كەشە مەملەكەت باسشىسى, قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى ن.ءا. نازارباەۆ وتان قورعاۋشى كۇنىنە ارنالعان اسكەري پارادقا قاتىستى.
پارادتى «داڭق», «ايبىن» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرى قۇرلىق ءاسكەرلەرىنىڭ باس قولباسشىسى, گەنەرال-لەيتەنانت مۇرات مايكەەۆ باسقاردى.
قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا مەملەكەتتىك تۋدى الاڭعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ تۋ توبى اكەلدى. تۋ ۇستاۋشى – سەرجانت اقجولبەك ەربول ۇلى. ونىڭ اسسيستەنتتەرى اعايىندى ەۆگەني جانە الەكساندر بەكبوسىنوۆتار بولدى. ولار – شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كادەت كورپۋسىنىڭ تۇلەكتەرى. تۋ توبىنا «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى, پودپولكوۆنيك باۋىرجان تاڭاتاروۆ جەتەكشىلىك ەتتى.
بۇل كەزدە الاڭدا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ شەرۋ شەپتەرى تولىق دايارلىقتا تۇرعان بولاتىن. ال اسكەري شەرۋگە قاتىساتىن مەحانيكالاندىرىلعان لەك قوزعالۋ ءۇشىن باستاپقى شەپكە ورنالاستى. سونىمەن قاتار, اۋە ايلاقتارىندا اۆياتسيا ۇشۋعا ءازىر تۇردى. وسىلايشا, شەرۋ الاڭعا قورعانىس ءمينيسترى سەرىك احمەتوۆتىڭ كەلۋىمەن باستالدى.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاريحىندا قازاقستان اسكەرى قالىپتاسۋ مەن دامۋدىڭ كۇردەلى جولىنان ءوتتى. بۇل جىلدارى قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جاڭا كەلبەتى قالىپتاستى. جوعارى كاسىبي, ۇتقىر, زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن جانە تەحنيكامەن جاراقتاندىرىلعان اسكەر قۇرىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس, ەل پرەزيدەنتى قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى بولىپ تابىلادى. ءار ازامات وتان قورعاۋشى ساناتىنا قوسىلعاندا, قازاقستان حالقىنا جانە ونىڭ پرەزيدەنتىنە ادال بولۋعا انت بەرەدى.
بۇگىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ, بىرلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ بەسىگىنە اينالدى. قارۋلى كۇشتەرىمىز قاسيەتتى وتانىمىزدى, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ تەڭدەسسىز جەتىستىكتەرىن سەنىممەن قورعاۋعا تولىعىمەن قابىلەتتى.
2012 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتان قورعاۋشى كۇنى تۋرالى جارلىققا قول قويىپ, وعان مەملەكەتتىك مەرەكە دارەجەسىندە مارتەبە بەرگەننەن كەيىن ءبىزدىڭ ارميامىزدىڭ ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ونىڭ ازاماتتارىنىڭ تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرولىن اتاپ وتكەن بولاتىن.
قارۋلى كۇشتەر قاتارىندا قىزمەت ەتۋ – شىن مانىندە زور ابىروي. جىل وتكەن سايىن ءومىر جولىن وتان قورعاۋعا ارناعان جاستار سانى ارتىپ كەلەدى. قازىرگى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, جاۋىنگەرلىك دايارلىقتىڭ قارقىندىلىعى ەداۋىر ارتتى. اسكەرلەرىمىز وقۋ-جاتتىعۋلارىن ۇرىس قيمىلدارىنا بارىنشا جاقىن جاعدايلاردا, كۇندىز-ءتۇنى, كەز كەلگەن اۋا رايىندا وتكىزىپ ءجۇر. ەلباسىنىڭ تىكەلەي قامقورلىعىمەن قارۋلى كۇشتەردى مۇمكىنشىلىكتەرى مول قارۋ-جاراقپەن جانە اسكەري تەحنيكانىڭ جاڭا ۇلگىلەرىمەن جوسپارلى تۇردە قامتاماسىز ەتۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىن ءاردايىم ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرۋ كەرەك.
كەشەگى اسكەري شەرۋگە قاتىسقان پرەزيدەنت ءوز سوزىندە دە وسىنى تاعى ءبىر ايعاقتاي ءتۇستى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ شەرۋدە وتان قورعاۋشىلاردى جانە بارشا قازاقستاندىقتاردى پاتريوتيزم, ەرلىك, جاۋىنگەرلىك داڭق مەرەكەسىمەن قۇتتىقتاي كەلە, بىلاي دەدى:
– تاۋەلسىزدىك جىلدارى مەملەكەتىمىز كاسىبي ارميا قالىپتاستىردى, ەل مۇددەسىنە تولىق ساي كەلەتىن اسكەري دوكترينا قابىلدادى. ءبىزدىڭ قاسيەتتى توپىراعىمىز اۋەدە دە, جەردە دە جانە سۋدا دا قورعانىس اياسىندا. ءبىز بارلىق كورشىلەس ەلدەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناستامىز. قازىرگى ۋاقىتتا ارميا ءاردايىم ساقاداي-ساي بولۋعا ءتيىس. بۇل – اسكەري قىزمەتشىلەر الدىنا مەملەكەت قويىپ وتىرعان مىندەت.
مەملەكەت باسشىسى بۇدان ءارى وتكەن جىلى قابىلدانعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى بويىنشا ەلىمىز قارىشتى دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
– ءبىزدىڭ تۇراقتى ەكونوميكامىز, ءبىرتۇتاس قوعامىمىز, دايىندىقتان وتكەن قۋاتتى ارميامىز بار. ءبىز جاڭا قازاقستان رۋحىنا, پروگرەسس جانە جاسامپاز بولاشاق قالىپتاستىرۋ رۋحىنا ادالمىز. بۇل – ەلىمىزدى الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنان كورۋدى ارماندايتىن بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ماقساتى. بۇكىل وڭىرلەرىمىز, قالالارىمىز, اۋداندارىمىز بەن اۋىلدارىمىز ءبىر قارقىنمەن دامىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز – تاتۋلىق پەن كەلىسىم. ەلدىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ بورىشى – حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن ساقتاپ, ونى قورعاۋ, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سونداي-اق, قازاقستان پرەزيدەنتى اسكەري قىزمەتشىلەر ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان بارلىق جاعداي جاسالعانىن ايتتى.
– ارميا زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن جابدىقتالۋدا, جاتتىعۋلار تۇراقتى وتكىزىلىپ تۇرادى, ساربازدار مەن وفيتسەرلەردى الەۋمەتتىك قولداۋمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلەمىز. بارلىق جەردە اسكەري قالاشىقتار اباتتاندىرىلىپ, جاڭا باسپانا, سپورت كەشەندەرى سالىنىپ جاتىر. بۇل – ەلدىڭ ارميامىزعا دەگەن قامقورلىعى. قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, ىشكى ىستەر ورگاندارى, مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتى, ۇلتتىق ۇلان, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى – ءبارى الدارىنا قويىلعان مىندەتتەرىن لايىقتى ورىنداۋدا, – دەدى مەملەكەت باسشىسى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەلەسى جىلى ەلىمىز ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن كەڭىنەن اتاپ وتەتىنىن ەسكە سالدى.
