جاپونعا جاقىندىعىمىز قانداي؟

سول كەزدە جيىرمادان ەندى اسقان مۇحتار اۋەزوۆ «جا­پو­نيا» اتتى ماقالاسىندا كۇن­شىعىس ەلىنىڭ 1861 جىلى جۇزەگە اسىرعان «مەيدزي» رەفور­ما­سىن تالدادى, بىلىمگە قاتىستى تۇسىنا باسا نازار اۋدارادى. ال حالەل دوسمۇحامەدوۆ  «سەنەن باسقا ونداعان, ءتىپتى جۇزدەگەن قازاقتىڭ بالاسى جوعارى ءبىلىم الىپ جاتقانىن ويلاساڭ, بۇل حالىق تا ەڭبەككە, دامۋعا قابىلەتتى ەكەنىن, بالكىم بولاشاقتا الەمدەگى ءوزىنىڭ ورنىن ويىپ تۇرىپ الاتىن ەكىنشى جاپونيا بولا الادى دەگەنگە كوز جەتكىزەسىڭ», دەگەن.

بۇل دەرەكتەر الاش زيالى­لا­رى­نىڭ قازاق ەلىن 20-25 جىلدىڭ ىشىندە جاڭا داۋىردەگى زاماناۋي الاش مەملەكەتىنە اينالدىرعىسى كەلگەنىن, مەملەكەتتىڭ دامۋ ۇلگىسى مەن مودەلىن XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن  XX عاسىردىڭ باسىنداعى ارتتا قالعان اگرارلى-فەودالدى سامۋرايلار ەلىنەن وتە از عانا ۋاقىت ىشىندە الەمدىك دەرجاۆاعا اينالعان جاپونيادان كورگەنىن ايتىپ تۇر. بىراق كۇنى بۇگىنگە دەيىن «جاپونيا قايدا, كەڭ بايتاق قازاق جەرى قايدا؟» دەگەن پىكىر باسىم بولىپ كەلگەن ەدى. ەندى بۇل كۇماننىڭ كوبەسى سوگىلدى.

باسىنان باستاساق: كەيىنگى كەزدەرى الاش زيالىلارى مەن جا­پونيا اراسىنداعى بايلا­نىس­تىڭ تەك بولجام ەمەس, شىندىق بولعانىن ايعاقتايتىن دەرەكتەر جاريالانا باستادى. ناقتىلاساق, 1919 جىلى رايىمجان مارسەكوۆ جاپون ۇكىمەتىنە حات جازىپ, الاشوردا ۇكىمەتىن تانۋدى, مو­يىن­­داۋدى سۇراعان, جاس قازاق مەملەكەتىنە كومەك بەرۋىن وتىنگەن. كەلەسى ءبىر حاتتا الاشوردانىڭ ءپاريجدىڭ بەيبىت كونفەرەنتسياسىنا ءوز وكىلىن جولداماق بولعانى ايتىلىپتى. وسى دەرەكتى العاش تاپقان حوككايدو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سلاۆيان-ەۋرازيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ۋياما توموحيكو رايىمجان مارسەكوۆتىڭ 1919 جىلعى 17 قاڭتارداعى ۇندەۋى جاپون تىلىندەگى اۋدارماسىندا 9 بەت (5 پاراق) كولەمىندە «كازاك-كيرگيز حالقىنىڭ وكى­لى­نىڭ پەتيتسياسى (嘆願書)» دەگەن اتپەن ساقتالعانىن, ورىس تى­لىن­دە جازىلعان بولۋى مۇمكىن تۇ­پ­نۇسقاسى تابىلماعانىن ايتا­دى. جاپوندىق تاريحشى اتاپ وتكەنىندەي, مارسەكوۆتىڭ ۆلا­دي­ۆوس­توكقا بارعانىن زەرتتەۋ­شى­لەر بىلگەن, كەيبىرەۋلەرى ونىڭ جاپونيا وكىلدەرىمەن بايلانىستا بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاسا­عانىمەن, بۇل تۋرالى ەشقان­داي دالەل جوق. قازىر بۇل قۇجاتتار جا­پونيا سىرتقى ىستەر مينيس­ترلى­گىنىڭ سىرتقى ساياسات تاريحى مۇراعاتىندا تسيفرلاندىرىلىپ, ساقتاۋلى تۇر. https://www.jacar.go.jp /

