جالىندى جاستىق شاعىمىز جاۋمەن ارپالاسۋدان باستالدى. بۇل كۇندە توقساننىڭ سەڭگىرىندە تۇرىپ وتكەن جولىما قارايمىن. الىستاعى قازاق اۋىلى... كىشىگىرىم مەكتەپ... قاراپايىم شارۋا بالاسى... ەل باسىنا كۇن تۋعاندا, «ەردىڭ تۋى – نامىس» دەپ, ءبارىن تاستاپ, ۆينتوۆكاعا جارماستىق. قۋانارلىعى دا, ماقتانارلىعى دا سول: ەلىڭدى, جەرىڭدى, ەرلىكتى الەمگە تانىتتىق.
ءبىر بىلگىر ايتقان ەكەن, «ءومىر دەگەن وتكەن كۇندەرىڭ ەمەس, ەستە قالعان كۇندەرىڭ» دەپ. مەنىڭ الدىمدا جاتقان سارعايعان مايدان داپتەرىنەن ەسىلگەن ەستەلىكتەر وسى قاعيدانى راستايدى.
لەنين قالاسى ءۇشىن بولعان جويقىن سوعىستار, ونداعى قازاقتاردىڭ ەرلىك ىستەرى بۇل كۇندەرى ويعا قايتا ورالىپ, مەنى اسا تولقىتۋدا.
زىمىراپ بارا جاتقان ۋاقىت! لەنينگراد شايقاسىنداعى ۇلى جەڭىسكە دە 70 جىل تولىپ قالىپتى. قازاقتاردىڭ ەرلىگى تۋرالى جازىلعان حابارلاردى, ولاردىڭ گازەتتەرگە شىققان فوتوسۋرەتتەرى كوزىمە تۇسسە جازىپ قوياتىنمىن. بۇل جازبالاردا ويدان شىعارىلعان نەمەسە قۇراستىرىلعان وقيعا جوق, سۇراپىل ۇرىستاردىڭ كورىنىستەرى قاز-قالپىندا.
قاراپايىم ءاربىر ەسىم – ءبىر حيكايا, ءبىر ەرلىك, تەك قانا قۇرعاق فاكتىلەر ەمەس. كانە, ءۇڭىلىپ كورەيىكشى. مۇمكىن وقۋشى قاۋىم اياۋلى ادامىن, اتاسىن, جەرلەسىن تابار. بالەن ءتىرى نەمەسە ءشايت بولدى دەۋدىڭ دە قاجەتى از. ولسە دە ءومىرى ولمەيتىن ەرلىك بار. ولار لاۋلاعان وت سياقتى, ماڭگى سونبەيدى.
1942 جىلعى تامىزدىڭ سوڭعى كۇندەرىنىڭ بىرىندە روتامىزدىڭ ساياسي جەتەكشىسى, مەنىڭ تىكەلەي باستىعىم كرايۋشكين الداعى شەپتەگى جاۋىنگەرلەردى ارالاپ ءجۇرىپ, مەنىڭ قاسىما كەلىپ توقتادى دا, «سەنى ديۆيزيانىڭ كوميسسارى شاقىرىپ جاتىر» دەگەنى. تەز جينالىپ, توبەنىڭ ارعى جاعىنداعى شتابقا باردىم. كوميسسار ءبىزدىڭ روتادا بولعاندىعىن, سوندا كورگەندىگىن ايتا كەلىپ, مايدان اسكەري كەڭەسىنىڭ ۇيعارۋىمەن ورىستان باسقا ۇلت وكىلدەرىنەن ساياسي قىزمەتكەر دايارلاۋدى ويلاپ, لەنينگرادتا اسكەري-ساياسي ۋچيليششە اشقانىن, وعان كۋرسانتتار قابىلدانعانىن, ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزبەن ءسىز دە سولاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتقالى شاقىرعانمىن. جاقسى وقىپ, ديۆيزياعا تەزىرەك ورالۋىڭا تىلەكتەسپىن, دەپ تۇرىپ قولىمدى قىستى. ەكى اي وقىپ تا قالعانبىز, قازان ايىنىڭ ورتاسىندا, پۋشكين وققا ۇشقان چەرنايا رەچكا جاعاسىنداعى اعاش ۇيلەردى بۇزىپ, قىسقا وتىن دايىنداپ ءجۇرگەنبىز. «كۋرسانت جۇماعاليەۆ ۋچيليششە باستىعىنا تەز جەت!» دەيدى بىزبەن بىرگە جۇرگەن كوماندير.
