىڭ ءبارى, ارينە, جۇمىستى كەشىكتىردى, – دەيدى م.عۇباشەۆ.

جارىقتىڭ وشۋىنە قاتىستى دەرەك جالعىز بۇل ەمەس. تاعى ءبىر دەرەكتى تىلگە تيەك ەتسەك, 27 شىل­دەدە اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ءوندىرىسى تولىعىمەن توقتادى. زاۋىتتىڭ باس ديرەكتورى مۇرات دوسمۇراتوۆتىڭ مالىمەتىنشە, بۇعان كەنەتتەن ەكى جەلىدە ەلەكتر ەنەرگيا­سىن بەرۋ توقتاتىلعانى سەبەپ بولعان.

– ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءوشۋى سالدارىنان باستاپقىدا زاۋىتتىڭ ەكى قوندىرعىسى توقتاتىلدى. سودان كەيىن ءىس جۇزىندە بارلىق ءوندىرىستىڭ جۇمىسى توقتاپ قالدى. مۇنايدى باستاپقى كەزەڭدە ايدايتىن ەكى قوندىرعىسىنىڭ جۇمىسىن ساقتاپ قالۋعا مۇم­كىن­دىك تۋدى. قوندىرعىلاردى پاي­دالانۋدان شىعارۋ كەزىندە بارلىق گاز الاۋ شارۋاشىلىعىنا جىبەرىلدى. بۇل قوندىرعىلاردىڭ دەپرەسسياسى بولماۋى ءۇشىن اۆتوماتتى تۇردە جاسالادى. زاۋىت قوندىرعىلارىنا كەلگەن زيان تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتەرەك. بۇل قوندىرعىلاردى ىسكە قوسۋ كەزىندە انىقتالادى, – دەپ ءمالىم ەتتى م.دوسمۇراتوۆ.

مىنە, ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتيتىن كاسىپورىندار ءبىر اۋداننىڭ ون اۋىلىن, مۇ­ناي وڭدەۋ زاۋىتى سەكىلدى ءىرى كاسىپ­ورىندى جارىقسىز قالدىرسا دا ءتاريفتى كوتەرۋدەن باس تارتپاي وتىر. قازىر اتىراۋ وبلىسى بويىنشا تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ دەپارتامەنتى تۇتىنۋشىلاردىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ تاريفتەرىن كوتەرۋگە ارنالعان ءوتىنىمدى قاراستىرىپ جاتىر. مۇنىڭ سەبەبىن ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ «اتى­راۋ جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعى» اق ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا شەكتى تاريفتەر قۇنىنىڭ وسۋىمەن ءتۇسىندىردى. بيىل ەنەرگيا بەرۋشى كاسىپورىنداردىڭ بەلگىلى ءبىر توپتارى ءۇشىن عانا وسكەن. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ەرەجەسىنە ساي­كەس, ەنەرگيا ءوندىرۋشى كاسىپ­ورىنداردىڭ ەنەرگيا ستانسالا­رى ءۇشىن شەكتى تاريفتەر بەلگى­لەنگەن. ال وڭىرلىك ەنەرگيا جەلىسى كومپانيالارى مەن سوڭعى تۇتى­نۋشىعا دەيىن ەنەرگيامەن جابدىقتاۋشى كاسىپورىندار بويىن­شا شىعىستاردى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى بەكىتەدى.

– قازىر وبلىس پەن اتىراۋ قالاسىن ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جابدىقتاۋ «اتىراۋ جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعى» اق مەن «Karabatan Utility Solutions» جشس-ءنىڭ گاز تۋربينالى ەلەكتر ستانساسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. جىل باسىنان بەرى 4,268 ملرد كۆت/ساعات ەلەكتر ەنەرگياسى ءوندىرىلدى. وبلىستىڭ ىشكى تۇتىنۋ كولەمى – 3,9 ملرد كۆت/ساعات. «اتىراۋ جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعى» اق-نىڭ نەگىزگى جاب­دىقتارىنىڭ 54 پايىزى توزعان. مۇندا ەلەكتر ەنەرگياسىن بوساتۋ باعاسى جەك ۇستەمەسىن ەسەپ­كە العاندا كۆت/ساعاتقا 15,21 تەڭ­گەنى قۇرايدى. ال «Karabatan Utility Solutions» جشس-دا توزۋ كورسەتكىشى – 4,5 پايىز. ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كۆت/ساعاتى شامامەن 11,39 تەڭگەدەن بوساتىلادى, – دەيدى ب.اقشولاقوۆ.