مامىر ايىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىم­داس­تى­رۋىمەن وتكەن «اۋەزوۆ, الاش جانە كۇنشىعىس ەلى» اتتى zoom-كونفەرەنتسيادا جاپون عالىمدارى ريوسۋكە ونو مەن ۋياما توموحيكو رايىمجان مارسەكوۆتىڭ 1919 جىل­دىڭ قاڭتارىندا جاپونيا ۇكى­مە­تى­نە جولداعان ۇندەۋىنە تالداۋ جۇرگىزدى. وندا الاش قاي­راتكەرىنىڭ جاپونيادان الاشوردانى مو­يىن­داپ, كومەك كورسەتۋىن وتىن­گەنى, الاشوردانىڭ پاريج بەي­بىت­شىلىك كونفەرەنتسياسىنا قاتىسۋ جوسپارى بار ەكەنى ايتىلعان. «بۇل تانىستىرىلىمدا مەن رايىم­جان مارسەكوۆتىڭ جاپو­نيا ۇكى­مەتىنە الاشوردانى مويىن­داۋ­دى سۇراپ 1919 جىلى جولداعان ۇندەۋىنىڭ قىسقاشا مازمۇنىن بايانداماقپىن. الاشوردانىڭ سىرتقى ساياساتى تۋرالى مالىمەت بۇگىنگە دەيىن ءالى تام-تۇم عانا بولىپ كەلدى. بۇل قۇجات الاش­ور­­دانىڭ سىرتقى ساياساتى تۋرا­لى مالىمەتتەردى كەڭىرەك اشىپ, جاپونيا تاراپىنىڭ وعان دەگەن قاتىناسىن تۇسىنۋگە مۇمكىن­دىك بەرەدى. بۇل قۇجاتتار جاپو­نيانىڭ سىرتقى ساياسات تاريحى­نىڭ مۇراعاتىندا ساقتاۋلى. تۇپ­نۇس­قادان دا قۇندى اۋدارما وكىنىشكە قاراي, بۇل قۇجاتتىڭ جاپونشا اۋدارماسى عانا ساق­تال­عان. بۇل اۋدارمانىڭ ىشىندە ناقتى تاپسىرلەۋ قيىنعا سوعاتىن كەيبىر تۇستارى بار. اسىرەسە «تاۋەلسىزدىك» دەگەن ماعىنادا اۋدا­­رىلعان ءسوز ءجيى كەزدەسەدى. قۇد­دى ءبىر الاشوردا سول كەزدىڭ وزىندە تاۋەلسىز ەلدىڭ تاۋەلسىز ۇكى­مەتى سياقتى جازىلعان. بىراق مارسەكوۆ ول ماتىندە شىنى­مەن دە «تاۋەلسىزدىك» ءسوزىن پايدا­لان­دى ما, جوق پا, ول جاعىن ناقتى باعالاۋ قيىن. بۇل جەر­دە جاپون شەنەۋنىكتەرى مەن وفي­تسەرلەرى «تاۋەلسىزدىك» پەن «اۆتو­نوميا» سوزدەرىن اجىراتا الماعانعا كوبىرەك ۇقسايدى. سو­دان ناقتى اۋدارما جاساي الماعان بولۋى مۇمكىن. ودان كەيىنگى قۇجاتتان دا بۇل اۋدارمادا «اۆتونوميا رەتىندە دامۋ» جانە «تاۋەلسىزدىك» ۇعىمدارى دۇ­رىس اۋدارىلماعانىن كورۋگە بو­لادى. ءبىر قىزىعى, مارسەكوۆ ءوز سوزىندە سول كەزدە الاشوردا وكىلدەرىنەن بولەك جاپونيامەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتقان كولچاك ۇكىمەتىن بىردە-ءبىر رەت اتاماعان جانە الاشوردانىڭ قىزمەتىن دەربەس ورگان رەتىندە سيپاتتاپ وتىرعان. ۆلاديۆوستوكتاعى ازات ەتۋ ارمياسىنىڭ ساياسي