جۇرەگىمدى قولىما الىپ جۇگىرىپ كەلسەم, ۋچيليششە باستىعى پولكوۆوي كوميسسار مەسسماننىڭ قاسىندا ءۇش شپالدى (اعا باتالون كوميسسارى) كىسى وتىر. ەكى ۇلكەن باستىق نەگە شاقىردى دەپ قوبالجۋدامىن. ەكەۋىنىڭ دە قاباقتارى اشىق, جايدارى جۇزبەن وتىرۋعا رۇقسات ەتتى.
قىزىل ارميانىڭ جوعارعى ساياسي باسقارماسى لەنينگراد مايدانىندا قازاق تىلىندە گازەت شىعارۋدى ۇيعاردى, سوعان كەرەك قىزمەتكەرلەر ىرىكتەلۋدە. قالاي اڭگىمەلەسەيىك, دەدى اعا باتالون كوميسسارى. قۇجاتتارىڭىزبەن تانىستىق. جامبىلدىڭ «لەنينگرادتسى, دەتي موي» دەگەن ولەڭىن قازاقشا ايتىپ بەرە الاسىڭ با؟ مەن ايتىپ بەردىم. «قازاقشاسى ورىسشا اۋدارمادان دا بيىك, ەكپىندى بولار», دەپ قويدى كوميسسار. قازاق جاۋىنگەرلەرى جاكەڭنىڭ بۇل ولەڭىن ءبارى دەرلىك جاتقا بىلەدى, ولەڭ ءبىزدىڭ رۋحىمىزدى كوتەرىپ, اتامىزدىڭ اق باتاسى رەتىندە ارقاشان ەسىمىزدە جۇرەدى, دەدىم.
سونىمەن مايداندىق «نا ستراجە رودينى» گازەتىنىڭ جانىنان قازاق تىلىندە شىعاتىن گازەتكە قىزمەتكە الىندىم. ءبىز ۇشەۋ بولدىق –تۇيمەباي اشىمباەۆ, اقمۇقان سىزدىقبەكوۆ, ءۇش كىسىگە گازەت شىعارۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ءالى باستىعىمىز جوق.
جاڭا جىل قارساڭىندا بىزگە باستىق بولىپ اعا پوليترۋك ابدوللا ماداليەۆ كەلدى. 40-تان اسقان, ەگدە تارتقان كىسى. الماتى وبكومىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى, لەنينگرادتاعى جوعارى پارتيا مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەندە سوعىس باستالعان سوڭ ارمياعا الىپ, مايدانعا اتتاندىرعانداردىڭ ءبىرى ەكەن. بايىپتى دا سالماقتى ادام. بىراق گازەت شىعارۋ جايىنان ءتىپتى حابارسىز. ابەكەڭ ورىسشا تۇگىل, قازاقشا ماتەريالدارىمىزدى قاراپ شىعۋدان قاشادى.
العاشقى كەزدە كوپ ماقالالارىمىز ورىسشادان اۋدارىلاتىن. تەك قانا اقمۇقان جازعان جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىك حرونيكالارى سول كۇيىندە جاريالاناتىن. بىراق ونى رەداكتورعا كورسەتۋ ءۇشىن تۇيمەباي ورىسشا اۋدارىپ شىعاتىن. ايتا كەتەيىن, اقمۇقان بۇرىن كولحوزدا ەسەپشى بولعان. سوعىستىڭ باسىنان مايداندا, ىسىلعان جاۋىنگەر, مەرگەن, قاجىرلى دا ىجداعاتتى. العى شەپكە بارۋدى ۇناتاتىن. «وزىنە جەكە بەرىلگەن» وپتيكاسى بار مەرگەندىك ۆينتوۆكاسىن الا كەتەتىن. العاشقى شەپ الىس ەمەس, ول كوبىنەسە جاياۋ جۇرەتىن. اقمۇقان بارماعان لەنينگراد تۇبىندەگى اسكەري بولىمدەر جوق دەسەك قاتەلەسپەيمىز. اقجارقىن, قاراپايىم اقمۇقان مايدانداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەرلىگىنە قۋاناتىن, ءبىزدىڭ اعايىندار تۋرالى كومانديرلەردەن, كوميسسارلاردان, باسقا ۇلت وكىلدەرىنەن جىلى سوزدەن باسقا ەستىمەگەنىنە ءماز-مەيرام بولاتىن.
«كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەندەي, 1943 جىلدىڭ ورتاسىنان باستاپ, ورىسشادان اۋدارىپ تەك قانا «وفيتسيوزدى» باساتىن بولدىق. قالعان ماتەريالدى ءوزىمىز قازاقشا ازىرلەپ, بۇرىنعىداي ورىسشاعا اۋدارىپ ماشاقاتتانۋدان قۇتىلدىق. مايداننىڭ ساياسي باسقارماسىنىڭ سەنىمىنە يە بولىپ, ءوزىمىزدىڭ وي-پىكىرىمىز بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك الدىق. ال وسىنىڭ بارىنە تۇيمەبايدىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن ىسكەرلىگى, جوعارى لاۋازىمدى ادامدار الدىندا ءوز پىكىرلەرىن تايسالماي ايتاتىن, بىلگىرلىگى سەبەپ بولعانى انىق. ءسويتىپ گازەتىمىز, ەڭ الدىمەن مايدانداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ ءومىرىن جان-جاقتى كورسەتۋگە مۇمكىندىك الدى, «تۋعان قازاقستاندا» دەگەن ادەيى ءبولىم اشىپ, ەلدىڭ حابارلارىن كەڭىرەك بەرە باستادىق, قازاق اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىن, «ءان ۇيرەنەيىك» دەگەن رۋبريكا استىندا ءار نومىرگە حالىق اندەرىن بەرۋ داعدىعا اينالدى. مۇنىڭ ءبارى گازەتتىڭ مازمۇنىن ارتتىرىپ, وقىرماندارىمىزدىڭ كوڭىلىنەن شىعۋعا جول اشتى.
943 جىلدىڭ كوكتەمىندە ا.ماداليەۆ بىزدەن كەتتى. بىزگە باستىق بولىپ كاريم ۋسمانوۆ دەگەن مايور كەلدى. سوعىستان بۇرىن ساراتوۆتاعى چەرنىشەۆسكي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن, استراحان وبلىسىنىڭ جىگىتى. ۇستامدى, اسكەري ىستەن اجەپتاۋىر تاجىريبەسى بار. ءتۇسىنىسىپ ىستەي باستادىق. كۇزگە قاراي تاعى ءبىر جاڭا قىزمەتكەر كەلدى. ول اسىلحان تۇرعانوۆ. سوعىستان بۇرىن قازاقستاننىڭ سوۆحوزدار مينيسترلىگىنىڭ جوسپارلاۋ-ەكونوميكا باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولعان. ءبىزدىڭ ىشىمىزدەگى بالالى-باراندىمىز وسى اسەكەڭ ەدى. قوستاناي وبلىسىنىڭ تۋماسى.
سونىمەن بەس كىسى بولىپ, كوبەيىپ قالدىق. اقمۇقان مەن اسىلحان ءتىلشى, مايداننىڭ العى شەبىنە بارىپ-كەلىپ جۇرەدى. ەكەۋى دە ەسەپشى, اكەلگەن ماتەريالدارى جالاڭ, ستاتيستيكاعا بارا-بار, ولاردىڭ ءبارىن رەداكتسيالايتىن تۇيمەباي ەكەۋمىز. ارينە, سوعىس كورىنىستەرى, جاۋىنگەرلەردىڭ ءىس-قيمىلدارى بىركەلكى عوي, دەگەنمەن, تۇيمەباي «جازىپ وتىرعان كىسىلەردىڭ ىشكى سىرىن, كوڭىل-كۇيىن اشۋعا ۇمتىلمايسىڭدار, ءار ادامنىڭ وزىنە ءتان مىنەز-قۇلقىنا ۇڭىلمەيسىڭدەر», دەپ وتىراتىن. رەداكتسيانىڭ ىشكى مەحناتى ەكەۋمىزدىڭ موينىمىزدا. دەگەنمەن, ءتۇيمەباي دا, مەن دە اندا-ساندا ىسساپارعا شىعىپ, كولەمدى, مازمۇندى ماقالالار جازدىق.