– ءاربىر ارداگەرگە كوڭىل ءبولىپ, قولداۋ كورسەتۋ كەرەك. ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قانقۇيلى سوعىستا جەڭىسكە جەتكەن ەرلەر رۋحىن ءبىز ءاردايىم قاستەر تۇتامىز. ءبىز ءححى عاسىردا بەيبىتشىلىككە باعىتتالعان جاھاندىق اۋقىمداعى باستامالار كوتەرىپ, جۇزەگە اسىرۋدامىز. قازاقستان – يادرولىق قارۋعا قارسى جالپىعا ورتاق دۇنيەجۇزىلىك قوزعالىستىڭ لوكوموتيۆى, مۇنى بۇكىل الەم جوعارى باعالاپ وتىر, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى ءسوزىن وتان قورعاۋشىلارعا ارنادى.
– ءوز قاستەرلى بورىشتارىڭىزدى ابىرويمەن اتقارىڭىزدار. ءسىزدەردىڭ باستى مىندەتتەرىڭىز – تۋعان جەردىڭ تىنىشتىعىن كۇزەتۋ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى ايانباي قورعاۋ. ءسىزدەر قازاقستاندىقتاردىڭ بارلىق بۋىنى ءۇشىن ار-نامىستىڭ, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ, ءپاتريوتيزمنىڭ ۇلگىسى بولۋعا تيىسسىزدەر. بۇگىنگى پاراد – ارميامىزدىڭ قۋاتىن, بيىك جاۋىنگەرلىك رۋحىن جانە دايىندىعىن كورسەتۋدىڭ تاعى ءبىر ءمۇمكىندىگى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
پرەزيدەنت سوزىنەن كەيىن پاراد قولباسشىسى سالتاناتتى شەرۋدى باستاۋعا بۇيرىق بەردى. پارادتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, حالىق قاھارمانى, ارميا گەنەرالى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى «جاس ۇلان» رەسپۋبليكالىق مەكتەبىنىڭ بارابانشىلار روتاسى اشتى.
1999 جىلعى 4 قاراشادا مەكتەپتىڭ اشىلۋ ءراسىمى وسى ارنايى وقۋ ورنىن اشۋ يدەياسىن ۇسىنعان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن بولاتىن. سول جىلى مەكتەپكە ءومىرى مەن ەڭبەگى جاس وتان قورعاۋشىلار ءۇشىن ۇلگى بولىپ تابىلاتىن ارميا گەنەرالى ساعادات نۇرماعامبەتوۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. مەكتەپ 2002 جىلدان باستاپ 500-دەن استام تۇلەكتى تۇلەتتى. ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى بۇگىندە ءوز ومىرلەرىن وتانعا قىزمەت ەتۋگە ارناپ ءجۇر.
بارابانشىلاردىڭ ساپىندا 10-سىنىپ ۇلاندارى كەلە جاتتى. ولار – قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىنىڭ وكىلدەرى, وقۋ جانە سپورت وزاتتارى. ولاردىڭ ىشىندە نۇرتاس قادىروۆ, اقتورە ەستاەۆ, سەرگەي كارپين, نۇرلىبەك نۇرتاش سىندى ۇزدىكتەردىڭ بولعانىن دا اتاپ وتكەن ءجون.
بارابانشىلاردىڭ پارادتىق ەسەپتوبىن «جاس ۇلان» رەسپۋبليكالىق مەكتەبىنىڭ باستىعى, «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى پولكوۆنيك مارات بوتين باستاپ كەلدى.
الاڭعا بۇدان ءارى ەلىمىزدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وفيتسەرلەرى شىقتى.
وفيتسەرلەر – ساربازدار تاعدىرى سەنىپ تاپسىرىلاتىن ارميانىڭ ابىرويى. ولاردىڭ كاسىبيلىگى مەن جەكە قادىر-قاسيەتتەرىنەن كوپ جاعدايدا ۇرىس-مايدان جاتتىعۋلارىنىڭ ورىندالۋ ناتيجەلەرى كورىنەدى. بۇل ساپتا تۇرعان ءاسكەريلەر اراسىندا قورعانىس مينيسترلىگى مەن باس شتابتىڭ ۇزدىك وفيتسەرلەرى – پولكوۆنيك قايرات بوزتاەۆ, پودپولكوۆنيك اسلان تۇركەەۆ, مايور قازبەك ايتەنوۆ بولدى. شەرۋدىڭ العى قاتارىن «قىزىل جۇلدىز» جانە ءىى دارەجەلى «داڭق» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, گەنەرال-مايور ءمۇسلىم دايىروۆ باستاپ ءوتتى.
بۇدان ارى ورتالىق مىنبەردىڭ الدىنان قۇرلىق اسكەرلەرى وفيتسەرلەرىنىڭ پارادتىق ەسەپتوبى سالتاناتتى شەرۋمەن ءوتتى.
قۇرلىق اسكەرلەرى – ارميامىزدىڭ ەكپىندى كۇشى. قارۋلى كۇشتەردىڭ بۇل ءتۇرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەڭ ماڭىزدى جانە سانى جاعىنان كوپ ءاسكەر بولىپ تابىلادى. قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ قۇرامىنا موتواتقىشتار, تانك, دەسانتتى-شابۋىلداۋشى جانە ارتيللەريالىق ءبولىمدەر, سونداي-اق, تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرى مەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ بريگادالارى كىرەدى. ساپتى قۇرلىق اسكەرلەرى جاۋىنگەرلىك دايارلىق باسقارماسىنىڭ باستىعى گەنەرال-مايور ءسابيت قۇدايبەرگەنوۆ باستاپ كەلدى.
بۇلاردان كەيىن شەرۋ كەزەگىن اۋە قورعانىسى كۇشتەرى جالعاستىردى. اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – وتانىمىزدىڭ اۋە كەڭىستىگىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ, مەملەكەتتىك جانە اسكەري نىسانداردى اۋەدە قورعاۋ, باسقا دا اسكەري قۇرىلىمدارعا اۆياتسيالىق قولداۋ كورسەتۋ. بۇگىندە اسكەري قورعانىس كۇشتەرى زاماناۋي قارۋ-جاراقتارمەن جانە كاسىبي ماماندارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. سول ارقىلى ولار وزدەرىنىڭ جوعارى شەبەرلىكتەرىن تاجىريبە جۇزىندە جانە ءتۇرلى وقۋ-جاتتىعۋلار كەزەڭدەرىندە دالەلدەپ كەلەدى. شەرۋ كەزىندە بۇل قۇرامدى اۋە قورعانىسى اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىسى گەنەرال-مايور نۇرجان مۇقانوۆ باستاپ ءجۇردى.