دەپار­تام­ەنتىنىڭ باستىعى بۇل ۇن­دەۋگە قولداۋ رەتىندە جاپو­نيا­نىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترىنە جەتەكحات جازعان. سول حاتتا مارسەكوۆتىڭ ۆلاديۆوستوكتا جا­پونيا ۆيتسە-كونسۋلىمەن اڭگىمەلەسكەنى بايان­دا­لادى. وسى اڭگىمەدە مار­سەكوۆ الاشوردانىڭ اۆتو­نو­ميا جاريالاعانىن, كەلە­شەكتە كورشىلەس, ءدىنى ءبىر حالىقتارمەن بىرلەسىپ ۇلكەن تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن ناقتى اتاپ وتكەن. جاپونيا ۆيتسە-كونسۋلى قازاقتاردىڭ قيىن-قىستاۋ جاعدايىنا قىنجىلىس بىلدىرە كەلىپ, قارۋ جەتكىزۋدە دە قيىندىقتار بار ەكەنىن ايتادى. ءتىپتى قارۋ جەتكىزگەننىڭ وزىندە ونى كولچاك ۇكىمەتى ارقىلى عانا بەرە الاتىندارىن تۇسىندىرەدى. ال مارسەكوۆ كولچاك ۇكىمەتى الاشوردانىڭ تاۋەلسىزدىگىن قالا­ماي­تىندىقتان, قارۋ قۇپيا تۇردە جەتكىزىلۋى كەرەكتىگىن ايتادى. جا­پون كونسۋلى مۇندايعا جول جوق ەكەنىن ءبىلدىرىپتى. مارسەكوۆ وندا قارۋدى قىتايدىڭ شاۋەشەگى ارقىلى اينالما باعىتپەن جى­بە­رۋدى سۇرايدى. بۇعان دا جول جوق دەگەن جاۋاپ ايتىلادى. ساياسي دەپارتامەنت باستىعى حاتىنىڭ سوڭىندا مارسەكوۆ سە­نىمگە لايىقتى تۇلعا ما, جوق پا, قازاق حالقىنىڭ اتىنان سويلەۋگە وكىلەتتى مە, ول جاعى بەلگىسىز بولىپ وتىرعانىن ءارى وندايدى انىقتاۋ وتە قيىن ەكەنىن جەتكىزەدى. بىراق مارسەكوۆتىڭ قازاقتاردىڭ وكىلەتتى تۇلعاسى ەكەنى دالەلدەنسە, سۇراعان وق-ءدارى مەن مەديكامەنتتەردى بەرۋ جاعىن دا ويلاستىرۋ كەرەكتىگىن, بۇل قازاقتاردىڭ سەنىمىنە يە بولۋ ءۇشىن قاجەتتىگىن اتاپ وتەدى. ال جاپونيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ جاۋابى قىسقا بول­عان. ول جاپونيا ۇكىمەتى قازاق­تاردىڭ پۇشايمان كۇيى مەن تىعىرىقتاعى جاعدايىنا جانى اشيتىنىن, ازىرگە قارۋ مەن مەديكامەنت جەتكىزۋدەن تارتىنا تۇرۋ كەرەكتىگىن جازعان. بۇل قىسقا جاۋاپ ايتارلىقتاي كەش جول­دانعان. ۆلاديۆوستوكقا جاۋاپ حات كەلگەن كەزدە مارسەكوۆ ول جاقتان كەتىپ قالعانعا ۇقسايدى» دەيدى تاريحشى بايانداماسىندا. قىس­قاسى, بايانداماشى ايتىپ وتكەندەي, قازاق ۇلتى مەن ونىڭ قايراتكەرلەرى ءھام ولاردىڭ ناقتى ۇستانىمى تۋرالى مالىمەتتىڭ ازدىعىنان الاشوردانى قولداۋعا باتىلى بارمادى. دەگەنمەن بەلگىلى ءبىر قىزىعۋشىلىق بايقاتتى.