1943 جىلدىڭ كوكتەمىندە بارلىق گازەتتەردە قازاق حالقىنىڭ مايدانداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنە حاتى جاريالاندى. ءبىزدىڭ مايداننان جاۋاپ حاتتى ازىرلەۋدى ساياسي باسقارما بىزگە تاپسىرىپتى. ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ مايداننىڭ اسكەري كەڭەسى قابىلداعان حاتىمىز قولىمىزعا ءتيدى. قاراساق, ەشبىر وزگەرىسسىز ەكەن. قۋانىپ قالدىق. ەندى حاتتى مايدانداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنە ءوز تىلىندە وقىپ, ولاردىڭ ماقۇلداپ, قول قويۋىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ءبارىمىز العا شەپكە جول تارتتىق. رەداكتسيامىز تۇرعان جەردەن العى شەپ 5-10 شاقىرىم بولاتىن. ەلگە حات جازعان اعايىندارىمىزدىڭ قۋانىشى قانداي ەدى! ءبارىنىڭ كوڭىلى كوتەرىڭكى, جاۋدى جەڭىپ, ەلگە ورالامىز دەگەن ويدىڭ قۇشاعىندا. لەنينگراد مايدانىنداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ قازاق حالقىنا حاتى لەنينگرادتىڭ بارلىق گازەتتەرىندە, «سوتسياليستىك قازاقستان», «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىندە جاريالاندى.
سوعىس ۋاقىتىندا توعىز مايداندا قازاق تىلىندە اسكەري گازەتتەر شىعىپ تۇردى. ولاردىڭ باسقالارىن قايدام, ءبىزدىڭ لەنينگرادتىڭ «وتاندى قورعاۋدا» گازەتىندە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى بايىپتى شولۋ بەرىپ, وتە جوعارى باعالادى. «قالامىنىڭ جەلى, سوزدەرىنىڭ ۋىتى, ىستىق لەبىزى بار ت.اشىمباەۆ, ب.جۇماعاليەۆ, ا.سىزدىقبەكوۆ سياقتى قىزمەتكەرلەرى بار» دەپ جازىپتى. كوڭىلىمىز كوتەرىلىپ, ماسايراپ قالدىق. مايداننىڭ اسكەري كەڭەسى دە ءبىزدىڭ ەڭبەگىمىزدى جوعارى باعالادى, ۇشەۋمىز دە «قىزىل جۇلدىز» وردەنىن الدىق.
1944 جىلدىڭ كۇزىندە مايداننىڭ ساياسي باسقارماسىنىڭ شەشىمىمەن تۇيمەباي الماتىعا ساپارعا شىقتى. بۇل ونىڭ قاجىرلى ەڭبەگىن باعالاپ, ەلگە بارىپ كەلۋىنە بەرىلگەن رۇقسات ەدى. گازەتىمىزدىڭ بارلىق شىققان نومىرلەرىن جاقسىلاپ تۇپتەپ, قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆكە, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ توراعاسى ابدىسامەت قازاقباەۆقا, قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرتاس وڭداسىنوۆقا ءبىر-بىردەن تابىس ەتۋدى ۇيعاردىق.
تۇيمەباي الماتىدا الدىمەن جۇمەكەڭدە بولىپتى. لەنينگرادتاعى جاعدايدى, قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەرلىك ىستەرىن ايتىپتى. حاتشى جىلى شىرايمەن قابىلداپ, قازاقستاننىڭ مايدانعا كەرەكتىڭ ءبارىن بەرىپ جاتقانىن ايتىپتى, تاپسىرعان گازەتىمىزدىڭ تۇپتەمەسىن ازداپ اقتارىپتى دا, جاقسى ەكەن دەپتى. ابەكەڭ دە جاقسى قابىلداپتى. قازاق حالقىنىڭ ءبىر داۋىرلەپ تۇرعان كەزى, جىگىتتەرىمىز نامىسىنا داق تۇسىرمەي اسا ەرلىكپەن سوعىسۋدا, ال تىلداعىلارىمىز قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋدە, حالقىمىزدىڭ وداقتاعى بەدەلى بەك جوعارىلاپ كەتتى, دەپتى. نۇرەكەڭ دە جىلى شىرايمەن اڭگىمە دۇكەن قۇرىپتى. تۇيمەبايدىڭ ءبىر تاڭعالعانى, «قانداي بۇيىمتايىڭ بار» دەپ سۇراپتى نۇرەكەڭ. ەشقانداي شارۋامىز جوق. لەنينگرادتاعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ ىستىق سالەمىن الىپ كەلدىم عوي, اعا دەيدى تۇيمەباي. «دەگەنمەن, قۇر قول جىبەرىپ بولماس, رەداكتسياداعى جولداستارىڭا, كەلىپ تۇراتىن اعايىندارعا ءدام بەرىپ جىبەرەمىن, الىپ كەتەرسىڭ».