شەرۋ كەزەگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرى ءاسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ پارادتىق ەسەپتوبى جالعاستىردى. اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ جەكە قۇرامى قويىلعان مىندەتتەردى تابىستى ورىنداپ, ەلىمىزدىڭ تەڭىز شەبىندە سەنىمدى كۇزەتتە تۇر. قىسقا مەرزىم ىشىندە كادرلاردى دايىنداۋ جۇيەسى قالىپتاسقانىن, ەلىمىزدىڭ اسكەري-ونەركاسىپ كەشەنى جاۋىنگەرلىك كەمەلەر قۇرىلىسىن جولعا قويعانىن دا اتاپ وتكەن ابزال. سونداي-اق, كەشە ورال قالاسىندا وتاندىق «سارىارقا» زىمىراندىق-ارتيللەريالىق كەمەسى سۋعا تۇسىرىلگەنى دە شەرۋ بارىسىندا ايتىلدى. پارادتىق ەسەپتوپتى ءىى دارەجەلى «داڭق» وردەنىنىڭ يەگەرى, اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ باس قولباسشىسى, كونتر-ادميرال جانداربەك جانزاقوۆ باستاپ كەلدى.
كەلەسى كەزەكتە الاڭعا قۇرلىق اسكەرلەرى اسكەري ينستيتۋتى روتاسىنىڭ كۋرسانتتارى شىقتى. بۇل ينستيتۋت 40 جىلدان استام ۋاقىت تانك اسكەرلەرى مەن موتواتقىشتار ءۇشىن ماماندار دايىنداپ كەلەدى. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرى قۇرىلعان ساتتەن بەرى اسكەري دەسانتتىق-باتىل ارەكەت ەتۋ, تاۋ-مەرگەندەرى, بارلاۋ بولىمشەلەرى ءۇشىن وفيتسەرلەر دايىنداۋدا. ينستيتۋتتىڭ ىرگەسى قالانعاننان بەرى مۇندا 16 مىڭنان استام وفيتسەر دايىندالدى, ولاردىڭ 54-ءى گەنەرال شەنىن العان. اتالعان اسكەري وقۋ ورنىنىڭ تۇلەكتەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ نەگىزگى وفيتسەرلىك قۇرامى بولىپ سانالادى. شەرۋدىڭ بۇل كەزەگىن ءىى دارەجەلى «داڭق» جانە «قۇرمەت» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, ينستيتۋت باسشىسى, گەنەرال-مايور نيكولاي كۋاتوۆ باستادى.
پارادتى راديوەلەكترونيكا ءجانە بايلانىس اسكەري-ينجەنەرلىك ينستيتۋتىنىڭ كۋرسانتتارى جالعاستىردى. بۇل ينستيتۋت – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرىن, بايلانىس جانە اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسى ماماندارىن دايىندايتىن بىردەن-ءبىر وقۋ ورنى. راديوەلەكترونيكا جانە بايلانىس اسكەري-ينجەنەرلىك ينستيتۋتى جوعارى زياتكەرلىك جانە جوعارى تەحنولوگيالىق جۇيەلەردى باسقارۋعا قابىلەتتى جوعارى بىلىكتى وفيتسەر-ينجەنەرلەر دايىندايدى.
پارادتىق ەسەپتوپتى ينستيتۋت باستىعى پولكوۆنيك قايرات سادىقوۆ باستاپ ءوتتى.
ەلباسى جايعاسقان ورتالىق مىنبەردىڭ الدىنان ەكى مارتە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تالعات بيگەلدينوۆ اتىنداعى اۋە قورعانىسى كۇشتەرى اسكەري ينستيتۋتىنىڭ ۇزدىك كۋرسانتتارى دا ءجۇرىپ ءوتتى. بۇل شەپتى ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىنىڭ يەگەرى, ينستيتۋت باسشىسى, پولكوۆنيك ناريمان مۋسين باستاپ شىقتى.
بۇدان ارى قازاق حالقىنىڭ داڭقتى قىزدارى ءاليا مولداعۇلوۆا مەن مانشۇك مامەتوۆانىڭ قاھارماندىق داستۇرلەرىن بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ ءىزباسارلارى ابىرويمەن جالعاستىرىپ جۇرگەن اسكەري قىزمەتشى ايەلدەردىڭ پارادتىق ەسەپتوبى ءوتتى. اسكەري قىزمەتشى ايەلدەر پسيحولوگ, مەديتسينالىق قىزمەتكەر, مەرگەندەر, بايلانىسشىلار مەن باسقا دا ماماندىقتاردى جەتىك مەڭگەرگەن. پارادتىق ەسەپتوپتى وسىعان دەيىن ءۇش مارتە اسكەري شەرۋگە قاتىسقان اعا لەيتەنانت مارال يلاەۆا باستادى.
ودان ءارى الاڭعا قارۋلى كۇشتەر جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ رەزەرۆى – اەروۇتقىر اسكەرلەرى شىقتى. دەسانتشىلار ۇنەمى جاۋىنگەرلىك ازىرلىكتە تۇرادى. ولار ۇلتتىق مۇددەنى كوزدەيتىن كەز كەلگەن تاپسىرمانى ورىنداۋعا قاشاندا دايىن. بۇل شەپتى ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىنىڭ يەگەرى گەنەرال-مايور داۋلەت وسپانوۆ باستاپ شىقتى.
پارادتى تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرى گۆارديالىق بريگاداسىنىڭ روتاسى جالعاستىردى. بۇل بريگادا ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدى كاسپي ماڭى ءوڭىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى تاپسىرمالاردى ورىندايدى. تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرىنىڭ ۇرانى – «ءبىز قايدا بولساق, جەڭىس سوندا!». مۇنى جاۋىنگەرلەر كوپتەگەن وقۋ-جاتتىعۋلاردا, ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى وقۋ-جاتتىعۋلاردا ۇنەمى دالەلدەپ كەلەدى. پارادتىق ەسەپتوپتى «باتىس» وڭىرلىك قولباسشىلىعى اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىسى, پولكوۆنيك مۇرات نۇعىمانوۆ باستاپ كەلدى.
بۇدان ءارى الاڭعا شىققان ەلىمىزگە «قازبريگ» اتاۋىمەن تانىمال 38-ءشى دەسانتتىق-شابۋىل بريگاداسى بىتىمگەرشىلىك روتاسى قۇراماسىن بريگادا كومانديرى ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىنىڭ يەگەرى, پودپولكوۆنيك شايح-حاسان جازىقباەۆ باستادى.
ودان سوڭ الاڭنان جاۋىنگەرلىك امۋنيتسيا تاعىنعان ارنايى وپەراتسيالىق كۇشتەردىڭ بولىمشەلەرى ءوتتى. تاجىريبە كورسەتكەندەي, قازىرگى زامانعى قارۋلى قاقتىعىستاردا باستى ءرولدى قۇرامى جاعىنان شاعىن, الايدا ۇتقىر جانە وڭتايلى بولىمشەلەر اتقارادى. وپەراتسيالاردىڭ تابىستى ءوتۋى ولاردىڭ مەرزىمدى جانە تاباندى ءىس-ارەكەتتەرىنە بايلانىستى. پارادتىق ەسەپتوپتى جاساق كومانديرى, پولكوۆنيك راۆيل جانۇزاقوۆ باستاپ ءوتتى.