رايىمجان مارسەكوۆ 1877 جىلى سەمەي وبلىسى, وسكەمەن ۋەزى, ايىرتاۋ بولىسىندا تۋعان, قايدا, قاشان قايتىس بولعانى تولىق ءمالىم ەمەس. بىراق تاريحي دەرەكتەردە الاش قوزعالىسىنىڭ اسا كورنەكتى قايراتكەرى, الاش قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى­لار­دىڭ ءبىرى, زاڭگەر, پۋبليتسيست, قازاقتىڭ مۇددەسىن كوزدەپ, قامىن جەگەن ۇلت ويشىلى ەكە­نى ايتىلادى. ءبىر دەرەكتەردە «قۇل­جا تۇرمەسىندە ءولدى» دەسە, ەكىنشى ءبىر دەرەكتەردە «سەمەي تۇرمەسىندە ولگەن» دەلىنەدى. بىراق رەسەيدىڭ قيىر شىعىسىنا بارىپ, جاپونيانىڭ كونسۋلدىعىنىڭ قابىلداۋىندا بولعانىنا قارا­عاندا ومىردە وسال بولماعانى انىق.

ءيا, الاشوردا مەن قازاق زيالىلارى اراسىنداعى بايلانىس, جاپون تىڭشىسى دەگەن ايىپ تۋرالى دەرەك كوپ. بىراق «باي­لانىس بولدى ما؟» دەگەن سۇراققا دا جاۋاپ تابا الماعانبىز كە­زىن­دە. ءتىپتى تاۋەلسىزدىك العالى 30 جىلدىڭ ىشىندە دە وسى تاقى­رىپ­تى زەردەلەپ, قولىمىزعا ناقتى دەرەك­تەر ۇسىنعان عالىمدار جاي­لى دا ەستىگەن جوقپىز.

«جاپونيا تىڭشىسى» دەگەن جالعان ايىپپەن اتىلعان تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ عۇمىرناماسىن كوركەم تىلمەن سومداعان جازۋشى شەرحان مۇرتازا كەزىندە وسى تاقىرىپقا پىكىر بەرۋىن وتىنگەندە تۇ­رار­­دىڭ وزىنە تاعىلعان ايىپ­پەن كوزى جۇمىلعانشا كەلىس­پەي وتكەنىن, تۇرار جاپون زيالى­لا­رىمەن كەزدەستى نەمەسە حات الىسىپ تۇردى» دەگەن دەرەكتەردى كەزدەستىرمەگەنىن ايتقان-دى. «1937 جىلدىڭ اقيقاتى ءالى قۇپياسىن تولىق اشقان جوق. تالاي دۇنيە ءالى «ق ۇلىپتاۋلى» جاتىر. اققا قارا جاعا الماعان قانىشەرلەر تۇراردىڭ موڭعولياعا ساپارىندا جاپونيانىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت­كەر­لەرىمەن كەزدەسۋىن ەسكە ءتۇسىرىپ, سودان ىلىك تاپقان عوي», دەگەن ەدى شەر-اعا.

شەر-اعامەن اڭگىمەدەن سوڭ كۇندەردىڭ كۇنىندە تاعدىرى 8 مينۋتتا شەشىلىپ, و دۇنيەلىك بو­لىپ كەتكەن ارىستارىمىزدىڭ جاپون زيالىلارىمەن جازىسقان حات­تارى الدىمىزدان شىعا كەلۋى ابدەن مۇمكىن گوي دەگەن ۇكىلى ءۇمىت­تى ءبىز دە ويىمىزعا توقىپ قوي­عانبىز.

وتكەن عاسىر باسىندا جيىرما جاسىندا جاپونيا تۋرالى جاراپ مۇحتار اۋەزوۆ, 1957 جىلى 45 كۇنگە جاپونياعا باردى, حيرو­سيما جانە ناگاساكيگە تاستال­عان اتوم بومباسىنا قارسى ۇلكەن جيىن­داردا ءسوز سويلەدى. بۇل دە­رەك­­­تەردىڭ ءبارى مۇحتار اۋەزوۆ­تىڭ 50 تومدىق شىعارما­لار جينا­عىنا ەنگەن.