نۇرەكەڭنىڭ سالەمدەمەسىنەن كوپ قازاق ءدام تاتىپ, ءماز-مەيرام بولدى. وسى كەزدە رەداكتسيامىزعا تاعى ءبىر قىزمەتكەر كەلدى. ول لەيتەنانت – ا.باقتىگەرەەۆ. ارينە, بۇل قىزمەتكەردى ءبىز ەمەس, مايداننىڭ ساياسي باسقارماسى تاڭداپ العان, شىنىندا, بىزگە ونىڭ كەرەگى دە از ەدى, سوعىس بولسا اياقتالىپ كەلەدى, جەڭىستىڭ توبەسى كورىنە باستادى, قالىپتاسقان ۇجىمىمىز بار. قازەكەمە ءتان شىنايى پىكىرمەن «وي, باۋىرىم» دەپ قوشەمەتتەپ جاتىرمىز.
گازەتىمىزدىڭ بەدەلى كوتەرىلىپ, ءوزىمىزدىڭ دە شىعارماشىلىق شابىتىمىز ءوسىپ, ءجۇرىپ جاتتىق. جۇمىسىمىزعا باستىقتارىمىز دا ءدان ريزا.
سوعىس تا ءبىتتى. جەڭىسكە جەتىپ, توبەمىز كوككە كوتەرىلىپ, مارە-سارەمىز. گازەتىمىز ءالى شىعىپ تۇر. الدىمەن اقمۇقان ەلگە دەمالىسقا كەتتى. اقىراپتىڭ ورتاسىندا ماعان دا دەمالىس بەرىلدى. ەلىمە بارىپ, ءتورت جىل ساعىنىشپەن كۇتكەن انامدى, اعايىن-تۋىستاردى كورىپ, قۋانىش قۇشاعىندا ءجۇردىم. تەك قانا ەلۋ جاسىندا ارمياعا الىنىپ, ەشبىر حابارسىز كەتكەن اكەمدى ويلاعاندا كوڭىل كۇڭگىرتتەنەتىن. پسكوۆ-نوۆگورود توعايلارىنىڭ اراسىنداعى سۇرانىپ سوعىسقا قاتىسقانى عانا بەلگىلى. دەمالىستان كەلگەن كەشتە رەداكتسيادا جالعىز ا.باقتىگەرەەۆ قانا وتىر. تۇيمەباي, اقمۇقان, كاريم ول كەزدە پاتەر الىپ, سوندا تۇراتىن. رەداكتسيا بولمەسىندە اسىلحان ۇشەۋمىز جاتاتىنبىز. امانشىلىق سۇراستىرام, سەلقوس جاۋاپ قايتاردى. اشىپ ەشتەڭە ايتپايدى.
تىنىشسىزداۋ ۇيىقتاپ, ەرتەرەك تۇرىپ اقمۇقانعا باردىم. «وي سۇمدىق بولدى عوي», دەپ كۇرسىنىپ ءبىراز وتىرىپ, كاريم, تۇيمەباي, اسىلحان ۇشەۋى تۇتقىندا جاتقانىن ايتتى. كوزىنە جاز ىركىلىپ, تاماعىن كەرنەي بەرەدى. مەن ەسىمنەن تانىپ قالدىم. «بۇل قالاي, نە بولدى, ايتسايشى», دەسەم ۇندەمەدى. ءسويتىپ وتىرعاندا, ەسىك قاعىلدى, تانىس كاپيتان فەلد كىرىپ كەلدى دە, اقمۇقانعا «پرويدەمتە سو منوي» دەگەنى. ەكەۋى كەتە باردى.
جاڭاعى كاپيتان فەلد ا.باقتىگەرەەۆ پايدا بولعان سوڭ رەداكتسيامىزعا كەلە بەرەتىن بولدى. ءوزىن مايدان ساياسي باسقارماسىندا ىستەيمىن دەپ تانىستىردى. بۇرىن كورمەگەن بەيتانىس, وتە جىلپوس, ينەنىڭ كوزىنەن وتەتىننىڭ ءوزى. بىردە كەلگەنىندە قولىندا كىشكەنە قارا چەمودانى بار-تىن, «رۇقسات بولسا تاستاپ كەتەيىن, ەرتەڭ الارمىن» دەگەنى ەسىمە تۇسە كەتتى. قازىر ويلايمىن, ءسوز جازاتىن اپپارات شىعار. ونىڭ جانسىز ەكەنىن ەندى اڭعارا باستادىم.