بۇدان كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري پوليتسياسى ساپ تۇزەدى. بۇل شەپتى اسكەري پوليتسيا باس باسقارماسىنىڭ باسشىسى, ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنى يەگەرى, ادىلەت پولكوۆنيگى تيمۋر داندىباەۆ باستادى.
سالتاناتتى شەرۋگە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارا قىزمەتىنىڭ پارادتىق ەسەپتوبى دا شىقتى. وعان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارا قىزمەتىنىڭ اتىنان شەكارا قىزمەتى اكادەمياسىنىڭ جەكە قۇرامى قاتىستى. اكادەميا ءوزىنىڭ 83 جىلدىق تاريحىندا 10 مىڭنان استام وفيتسەردى دايىنداپ شىعاردى, ولاردىڭ ىشىندە 44 وفيتسەر كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الدى. پارادتىق ساپتى اكادەميا باستىعى, پولكوۆنيك پاۆەل پوليۆانوۆ باستاپ كەلدى.
شەرۋدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق گۆاردياسى اسكەري قىزمەتشىلەرى جالعاستىردى. بۇل شەپتىڭ باسىندا ۇلتتىق گۆارديانىڭ ۇرىسقا دايىندىق باس باسقارماسىنىڭ باستىعى, پودپولكوۆنيك ءىلياس ساعىندىقوۆ بولدى.
مىنبەر الدىنان توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ بولىمشەلەرى ساپ تۇزەپ ءوتتى. پارادتىق ساپتا باۋىرجان مومىش ۇلى اتىنداعى ۇزىناعاش ازاماتتىق قورعانىس پولكىنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى بولاتىن. پولكتىڭ 40 جىلدىق جاۋىنگەرلىك جولى بار. تەك سوڭعى ءۇش جىلدا پولك 20 قۇتقارۋ وپەراتسياسىنا قاتىسىپ, 500 ادامدى قۇتقاردى, 7 مىڭنان استام ادامدى قاۋىپسىز اۋماققا كوشىردى. ازاماتتىق قورعانىس پولكى زارداپ شەككەن تۇرعىندار ءۇشىن سىيىمدىلىعى 2 مىڭ ادامدىق لاگەر قۇرا الادى, تاۋلىگىنە 1,5 مىڭ شاقىرىمعا دەيىن جول ءجۇرىپ, 400 تونناعا دەيىن گۋمانيتارلىق جۇكتى جەتكىزەدى. پارادتىق ساپتى ازاماتتىق قورعانىس بولىمدەرىنىڭ باسقارما باستىعى, پولكوۆنيك مۇرات تىلەۋبەردينوۆ باستاپ ءوتتى.
جاياۋ اسكەري شەرۋدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ روتا كولونناسى اياقتادى. بۇل شەپتى باتالون كومانديرى, پودپولكوۆنيك كارىباي جۇماعۇلوۆ باستادى.
شەرۋدى قارۋلى كۇشتەردىڭ قارۋ-جاراق جانە اسكەري تەحنيكاسىنان قۇرىلعان مەحانيكالاندىرىلعان قاتارى جالعاستىردى. شىنىمەن دە, ارميانى جاڭعىرتۋدا وتاندىق قورعانىس-ونەركاسىپتىك كەشەنى ەرەكشە ورىن الادى. بۇگىندە «قازاقستان ينجينيرينگ» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ زاۋىتتارى مەن باسقا دا كاسىپورىنداردا قولداعى اسكەري تەحنيكانى جاڭعىرتۋ ءجۇرگىزىلۋدە. جاڭا ۇلگىدەگى قارۋ-جاراقتار, وق-دارىلەر مەن ارنايى جابدىقتار شىعارۋ جولعا قويىلعان.
مەحانيكالاندىرىلعان لەكتىڭ الدىندا جول تالعامايتىن «لەند روۆەر» اۆتوكولىكتەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ءۇش ءتۇرى – قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ, اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ جانە اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ تۋلارىمەن ءجۇرىپ ءوتتى. ونى قۇرلىق اسكەرلەرى قارۋ-جاراق شتابىنىڭ باستىعى, پولكوۆنيك اسىلبەك ساتىبالدينوۆ باستاپ كەلدى.
باس الاڭنان قارۋلى كۇشتەردىڭ نەگىزگى تانكىسى – ت-72ب-ءنىڭ 10 بىرلىگى ءجۇرىپ ءوتتى. بۇل تانكتەر ءبولىمىنىڭ ەڭ نەگىزگى قارۋى سانالادى. ولار جوعارى الەمدىك ستاندارتقا ساي. ت-72ب وتاندىق «قازاقستان ينجينيرينگ» كاسىپورنىندا قايتا جاڭعىرتىلۋدان وتكەن. سول ارقىلى تيىمدىلىگى 1,5 ەسە ارتقان. شەرۋدە اتالعان كولوننانى پودپولكوۆنيك نۇرجان بايبازاروۆ باسقاردى.
تەحنيكالىق كولوننانىڭ سوڭىن الا الاڭدا قۇرلىق اسكەرلەرى قارۋىنىڭ جاڭا ۇلگىسى, ياعني 2012 جىلى اسكەري تەحنيكامىزعا قوسىلعان, تانككە قولداۋ كورسەتەتىن جاۋىنگەرلىك ماشينالار كورىندى. ماشينا جاۋىنگەرلىك ءتاجىريبە نەگىزىندە جاسالعان. جوعارى قورعانىس قابىلەتىمەن, وتتى قۋاتىمەن جانە جەڭىل باسقارىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.
اسكەري تەحنيكانىڭ مارشىن توس-1ا اۋىر وت شاشاتىن جۇيە جالعاستىردى. ول جويقىن كۇشى بار ءتۇرلى وق-دارىلەردى پايدالانا الادى, جاۋىنگەرلىك جانە كولىكتىك-تيەگىش ماشينالاردان تۇرادى. جاۋىنگەرلىك ماشينا قۋاتى ءبىر دەمدە 40 000 شارشى مەتر اۋماقتى قامتيدى. نىسانانى كوزدەۋ عىلىمنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىمەن جاسالعان. اۋىر وت شاشاتىن جۇيە كوپتەگەن ايماقتىق قاقتىعىستاردا پايدالانىلعان.
