جەڭىس كۇنى مەرەكەسى قارساڭىندا «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى ۇلى وتان سوعىسى جانە ەڭبەك ارداگەرلەرىنە قۇرمەت كورسەتۋگە ارنالعان سالتاناتتى شارا وتكىزدى.
مۇنداي شارانى «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى جىل سايىنعى داستۇرگە اينالدىرىپ وتىر. سونداي-اق, بۇل تەك استانادا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ باسقا دا مۇنايلى ءوڭىرلەرىندە وتكىزىلمەك. ەلوردادا وتكەن سالتاناتتى جيىنعا استانالىق 100 ارداگەر قاتىستى. كەزدەسۋگە سونىمەن قاتار, ۇرپاقتار جالعاستىعىن ۇزبەۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق «جاس ۇلان» مەكتەبىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى دە شاقىرىلدى. قارتتارعا مەرەكەلىك تۇسكى قوناقاسى بەرىلىپ, كونتسەرت قويىلدى. اسكەري تاقىرىپتاعى مۋزىكالىق-پوەتيكالىق قويىلىمدار ورىندالىپ, بي بيلەندى, ءان شىرقالدى. قارتتاردى قىزىل كىلەم ۇستىندە قارسى الىپ, سىيلىقتار ۇلەستىرىلدى.
سالتاناتتى شارانى «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ادام رەسۋرستارىن باسقارۋ جانە ەڭبەكاقى ءجونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى سەرىك ابدەنوۆ اشىپ, ارداگەرلەردى مەرەكەلەرىمەن قۇتتىقتادى. ولارعا قان مايدان مەن ەڭبەكتەگى تەڭدەسى جوق ەرلىكتەرى ءۇشىن شىن جۇرەكتەن العىسىن ءبىلدىردى.
« ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تاريحى ءالى دە تولىق زەرتتەلىپ بولعان جوق. قانشاما تاريحي ەڭبەكتەر, كىتاپتار جارىق كورىپ جاتسا دا, ءالى تالاي جازىلاتىن دەرەكتەر كوپ. ونىڭ ءبارى جازىلۋعا ءتيىس. ال سونداي ەڭبەكتەردىڭ كىتاپ بولىپ شىعۋىنا «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى ۇنەمى ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. مۇنايشىلاردىڭ تىلدا, مايداندا كورسەتكەن ەڭبەكتەرى مەن ەرلىكتەرى جايلى جازىلعان تالاي كىتاپقا دەمەۋشىلىك كورسەتتى. جالپى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىنە قامقورلىق جاساۋدى كومپانيامىز ەرەكشە نازاردا ۇستايدى. ولار قانداي سىي-قۇرمەتكە دە لايىق. ءبىز الداعى ۋاقىتتا مۇنداي دەمەۋ-قولداۋدى جالعاستىرا بەرەمىز», دەدى س.ابدەنوۆ.
ۇلى وتان سوعىسى جانە ەڭبەك ارداگەرلەرىنە قۇرمەت كورسەتۋگە ارنالعان سالتاناتتى شاراعا رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر ۇيىمى ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ومىرزاق وزعانباەۆ قاتىسىپ ءسوز سويلەدى.
«الداعى جىلى ءبىز ۇلى وتان سوعىسىنىڭ 70 جىلدىعىن اتاپ وتكەلى وتىرمىز. ال قازىر ەلىمىزدە 6300-دەي عانا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى قالدى. ولاردىڭ كوبى دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى توسەككە تاڭىلعان. ارداگەرلەرگە قۇرمەت كورسەتۋ بارشامىزدىڭ, بيلىكتەگىلەردىڭ, بيزنەس وكىلدەرىنىڭ, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ الدىندا تۇرعان باستى پارىز, مىندەت دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى, ول ادامداردىڭ ءومىرى وت پەن سۋدىڭ ورتاسىندا ءوتتى. قار توسەندى, مۇز جاستاندى. ولاردىڭ الدىندا تەك ءبىر ماقسات تۇردى, بولاشاق ۇرپاقتىڭ باقىتتى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن جانىن بەرۋگە دايىن ەدى. قازاقستاننىڭ سوعىستاعى ادام شىعىنى ەرەكشە بولدى. قان مايداننان 600 مىڭ وتانداسىمىز ورالمادى. سوندىقتان سوعىس ارداگەرلەرىنە قۇرمەت كورسەتۋ, جەڭىس كۇنىن اتاپ ءوتۋ ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن قاسيەتتى, قاستەرلى ءداستۇر بولۋى ءتيىس. بۇگىندە قارتتاردى قادىرلەۋگە ۇلتتىق كومپانيالار ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا ارداگەرلەرگە قولداۋ كۇشەيدى, بارىنشا جاعداي جاسالۋدا. «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ باسشىلىعىنا بارلىق ارداگەرلەردىڭ اتىنان العىسىمدى بىلدىرەمىن. ءبىز مۇنايشىلاردىڭ قامقورلىعىن تەك جەڭىس كۇنى قارساڭىندا عانا ەمەس, ۇنەمى سەزىنىپ ءجۇرمىز», دەدى رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر ۇيىمى ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءو.وزعانباەۆ
«قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى تاراپىنان جاسالىپ جاتقان يگى شارالارعا ارداگەرلەردىڭ وزدەرى دە العىستارىن ايتىپ, ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. سالتاناتتى شاراعا شاقىرىلعان قوناقتار ءىشىنەن بۇگىندە استانا تۇرعىنى, بۇرىنعى تورعاي وبلىسى, جانگەلدين اۋدانىنىڭ تۋماسى, سوعىس ارداگەرى جامانقۇل ۇندەمەسوۆ اقساقال سوعىسقا بارعان زۇلماتتى جىلداردى ەسكە الا وتىرىپ, مايدانداعى كۇندەرىن اڭگىمەلەپ بەردى. ول 1943 جىلى جاسى 17-گە جەتپەي جاتىپ سوعىسقا اتتانىپتى.