ەرتەڭىنە اقمۇقان رەداكتسياعا كەلدى. ءوڭى كۇڭگىرت تارتقان, انشەيىندە اقجارقىن باتىرىم وزىنە تىعىلىپ, ۇندەمەيدى. سۇراۋ دا ىڭعايسىز, ا.باقتىگەرەەۆ وتىر. اقمۇقان كەتكەن سوڭ ا.باقتىگەرەەۆ «وتاندى قورعاۋدا» گازەتىنىڭ مەن دەمالىسقا كەتكەندە شىققان ءبىر ءنومىرىن ادەيى كورسەتىپ, «وسى ءۇشىن» دەگەنى. گازەتتىڭ ءبىرىنشى بەتىندە ساياسي بيۋرونىڭ ءمۇشەسى ا.اندرەەۆكە بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ قۇتتىقتاۋى. ول 50 جاسقا تولعان ەكەن. بىردەن جۇرەگىم سۋىپ قويا بەردى. «اندرەەۆ» ارشىندى ارىپتەرمەن تەرىلگەن. ەكى ءارپى اۋىسىپ كەتىپتى.
ارينە, ماقتانعانىم ەمەس, مەن بولسام مۇنداي تەحنيكالىق قاتە كەتپەيتىن ەدى. گازەتتىڭ ءبىرىنشى نومىرىنەن بارلىق ماتەريالدى ءوز قولىمنان كوشىرىپ (ماشينكا جوق), تەرىلگەننەن سوڭ گرانكادان وقىپ, تۇزەتىپ, گازەت بەتى قالىپتاسقاننان كەيىن تاعى ۇقىپتى وقىپ, باسۋعا قول قوياتىنمىن. مەنىڭ ايتارلىقتاي قىراعىلىق تاجىريبەم بار-دى. ويلايمىن, بۇل ادەيى جاسالعان ارەكەت سياقتى. سول ءنومىردىڭ كوررەكتۋراسىن وقىعان ا.باقتىگەرەەۆ ەكەن.
ا.اندرەەۆتىڭ فاميلياسىنىڭ ەكى ءارپىنىڭ اۋىسىپ كەتۋى ساياسي قاتە, سونى ادەيى جىبەرگەن دەگەن جەلەۋمەن رەداكتوردىڭ ورىنباسارى كاريم ۋسمانوۆ, جاۋاپتى سەكرەتارى تۇيمەباي اشىمباەۆ, ءتىلشى اسىلحان تۇرعانوۆتى ۇستاپ, ءتۇرمەگە جاپقان. رەداكتسيادا «قازاق ۇلتشىلدارىنىڭ ۇيىمى قۇرىلعان, ونى باسقارۋشىسى ۇشتىك بار», سونى اشكەرەلەۋ ءۇشىن ا.باقتىگەرەەۆتى ءبىزدىڭ ءىشىمىزگە ەنگىزگەن, ونىڭ ۇستىنەن قارايتىن كاپيتان فەلد.
ءبىز ساياسي قىزمەتكەر دەپ جۇرگەن فەلد «ءۇش ءارىپتىڭ» تەرگەۋشىسى ەكەن. ول اقمۇقاننان ەكى رەت جاۋاپ العان. ودان ەشكىمگە ەشتەڭە ايتپايسىڭ دەپ قولقات تا ءتۇسىرىپ العان. مەنى ەشقايدا شاقىرعان جوق. 1945 جىلدىڭ اياعىندا لەنينگرادتا ءۇش جىل شىعىپ تۇرعان قازاق گازەتى جابىلدى. ارىستاي ءۇش جىگىتىمىزدى اسكەري تريبۋنال جەتى جىلعا سوتتاپ جىبەردى. مۇقان ەكەۋمىز قالا بەردىك. سوعىس ءبىتتى, قيىندىققا بەلشەدەن باتساق تا امان قالدىق, ەلگە بارىپ, باقىتتى ءومىر سۇرەمىز دەپ جۇرگەنىمىزدە وسىنداي قايعىعا تاپ بولدىق. كوپ ۇزاماي اقمۇقان ارميادان بوساپ, پاۆلودارعا كەتتى. مەن 1947 جىلدىڭ مامىرىندا عانا ەلگە ورالدىم.