جاياۋ اسكەر جاۋىنگەرلىك ماشينالارىنداعى (بمپ-2) موتواتقىشتار روتاسىنىڭ كلاسسيكالىق نۇسقاسى دا الاڭعا شىقتى. بمپ-2 قۋاتتى اگرەگاتتارى مەن قارۋ-جاراق كەشەنىنىڭ جاڭعىرتىلۋى ونى كەز كەلگەن جاعدايدا, سونىڭ ىشىندە ءشولدى جانە تاۋلى جەرلەردە, سونداي-اق, قارسىلاستىڭ ءۇزدىكسىز اتىس ءجۇرگىزۋىنە قارسى پايدالانۋ ءۇشىن تاكتيكالىق-تەحنيكالىق ءمۇمكىندىكتەرىن جاقسارتتى. قاھارلى ماشينا 30 مم اۆتوماتتى زەڭبىرەكپەن, تانككە قارسى باسقارىلاتىن زىمىراندارمەن جانە وقشاشارمەن جاراقتاندىرىلعان. جاياۋ اسكەردىڭ جاۋىنگەرلىك ماشيناسى ءوز قارۋ-جاراعىنان جەر ۇستىندەگى, سونىمەن قاتار, اۋە نىسانالارىن جويا الادى. بمپ-2 سۋ بوگەتتەرىنەن ءجۇزىپ وتۋگە دە قابىلەتتى. ۇرىس دالاسىندا جاياۋ ءاسكەردىڭ جاۋىنگەرلىك ماشينالارى – موتواتقىشتار جانە دەسانتتىق ءبولىمشەلەردىڭ سەنىمدى قورعانى.
قۇرلىق اسكەرلەرى مەحانيكالاندىرىلعان كولوننالارىنىڭ شەرۋىن «سترەلا-10م» زەنيتتى-زىمىراندى كەشەنى جالعاستىردى. ول وزىنەن 5 شاقىرىمداي قاشىقتىقتاعى جانە 3,5 شاقىرىمداي بيىكتىكتەگى نىسانالاردى جويىپ جىبەرە الادى.
اسكەري تەحنيكا لەگىن تانككە قارسى زىمىراندىق «شتۋرم-س» كەشەنى جالعاستىردى. اتالعان كەشەن كوپنىسانالى جەڭىل ساۋىتتى تارتقىش نەگىزىندە 5 كم قاشىقتىققا دەيىن قالىڭدىعى 56 سم بولاتىن ساۋىتتى تەسىپ ءوتىپ, قارسىلاستىڭ ساۋىتتى تەحنيكاسىن تالقاندايدى. «شتۋرم-س» ارتيللەريالىق بريگادالاردىڭ تانككە قارسى ديۆيزيوندارىنىڭ قارۋ-جاراعى بولىپ تابىلادى.
بۇدان سوڭ الاڭعا «حاممەر» اۆتوكولىكتەرىنە مىنگەن «قازبات» قازاقستاندىق بىتىمگەرشىلىك باتالونىنىڭ ارنايى ماقساتتاعى روتاسى شىقتى. «حاممەر» اۆتوكولىكتەرى اەروۇتقىر اسكەريلەرىنىڭ قۇرىلىمىنا ەنگەن. ولار كۇشتى ديزەلدى قوزعالتقىشتارمەن جاراقتانعان. بۇل كولوننانى اەروۇتقىر اسكەريلەرى قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى, ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىنىڭ يەگەرى, پولكوۆنيك ەركىن الاشبەكوۆ باسقاردى.
ودان كەيىن الاڭعا قۇرلىق ءاسكەرلەرى بارلاۋ بولىمشەلەرىنىڭ «كوبرا» جاۋىنگەرلىك بارلاۋ ماشينالار لەگى شىقتى. اتالعان ماشينانى «قازاقستان ينجينيرينگ» كاسىپورىندارىندا شىعارۋ جوسپارلانۋدا. جاۋىنگەرلىك بارلاۋ ماشينالارىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – ارنايى جانە بارلاۋ وپەراتسيالارىن جۇرگىزۋ, كولىك لەكتەرىنە ىلەسىپ جۇرۋگە قاتىسۋ, ءتۇرلى جولدار مەن جولسىز جەرلەردە اۋماقتى تورۋ. «كوبرانىڭ» كورپۋسى تۇتاستاي قۇرىشتان قۇيىلعان جانە ول جەڭىل اتىس قارۋىنان, ارتيللەريالىق جارىقشاقتاردان, جاياۋ اسكەرگە جانە تانككە قارسى مينالار مەن قولدان جاسالعان جارىلعىش قوندىرعىلاردان قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
«كوبرادان» كەيىن شەرۋدى تەڭىز جاياۋ اسكەرىنىڭ بريگاداسى جالعاستىردى. ودان ارى الاڭعا بتر-82ا برونەترانسپورتەرلەرىنىڭ لەگى شىقتى. بۇل جاۋىنگەرلىك ماشينانىڭ بۇرىنعى ۇلگىلەرىنەن ەرەكشەلىگى – ونىڭ ۇزاق ومىرشەڭدىگى, ءجۇرىپ ءوتۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوعارىلىعى, سەنىمدىلىگى مەن پايدالانۋ رەسۋرسىنىڭ كوپتىگى. برونەترانسپورتەر جارقىنشاققا قارسى قورعانىسپەن جانە كونديتسيونەر جۇيەسىمەن جاراقتاندىرىلعان. ساراپشىلاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, بتر-82ا جاۋىنگەرلىك تيىمدىلىگىنىڭ كوەففيتسيەنتى بتر-80-مەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە ارتقان جانە ودان بارلىق كورسەتكىشتەرى بويىنشا اسىپ تۇسەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قۇرلىق ءاسكەرلەرىن ءوز ءمۇمكىنشىلىكتەرى بويىنشا بۇرىنعى ۇلگىلەرىنەن اسىپ تۇسەتىن, بتر-82ا برونەترانسپورتەرلەرىمەن جوسپارلى ءتۇردە جابدىقتاۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا.
الاڭعا تانككە قارسى ارتيللەريانىڭ مت-12 زەڭبىرەكتەر باتارەياسى دا شىقتى. مت-12 «راپيرا» زەڭبىرەگى مەحانيكالاندىرىلعان بريگادالاردىڭ تانككە قارسى باتارەيالارىنىڭ قارۋ-جاراعى بولىپ تابىلادى. كاليبرى 100 مم «راپيرا» 1 مينۋتتا ۇرىستىق ازىرلىككە كەلتىرىلەدى جانە ول قارسىلاستىڭ 8 كم قاشىقتىقتاعى ساۋىتتى نىسانالارىن جويا الادى.
كاليبرى 152 مم «مستا-ب» گاۋبيتسالار باتارەياسى دا كورىندى. «مستا-ب» گاۋبيتسالارى ارتيللەريالىق بريگادانىڭ قارۋ-جاراعى بولىپ تابىلادى. 25 كيلومەترگە دەيىنگى قاشىقتىقتا ورنالاسقان ساۋىتتى نىساندارىن جويۋعا ارنالعان. 7 ادامنان تۇراتىن زەڭبىرەك ەسەپتوبى 3 مينۋتتا قارۋدى ۇرىستىق ازىرلىككە كەلتىرۋگە جانە قارسىلاستى جويۋعا كىرىسۋگە قابىلەتتى. اتۋ جىلدامدىعى – مينۋتىنا 8 سنارياد. زەڭبىرەكتىڭ سالماعى 7 توننا.