«بىردەن ۋكرايناعا ءتۇستىم. سوعىس دەگەن اۋىر عوي, بارلىق سۋىق قارۋدى قولدانىپ ۇيرەندىك. شابۋىل بارىسىندا قولدان جارالاندىم. التى اي ەمدەلىپ جاتىپ, سوعىسقا قايتا باردىم. ەكىنشى رەت كەۋدەمە وق ءتيدى. بۇل جولى اۋىر جارالاندىم. سودان ماسكەۋگە بارىپ التى اي ەمدەلىپ, وتا جاساتىپ, امان قالدىم. 1945 جىلى ەلگە ورالدىم. ەلگە كەلگەن سوڭ ۇيلەنىپ, بالالى-شاعالى بولدىم. 5 بالام, 17 نەمەرەم, 13 شوبەرەم بار. قازىر استانادا تۇرامىن. ەلباسى بەرگەن ۇيدە تۇرىپ جاتىرمىن. بارىنە ريزامىن. قۇرمەت-قوشەمەتتەرىنە مىڭ دا ءبىر راحمەت. مەنىڭ بار تىلەگىم – ەندى سوعىس بولماسا ەكەن. ەلدە بەيبىتشىلىك بولسىن. ءبىزدىڭ كورگەن قيىندىعىمىزدى كورمەڭدەر. قايتالاپ ايتامىن, ەڭ باستى تىلەگىم – ەندىگى ۇرپاعىمىز سوعىس كورمەسە ەكەن», دەدى جامانقۇل قاريا.
جالپى سوعىس كەزىندە مۇناي سالاسىنىڭ ماڭىزى زور بولعانى بەلگىلى. مۇنايلى وڭىردەن 42 مىڭ ادام مايدانعا اتتانسا, 13 مىڭ ادام قازا تاپقان. سونىمەن قاتار, تىلدا دا قانشاما ەڭبەككەر ەلى ءۇشىن ماڭداي تەرىن توكتى. مۇناي سالاسى سوعىس كەزىندە دە ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە ەدى. ويتكەنى, اسكەري تەحنيكانىڭ ءبارى مۇناي ونىمدەرىمەن ءجۇردى. سوندىقتان دا سوعىس كەزىندە بۇل سالاعا بارىنشا باسىمدىق بەرىلىپ, وندىرىسكە كۇش سالىندى. ماسەلەن, سوعىستىڭ العاشقى جىلىنىڭ وزىندە ەمبى كەن ورنى مۇناي كولەمىن 24 پايىزعا دەيىن وسىرگەن. سوعىس جىلدارىندا وكتاندى مۇنايدىڭ 1 ملن. تونناعا جۋىعىن قازاقستان بەردى. ال مۇنىڭ ءبارى مۇنايشىلاردان ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى, ەرەن ەڭبەكتى تالاپ ەتتى.
قازاقستاننىڭ ەكونوميكا سالاسى ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە قارقىندى جۇمىس ىستەدى. ايتالىق, سوعىس جىلدارىندا 460 زاۋىت, فابريكا, شاحتا سالىندى. پەتروۆسكي ماشينا جاساۋ زاۋىتىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى, اتىراۋ تەڭىز پورتى مەن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى, تەكەلى قورعاسىن-مىرىش كومبيناتىنىڭ العاشقى كەزەڭى, بەلوۋسوۆ بايىتۋ فابريكاسى, اقمولا اۋىل شارۋاشىلىعى ماشيناسى زاۋىتى, الماتى ۆاگون جاساۋ زاۋىتى, اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. قارۋ-جاراق, كولىك, كيىم-كەشەك, ازىق-ت ۇلىكتى مايدانعا جىلدام جەتكىزۋ ماقساتىندا قىسقا مەرزىمدە قاندىاعاش – ورسك, جامبىل – شولاقتاۋ, تالدىقورعان – تەكەلى تەمىرجول جەلىلەرى تارتىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە شيكىزات كوزدەرى ونەركاسىپ وشاقتارىمەن جالعاستى. ياعني, قازاقستان ءوندىرىسى ۇلى جەڭىسكە زور ۇلەس قوستى.
«قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى ارداگەرلەرگە, مۇگەدەكتەرگە, مۇناي-گاز سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋدە قوماقتى تاجىريبە جيناقتاعان. كومپانيا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارداگەرلەر ۇيىمى» قوعامدىق بىرلەستىگىمەن جانە ونىڭ استاناداعى قالالىق فيليالىمەن, «كومەك» ارداگەرلەر كەڭەسىمەن, ن.ماراباەۆ اتىنداعى «مۇنايشى» قوعامدىق قورىمەن جانە باسقا دا ۇيىمدارمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان. وسى ىنتىماقتاستىق اياسىندا سوعىس ارداگەرلەرىنە الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ, پاتەرلەردى جوندەۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ, سونداي-اق, ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتىن قولداۋ جۇمىستارى ايرىقشا نازاردا ۇستاۋدا.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».