1954 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا الماتىدا ىسساپارمەن جۇرگەم. ول كەزدە مەن ورالدا وبلىستىق گازەتتىڭ رەداكتورى ەدىم. ءتۇستە كالينين كوشەسىمەن كەلە جاتسام, قارسى الدىمنان تۇيمەباي تاپ بولدى. سەنەرىمدى-سەنبەسىمدى بىلمەدىم. كادىمگى تۇيمەباي, ۇستىندە بۇرىنعى, ەسكى تارتقان وفيتسەر فرەنچ, اياعىندا ەتىك, جالاڭباس. مەنى قۇشاقتاي الدى, كوزىمىزگە جاس اينالدى. قاسىمىزدا «لەتو» دەگەن كافە بار ەكەن, سوعان بارىپ, اڭگىمەلەستىك.
ءبىرتالاي لاگەرلەردە بولىپ, ايتەۋىر قازاقستانعا جەتكەنىمە قۋاندىم, دەيدى تۇيمەباي. لاگەردىڭ ازابىنا شىداي الماي, جاداپ-جۇدەپ ءجۇرىپ, كاريم مەن اسىلحان ءولىپ قالىپتى. مەن ءتىرى قالدىم, كەسكەن مەرزىمىن تۇگەل وتەپ شىقتىم. الماتىعا كەلىپ ءبىر وتىن مەكەمەسىندە ەسەپشى بولىپ ءجۇرمىن, ۋنيۆەرسيتەتكە سىرتتاي وقۋ ويىمدا.
– قانداي ايىپ تاقتى؟
– قانداي بولاتىن ەدى, وسى قازاقتار تىم ۇيىمشىل بولدى, جۇمىستارىنا دا بەرىك دەپ كۇندەۋشىلەر بولعان با, قايدام. ءبىزدى «ۇلتشىل» دەپ ايىپتادى, قازاقستاندى, سوعىسىپ جۇرگەن قازاقتاردى اسىرا ماقتايسىڭدار», دەپ جالا جاپتى. وسىنىڭ ءبارىن ا.باقتىگەرەەۆتىڭ قولىمەن ۇيىمداستىرعان. ءبارىمىزدىڭ وبالىمىزعا قالعان, جويقىن سوعىستان امان شىققان كاريم مەن اسىلحاننىڭ ءومىرىن قىرشىننان قيعان سول پالەكەتتىڭ ارام پيعىلى.
1956 جىلدىڭ جازىندا تۇيمەبايدان حات الدىم. ول كەزدە فۋرمانوۆ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەدىم. «جوعارعى سوت ماعان جابىلعان ايىپتىڭ جالعان ەكەندىگىن انىقتاپ, ءبىرجولاتا اقتادى. ەندى پارتيالىعىمدى قايتىپ الۋ ءۇشىن كەڭەس ارمياسى جوعارعى ساياسي باسقارماسىنىڭ پارتكوميسسياسىنا ءوتىنىش بەرگەنمىن, ولار بىلەتىن كىسىلەردەن كەپىلدەمە سۇرايدى, مەنى سەنەن ارتىق بىلەتىن كىم بار, قارىقپاساڭ سۇرايتىن بۇيىمتايىم سول».
مەن تۇيمەبايدىڭ بارلىق جاقسى جاقتارىن ايتىپ كەپىلدەمە جازدىم. اققا كىر جۇقپايدى دەگەن عوي, كوممۋنيستىگىن قايتارىپ الىپ, قۋانىپ جازعان حاتى دا كەلدى.
ءبىزدىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋىمىزعا لەنينگرادتىڭ, ونىڭ اتى ايگىلى مادەني ورتالىقتارىنىڭ, اسىرەسە, ارالاس-قۇرالاس جۇرگەن ورىس جۋرناليستەرىنىڭ, اتاقتى اقىن-جازۋشىلار نيكولاي تيحونوۆتىڭ, ۆسەۆولود ۆيشنەۆسكيدىڭ, الەكساندر پروكوفەۆتىڭ, ۆيسساريون سايانوۆتىڭ, ميحايل ءدۋديننىڭ شىنايى ىقىلاستارى ەرەكشە ىقپال جاساعانىن ايتاتىن ەدىك. لەنينگرادتا وتكىزگەن جىلداردان العان رۋحاني ازىق ومىرىمىزگە ارقاۋ بولدى.