الاڭعا بريگادالىق ارتيللەريانىڭ قارۋى – كاليبرى 122 مم وزدىگىنەن جۇرەتىن 2س1 «گۆوزديكا» گاۋبيتسالارى تيەلگەن ترالدار شىقتى. «گۆوزديكا» جەڭىل جۇرەدى جانە ۇتقىر. بىراق ايتارلىقتاي سالماعى اۋىر – 16 توننا. اتىس قاشىقتىعى 15 كم-گە دەيىن جەتەدى. وق-ءدارىسى – 80 سنارياد. وزدىگىنەن جۇرەتىن «گۆوزديكا» گاۋبيتسالارى قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ مەحانيكالاندىرىلعان جانە تانك بريگادالارىنىڭ ارتيللەريالىق ديۆيزيوندارىنىڭ قارۋى بولىپ تابىلادى.
زىمىران اسكەرلەرى جانە ارتيللەريا قارۋ-جاراعى مەن اسكەري تەحنيكاسىنىڭ لەگىن «توچكا-ۋ» تاكتيكالىق زىمىراندار كەشەنى اياقتادى. زىمىراننىڭ سالماعى 2 توننا بولا تۇرا, ول قارسىلاستىڭ 120 كم قاشىقتىقتاعى ماڭىزدى نىساندارىن جويادى. ءبىر جىبەرۋ قۇرىلعىسىنىڭ جالپى سالماعى 18 توننانى قۇرايدى.
مەحانيكالاندىرىلعان لەك قوزعالىسىن «دا ۆينچي» جانە «سكايلارك» ۇشقىشسىز ۇشاتىن اپپاراتتارى جالعاستىردى. سالماعى 10 كيلوگرامنان اسپايتىن ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى, 40 كم-گە دەيىن جەردەن وپەراتوردىڭ باسقارۋىمەن, 10 شارشى كم-دەن ارتىق اۋماققا باقىلاۋ جۇرگىزە الادى. بۇل كەشەندەر اۋە بارلاۋىن جۇرگىزۋدە ناعىز توڭكەرىس جاساپتى. زاماناۋي قۋاتتى ەلەكتروندى اپپاراتۋرا جەردەگى جەكەلەگەن ادامداردى كورىپ, وپەراتورعا بەينەنى ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە بەرە الادى. ۇشقىشسىزدار اەرودرومدار جانە جانارماي قۇيۋ پۋنكتتەرى سياقتى قوسىمشا ينفراقۇرىلىمداردى قاجەت ەتپەيدى, سونداي-اق, جەردەگى رادارلارعا كورىنبەيدى.
مەحانيكالاندىرىلعان لەكتى ارنايى اسكەرلەر تەحنيكاسى جالعاستىردى. الاڭعا سۋ تازارتقىش ستانسا – «تازاسۋ-م» شىقتى. ونى «قازاقستان ينجينيرينگ» مەكەمەسىندە وتاندىق ينجەنەرلەر جاساپ شىعارعان. «تازاسۋ-م» 1 ساعاتتا ىشۋگە جارامدى 4 تەكشە مەتر سۋ شىعارا الادى. ولاردىڭ سوڭىنان قازاقستاندا جەتىلدىرىلگەن رادياتسيالىق, حيميالىق جانە بيولوگيالىق قورعانىس اسكەرلەرىنىڭ ارس-14KZ ستانساسى ءجۇرىپ ءوتتى. بۇل امبەباپ ماشينا ارنايى وڭدەۋ, دەزاكتيۆاتسيالاۋ جانە زارارسىزداندىرۋ مەن ءورت ءسوندىرۋ ءۇشىن قولدانىلادى.
ارنايى تەحنيكالار لەگىن اۆتوموبيلگە ورناتىلعان اپپ-90 اۋە ايلاقتىق وتىرعىزۋ پروجەكتورى اياقتادى. ول جەر مەن اۋە نىساندارىنا جارىق بەرۋگە ارنالعان.
الاڭعا اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس بريگاداسىنىڭ س-300 كوپارنالى زەنيتتىك-زىمىراندىق كەشەندەرى دە شىقتى. س-300 اۋەدەگى نىسانالاردى 300 كم قاشىقتىقتان جويۋعا مۇمكىندىگى بار, ءبىر كەشەن ءبىر مەزگىلدە 6 نىسانانى الىپ جۇرەدى جانە ولارعا 12 باسقارمالى-زەنيتتىك زىمىرانداردى باعىتتاي الادى. اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرىنىڭ ءدال وسى ەڭ جەتىلدىرىلگەن قۇرالدارى استانا قالاسى اۋە كەڭىستىگىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى.
شەرۋ كوك جۇزىنە اۋە قورعانىسى كۇشتەرى ارميالىق اۆياتسياسىنىڭ مي-17 تىكۇشاقتارى شىققاندا قىزا ءتۇستى. اۋە قورعانىسى كۇشتەرىن «داڭق» وردەنىنىڭ يەگەرى, ۇشقىش-مەرگەن, اۆياتسيا گەنەرال-مايورى نۇرلان ورمانبەتوۆ باسقاردى. ال اسكەري-اۋە كۇشتەرىنىڭ قولباسشىسى – «ايبىن» وردەنىنىڭ يەگەرى, ۇشقىش-مەرگەن, پولكوۆنيك داۋرەن قوسانوۆ.
اۋەدەگى ارميالىق اۆياتسيانىڭ كوپنىسانالى مي-8 تىكۇشاقتار توبىن زۆەنو كومانديرى, مايور ارداق نۇعىمانوۆ باستاپ شىقتى. اتالعان تىكۇشاقتار اتىستىق جانە دەسانت ءتۇسىرۋ-كولىكتىك مىندەتتەردەن باسقا ىزدەۋ-قۇتقارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن, سۋ توگەتىن قۇرىلعى كومەگىمەن ءورت ءسوندىرۋ ءۇشىن, سىرتقى ىلگىشپەن جۇكتەردى تاسىمالداۋ ءۇشىن دە پايدالانىلادى. تىكۇشاق 300 كگ سالماق كوتەرەتىن بورتتىق شىعىرمەن جابدىقتالعان, بۇل كوتەرگىش ورىندىق پەن قۇتقارۋ سەبەتىنىڭ كومەگىمەن زارداپ شەككەندەردى نەمەسە جۇكتەردى كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ ەس-145 تىكۇشاقتارى دا اۋەدەن كورىندى. بۇل ۇشۋ اپپاراتتارى ىزدەۋ, اپاتتان قۇتقارۋ جۇمىستارىن جانە مەديتسينالىق-تاسىمالداۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋ ماقساتىندا قولدانىلادى.
سونداي-اق, سۋ-27 جويعىش ۇشاقتارىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن تۋ-154 ۇشاعى شەرۋگە شىقتى. ۇشاق قورعانىس مينيسترلىگى باسشىلىعىنىڭ اۋەدەگى باسقارۋ پۋنكتى بولىپ تابىلادى.اۋە كەمەسىن ءىى دارەجەلى «ايبىن» وردەنىنىڭ يەگەرى, پولكوۆنيك ۆاديم گولۋبياتنيكوۆ باسقاردى.