ءمينيستردىڭ دەرەگىنە سۇيەن­سەك, جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنان ەلەكتر ەنەرگياسىن الاتىن «اتى­­راۋ جارىق» اق-نىڭ يەلىگىندەگى ۇزىندىعى 9 746,6 شاقىرىمدىق جەلى مەن 1 761 قوسالقى ستانسا كەشەنىنىڭ 40 پايىزى توزىپ تۇر. وڭىردە بەس ورتا­لىقتاندىرىلعان, 638 اۆتونومدى جىلۋمەن جابدىق­تاۋ كوزى بار. جىلۋ-ەلەكتر ورتا­لىعىنداعى ورناتىلعان جىلۋ قۋاتى – 695 گكال/ساعات, قازىر قولدا بارى – 633 گكال/ساعات. جال­پى ۇزىندىعى 561 شاقىرىم جىلۋ جەلىسىنىڭ ورتاشا توزۋى 68 پايىزدى قۇرايدى. قازىر جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىندا 3 قا­زاندىق اگرەگاتى مەن 2 تۋربوا­گرەگاتىن, سونداي-اق 13,2 شا­قى­رىم جىلۋ جەلىسىن جوندەۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ال «Karabatan Utility Solutions» جشس-ءنىڭ ستانساسىنداعى 310 مۆت-تى تولىق بەرىپ تۇر. اتىراۋ قالا­سىنداعى تۇتىنۋشىلارعا 160 مگ بەرىلەدى. بىراق بۇل ستانسا باستاپقىدا ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتىڭ ونەر­كا­سىپتىك نىساندارىن ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتۋ ءۇشىن اشىلعان.

– باتىس قازاقستان مەن اتىراۋ وبلىس­تارى وتكىزۋ قابىلەتى 100 مۆت بولاتىن 220 كۆت ەلەكتر بەرۋ جەلىسىنە قوسىلعان. وسى جەلىدە جوندەۋ جۇرگىزىلگەن كەزدە اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ ەنەرگيا جۇيەلەرى وقشاۋلانعان جۇمىس رەجىمىنە كوشەدى. بۇل تۇتىنۋشىلاردىڭ ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سەنىمدىلىگىنە تەرىس اسەر ەتەدى. سول سەبەپتەن, قازىر اتالعان مىندەتتى وڭ شەشۋ ءۇشىن «قر بەج باتىس ايماعىنىڭ ەلەكتر جەلىسىن كۇشەيتۋ» جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. وسى جوبا اتىراۋ وبلىسىنىڭ تۇتىنۋشىلارىن ەلەكترمەن جاب­دىقتاۋدى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەپ ءتۇسىندىردى ەنەر­گەتيكا ءمينيسترى.

بىلتىر باستالعان بۇل جوبانى ال­داعى جىلى اياقتاۋ كوزدەلىپ وتىر. وسى كەزگە دەيىن 2 575 تىرەك (61,6%) ورنا­تىلعان. ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرىنىڭ جالپى ۇزىندىعىنان 132 شاقىرىمى (16,9%) عانا سالىنعان. بۇعان قوسا قىزىلوردا وبلىسىندا ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جوسپارلانعان. الماتىداعى ەنەرگيا تورابىن, جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعىنداعى ءۇش ستانسانى جاڭعىرتۋ ءجۇرىپ جاتىر. بۇدان باسقا دا نۇسقالار قاراستىرىلىپ وتىر.

اتىراۋ وبلىسى