1947 جىلدان لەنينگرادقا جول ءتۇسپەگەن. كوكشەتاۋدا ىستەپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى اشىق حات كەلگەنى. «مۇمكىن ءسىز باسقا جۇماعاليەۆ بولارسىز, وندا كەشىرىڭىز. ماعان كەرەك بيسەن جۇماعاليەۆ, لەنينگراد مايدانىندا شىعىپ تۇرعان قازاق گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى. م.ي.گوردون». ءبىزدىڭ رەداكتورىمىزدىڭ قولتاڭباسى, كوزىمە وتتاي ۇشىرادى. حات جىبەردىم. ماكسيم يليچ كوپتەن ءبىزدى ىزدەيدى ەكەن. لەنينگرادقا قازاقستاننان بارعان ءبىر ورىس جۋرناليسىنە كەزدەيسوق تاپ بولىپ, اڭگىمە اراسىندا ءبىزدى سۇراپتى. الگى جۋرناليست «جۇماعاليەۆ كوكشەتاۋ وبكومىندا ىستەيدى, مۇمكىن سول بولار دەيدى». وسىلاي قارتايعان شاعىندا ءبىزدى تاپتى. «نەۆسكي,2» دەگەن كىتاپ شىعاردى, وندا تۇيمەباي, اقمۇقان ۇشەۋمىز تۋرالى ءبىراز جىلى سوزدەر ايتىلعان.
1975 جىلى جول ءتۇسىپ لەنينگرادقا باردىم. گوردونمەن كوپ اڭگىمەلەستىك. سوعىس بىتكەن سوڭ ونىڭ تاعدىرى دا وكىنىشكە تولى بولىپتى. 1951 جىلى اتىشۋلى «لەنينگراد ءىسى» پايدا بولدى. سوعىس بىتكەسىن وتكىزىلگەن جارمەڭكەدە كوپتەگەن ىسىراپشىلىق بولدى دەگەن جەلەۋمەن كەزىندە لەنينگرادتىڭ باسشىلارى بولعان كسرو مينيسترلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ا.ۆوزنەسەنسكيدى, كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ا.كۋزنەتسوۆتى, لەنينگراد وبكومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى پ.پوپكوۆتى اتىپ جىبەردى. ولاردىڭ سىبايلاستارى دەپ كوپ ادام ۇستالدى. ا.كۋزنەتسوۆقا جاقىن جاۋ دەپ «نا ستراجە رودينى» گازەتىنىڭ رەداكتورى پولكوۆنيك م.ي.گوردون سەگىز جىلعا سوتتالىپ, قاراعاندىدا شاحتادا ىستەپتى.
قازاق گازەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ بەدەلى جوعارى بولدى, سىزدەردىڭ ۇيىمشىلدىعىڭىز, اۋىزبىرلىگىڭىز, ىسكەرلىگىڭىز, قاشاندا كوڭىلدى جۇرەتىندەرىڭىزگە قىزىعا قارايتىنبىز, دەدى م.ي.گوردون. باسىنان وتكىزگەن قيىنشىلىققا مويىماي, تۇيمەباي ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرىپ, ەكى ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك دارەجەسىنە يە بولعانىنا وتە قۋاندىم. ول جاسىنان العىر, تەرەڭ ويدىڭ ادامى ەدى. ەڭ جاسى, سەندە اجەپتاۋىر ءوسىپسىڭ, وبكوم حاتشىسىنا دەيىن كوتەرىلىپسىڭ, كەۋدەڭە ءبىرتالاي وردەن تاعىپسىڭ. ال اقمۇقان دا بەدەلدى بولىپتى, كوپ جىل ۇلكەن سوۆحوز پارتكومىن باسقارعان كورىنەدى. مەن ءوز شاكىرتتەرىمنىڭ وسىنداي ءىرى دە جاۋاپتى لاۋازىمعا يە بولعانىن ماقتان ەتەمىن. ءومىر جولدارىڭ دۇرىس بولعان, دەدى.
بيسەن جۇماعاليەۆ,
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى,
قازاقستاننىڭ
قۇرمەتتى ءجۋرناليسى.
باتىس قازاقستان وبلىسى.
سۋرەتتەردە: ب.جۇماعاليەۆ كەشە (1943 ج.) جانە بۇگىن (2014 ج).