بۇدان ارى ل-39 وقۋ-جاتتىعۋ ۇشاقتارىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ان-72 اسكەري-كولىكتىك ۇشاعى ۇشىپ ءوتتى. ان-72 ۇشاعىن پولكوۆنيك ورىنباسار ءجۇنىسوۆ باسقاردى. ان-72 ۇشاعى تاكتيكالىق, بىتىمگەرلىك جانە گۋمانيتارلىق مىندەتتەردى اتقارۋ ءۇشىن ارنايى جاسالعان. ونىڭ نەگىزگى مىندەتى – اسكەرلەردى, اسكەري تەحنيكا مەن جۇكتەردى تاسىمالداۋ. سانيتارلىق ۇلگىدەگى ان-72 ۇشاعى زەمبىلگە سالىنعان 42 ناۋقاس پەن جارالىلاردى تاسىمالداي الادى, سونداي-اق, وندا مەديتسينالىق جابدىقتار مەن مەديتسينالىق قىزمەتكەردىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋعا بولادى.
شەرۋدەن ل-39 وقۋ-جاتتىعۋ ۇشاقتارىن دا كوردىك. ۇشاقتاردى بالقاش وقۋ-اۆياتسيالىق ورتالىعىنىڭ ۇشقىشتار قۇرامىن دايىنداۋ بويىنشا ۇشقىش-نۇسقاۋشىلارى باسقاردى. توپقا وقۋ ورتالىعىنىڭ كومانديرى 1-سىنىپتى ۇشقىش, پودپولكوۆنيك اسقار ءىزباسوۆ باسشىلىق ەتتى. ل-39 تۋربورەاكتيۆتى قوزعالتقىشتى ەكى ورىندى وقۋ-جاتتىعۋ ۇشاعى كۇندىزگى جانە تۇنگى ۋاقىتتا جاي جانە كۇردەلى مەتەورولوگيالىق جاعدايلاردا العاشقى ۇشۋ تەحنيكاسىن ۇيرەتۋگە ارنالعان, سونداي-اق, ۇشقىشتار قۇرامىن جاتتىقتىرۋ ءۇشىن جەڭىل شابۋىلداۋشى رەتىندە دە پايدالانىلادى. ۇشاق جاي, كۇردەلى فيگۋرالاردى جانە ۇشۋدىڭ ەڭ جوعارى ونەرىن, سونىمەن قاتار, جەكە جانە توپپەن ۇشۋ كەزىندە ۇشاقتى جۇرگىزۋدىڭ راديوتەحنيكالىق قۇرالدارىن قولدانا وتىرىپ, باعدارلى ۇشۋلاردى اتقارا الادى.
الاڭ ۇستىنەن ميگ-29 مايداندىق جويعىشتار توبى دا ۇشىپ ءوتتى. اتالعان ۇشاقتار جوعارى مانەۆرلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ۇشاق كۇردەلى جانە جوعارى پيلوتاجدىڭ بارلىق ەلەمەنتتەرىن ورىنداي الادى. توپتى اۆياتسيالىق بازا كومانديرى, پولكوۆنيك نۇربولات توپاەۆ باستاپ كەلدى. بۇل 4-ءشى بۋىننىڭ ەڭ ۇزدىك رەاكتيۆتى جويعىشتارىنىڭ ءبىرى جانە اۋەدە ۇستەمدىكتى جەڭىپ الۋعا ارنالعان. اتالعان ۇشاقتىڭ قارۋ-جاراعى اۋە جانە جەرۇستى نىسانالارىن كۇندىز-ءتۇنى, كەز كەلگەن اۋا رايى جاعدايىندا جويا الادى.
ال ميگ-29 جويعىش ۇشاقتارى مەن قاشىق راديۋستاعى ءىس-قيمىلدى جويعىش-توسقاۋىلشى ميگ-31 ۇشاعىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى نۇركەن ءابدىروۆ اتىنداعى اۆياتسيالىق بازا كومانديرى, پولكوۆنيك ەرمەك ساپاروۆ باستاپ كەلدى. ۇشاقتىڭ ۇشۋ جىلدامدىعى دىبىستان دا جوعارى, ياعني ساعاتىنا 3000 شاقىرىمدى قۇرايدى. بۇگىنگى كۇنى بۇل الەمدەگى ەڭ جىلدام جانە بيىك ۇشاتىن ۇشاق بولىپ تابىلادى. ميگ-31 اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس مۇددەسىندە جاسالعان ءتورتىنشى بۋىن ۇشاعى بولىپ تابىلادى.
سونىمەن قاتار, شەرۋدە كورىنگەن سۋ-25 شابۋىلداۋشى ۇشاقتارى قۇرلىق اسكەرلەرىنە ۇرىس كەزىندە قولداۋ كورسەتۋگە ارنالعان. ۇشاق قۋاتتى قارۋ-جاراق كەشەنى – اۆيازەڭبىرەكتەرمەن, ءتۇرلى كاليبرلى جانە ماقساتتى اۆيابومبالارمەن, «اۋە-جەر» باسقارىلاتىن جانە باسقارىلمايتىن زىمىراندارىمەن, «اۋە-اۋە» باسقارىلاتىن زىمىراندارمەن جاراقتاندىرىلعان. شابۋىلداۋشىعا جۇكتەلگەن تاپسىرمالارعا بايلانىستى بارلىعى 30-دان استام قارۋ-جاراق ءتۇرىن ورناتۋعا بولادى. ۇشاق تاۋلى جانە توبەلى جەرلەردە دە ناقتى سوققىلار جاساۋعا قابىلەتتى.
وتان قورعاۋشى كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى اسكەري شەرۋ ءبىزدىڭ ارميامىزدىڭ قۇدىرەتى مەن كۇشىن ايگىلەدى. وعان ىشكى ىستەر, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىكتەرىنىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ, مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىنىڭ پارادتىق ەسەپتوپتارى, سونداي-اق, اسكەري تەحنيكا مەن اۆياتسيا تۇگەلدەي قاتىستى.
اسكەري پارادتا سالتاناتتى مارشپەن 2500-دەن استام اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ جاياۋ لەگى شەرۋ تارتىپ ءوتتى. مەحانيكالاندىرىلعان لەككە 200-دەن اسا اسكەري تەحنيكا تارتىلدى. اۋەدەگى شەرۋ ساپىنىڭ جالپى قۇرامىندا مايداندىق, ارميالىق جانە اسكەري-كولىكتىك اۆياتسيا توپتارى بولدى. الاڭ ۇستىنەن قازاقستاندىق اسكەري-اۋە كۇشتەرىنىڭ 70-تەن استام اۆياتسيالىق تەحنيكاسى ۇشىپ ءوتتى. جالپى, شەرۋگە قاتىسۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بارلىق اسكەري بولىمدەرى مەن گارنيزوندارىنان اسكەري قىزمەتشىلەر تارتىلدى. پارادقا قاتىستىرىلعان اسكەري تەحنيكانىڭ ءبىر بولىگى وتاندىق قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنى كاسىپورىندارىندا شىعارىلعان نەمەسە قايتا جاڭعىرتىلىپ, جەتىلدىرۋدەن وتكەن.
اسكەري شەرۋدى پرەزيدەنت وركەسترىنىڭ باستىعى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى, پولكوۆنيك تالعات بەردىعۇلوۆ باستاعان بىرىككەن اسكەري وركەستر اياقتادى.
ءلايلا ەدىلقىزى,
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
* لەبىزدەر لەگى
ۋاپ حاسەنباەۆ,
اقمولا وبلىسى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى:
– ەلوردا تورىندەگى ءاسكەري شەرۋ ويداعىداي ءوتتى. سەبەبى, وتە جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى. اسكەري سالادا, قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قۋاتتى كۇشىمىز بار ەكەن. ءبىز سوعان قۋاندىق. سوعان ريزا بولدىق. اسكەري تەحنيكالارىمىزدى كورىپ, جىگەرلى دە قايراتتى ازاماتتارىمىزدى كورىپ, وتانىمىزدىڭ كۇش-قۋاتىنىڭ, الەۋەتىنىڭ زور ەكەنىنە كۋا بولدىق.
ەلىمىز جىلدان جىلعا وركەندەي بەرسىن. ەل بولاشاعى جاستاردىڭ قولىندا. دەمەك, جاستارىمىز ەل ىرگەسىنىڭ مىعىم بولۋىنا, تۇعىرىنىڭ بيىكتەۋىنە بار كۇش-جىگەرلەرىن جۇمساپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋ, ءوسۋ جولىندا ەڭبەك ەتە بەرسىن دەگەن تىلەگىم بار. ەلىمىزدە تىنىشتىق بولسىن, وتانىمىزدا تەك قانا بەرەكە-بىرلىك ورناسىن دەگىم كەلەدى.
شاعيلا قۇسانوۆا,
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى:
– شەرۋدى كورىپ قاتتى ريزا بولىپ وتىرمىن. وتە جاقسى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان. ءبارى كەرەمەت ءوتتى. مۇنداي شەرۋگە ۇيىتقى بولعان ەلباسىمىزعا, ەلدىڭ بۇكىل قارۋلى كۇشتەرىنە مىڭ دا ءبىر العىس ايتامىن.
ءوزىم سوعىسقا قاتىسقان اداممىن. قىرىم مايدانىندا بولدىم, دەسانت اسكەرىندە. ءالى ەسىمدە, 14-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى قۇرامىندا سوعىستىم. مايدانداعى ۇرىس ساتتەرى دە ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. ول كۇندەر قازىر الىستا قالدى. لايىم, ونداي سوعىس ەندى بولماسىن دەپ تىلەيمىن. مەن سوعىستىڭ جايىن, ءاسكەري سالانى جاقسى ءبىلەمىن.
ال بۇگىنگى شەرۋدى تاماشالاي وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ قازىرگى اسكەري كۇش-قۋاتىنىڭ ارتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. قازاقستانىمىز وسىلاي وركەندەي بەرسىن. ەلىمىز تىنىش, جۇرتىمىز امان بولسىن.
مۇباراك كاكەنوۆ,
سوعىس ارداگەرى:
– وتان قورعاۋشى كۇنىنە وراي ۇيىمداستىرىلعان اسكەري شەرۋ وتە جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك قابىلەتىن, اسكەري تەحنيكالارىنىڭ كۇش-قۋاتىن, جاستارىمىزدىڭ كاسىبيلىگىن كورىپ, ءبىزدەر, ياعني ارداگەرلەر قاتتى ريزا بولدىق.
بۇل ورايدا, ەلباسى قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىس بىلدىرگىمىز كەلەدى. سەبەبى, وسىنداي شەرۋ ارقىلى ءبىزدىڭ كوكەيىمىزدە وتانىمىزدىڭ بولاشاعىنا, ونىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ۇلكەن سەنىم ۇيالادى. سونداي-اق, بۇل شەرۋ ارقىلى ءبىز ەلىمىزدە نامىسشىل دا ايبارلى قىز-جىگىتتەرىمىزدىڭ كوپ ەكەنىنە, ولارعا ەل ىرگەسىن سەنىپ تاپسىرۋعا بولاتىنىنا كوز جەتكىزدىك. ەڭ باستىسى – ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش بولسىن.
باتجان كەنجەباەۆا,
قالا قوناعى:
– مەن استاناعا وسى شەرۋدى تاماشالاۋ ءۇشىن قاسىما كىشكەنتاي قىزىمدى ەرتىپ, ەكىباستۇز قالاسىنان ارنايى كەلدىم. مۇنداي اسكەري شەرۋلەر ءبىزدىڭ بالالارىمىز ءۇشىن ناعىز پاتريوتتىق سەزىمدى وياتار ماڭىزدى شارا دەپ ويلايمىن.
شەرۋدى تاماشالاۋعا كىسى قاراسى كوپ جينالدى. ءبارىنىڭ جۇزدەرىندە قۋانىش, ەلىنىڭ جەتىستىگى ءۇشىن ماقتانىش كوڭىل-كۇيى سەزىلىپ تۇردى. سەبەبى, اسكەري شەرۋ وتە جاقسى دارەجەدە ءوتتى. مۇنى تەلەديدار الدىنان تاماشالاعاننان گورى, كوزبەن كورۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت ەكەن. بارلىعى تاماشا!
اسكەري شەرۋ, اسىرەسە, بالالار ءۇشىن وتە اسەرلى بولدى. ونىڭ ىشىندە اۋەدەگى ۇشاقتار شەرۋى قىزىمدى قاتتى قىزىقتىردى.
الەكسەي فرولوۆ,
ەڭبەك ارداگەرى:
– مۇنداي شەرۋلەر بۇرىن دا بولعان ەدى. بىراق, مىنا وتان قورعاۋشى كۇنىنە ارنالعان اسكەري شەرۋ ماعان وڭ اسەر ەتتى. شەرۋدە ساپ تۇزەپ وتكەن ساربازدار, وفيتسەرلەر, جاۋىنگەرلەر وزدەرىنىڭ كاسىبيلىگىن, وتانعا دەگەن قالتقىسىز قىزمەتىن بايقاتتى. بۇل ورايدا, ارينە, ەلباسىنا ءوز العىسىمىزدى ءبىلدىرگەنىمىز ءجون.
اعا بۋىن وكىلدەرى كەزىندە كەسكىلەسكەن شايقاستى باستان وتكىزىپ, بۇگىنگى جاس بۋىنعا جانقيارلىقتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەتكەنى بەلگىلى. ال بۇگىنگى شەرۋدى كورىپ وتىرىپ, مەن ءبىزدىڭ وتانىمىزدىڭ سەنىمدى ازاماتتاردىڭ قولىنا وتكەنىنە كۋا بولدىم. ارينە, زامان اعىنى ءبىر ورىندا تۇرمايدى. سوندىقتان, جاستارىمىز دا وسىعان ساي ءاردايىم ءوز
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.