جاپونياداعى قازاق ديپلو­ما­تى باتىرحان قۇرمانسەيىت مۇحتار اۋەزوۆتىڭ وسى ەلگە ساپارى كەزىن­دە­گى بىزگە بەلگىسىز دەرەكتەردى تا­ۋىپ, وقىرمانداردىڭ نازارىنا ۇسىن­دى. ديپلومات بىزبەن اڭگىمە­سىن­دە ءالى ناقتىلانباعان جايتتار كوپ ەكەنىن, اركىم ءوز سالاسىندا جاڭا دۇنيەلەر تاباتىنىن, بۇل با­عىتتا سوڭعى ءسوز ءالى ايتىل­ما­عا­نىن ايتتى.

كسرو جاپونيا مەن الاشور­دا­نىڭ اراسىندا بايلانىس ورنا­تۋعا بىلاي دا كەدەرگى بولۋى اب­دەن مۇمكىن ەدى. الاش زيالى­لا­ر­­ىنىڭ بۇدان ارىگە بارماۋىنىڭ سەبە­بىن وسىدان ىزدەۋ كەرەك سياقتى. سەبەبى 1905 جىلى جاپونيا اي­گى­لى تسۋسيما شايقاسىندا رەسەيدى تاس-تالقان ەتىپ جەڭدى. جالپى, جاپوندار ۇلت رەتىندە 1861 جىلى مەيدا رەفورماسىنان كەيىن قاتتى ىلگەرىلەگەنى بەلگىلى. ۇلت رەتىندە قالىپتاستى. «اكەم ارالاعان, اكەمنىڭ تابانى تيگەن جاپونياعا مەن دە تالاي رەت بولدىم. اكەمنىڭ بۇل ەلگە دەگەن ماحابباتى ماعان ءوتتى. جاپون ۇكىمەتىنىڭ رەسمي شاقىرۋىمەن ساياسات الەمىندە ءالى سىرىن اشا قويماعان «توكيو ديا­لو­گىنا» قاتىسىپ قايتتىم. «اكەم ارمانداپ كەتكەن قاسيەتتى پارىزدى ءبىر قادام بولسا دا العا جىلجىتا الدىم», دەيدى بىزگە مۇرات اۋەزوۆ.

1937 جىلدىڭ جاڭعىرىعى باسىلماي جاتىپ, ءستاليننىڭ كوزى تىرى­سىندە ارماندا كەتكەن الاش زيا­لى­لارىنىڭ اماناتىن ارقالاعان اۋەزوۆتىڭ الىستاعى جاپونياعا بارىپ, قازاق ەلى تۋرالى ءدارىس وقۋىنىڭ ءوزى تاريحي وقيعا ەكەنى بەلگىلى. پاتشالىق رەسەيدەن دە قۋاتتى ەلدىڭ بارى تۋرالى حاباردان قازاق دالاسى قۇلاعدار بولدى. ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنان وتكەن عاسىردىڭ باسىنا دەيىن جاپونيا رەستاۆراتسيا نەمەسە مەيدزي توڭكەرىسى (1912 جىلى ولىمىنە دەيىن يمپەراتور بيلىك ەتكەن ءداۋىر اتى) دەپ اتالاتىن كەزەڭدى باسىنان كەشىرگەنى تۋرا­لى دەرەكتەر كوپ. جاپون جۇر­تىنا قيىرداعى قازاق ەلىنىڭ نا­زا­رىن اۋدارتقان تاريحي وقي­عا – كۇنشىعىس ەلىندەگى «مەي­دزي» رەفورماسىنان كەيىن ۇلت بولىپ ايرانداي ۇيىعانى. بىراق وسى باعىتتى ىندەتىپ قازۋعا بايلا­نىستى ايعاقتايتىن تاريحي دە­رەك­تەر جوق دەگەن تۇجىرىم قول­بايلاۋ بولىپ كەلگەن-ءدى. ەندى اراداعى بايلانىستى ايعاق­تاي­تىن دەرەكتەردىڭ شەتى ايتى­لىپ جا­تىر. مۇنىڭ ءبارى الاش زيالى­لا­­رى­نىڭ وزگەگە ۇلگى بولارلىق ديپلوماتيالىق جەڭىسى.

ەندىگى ءسوز تاريحشىلاردا. 

سەبەبى جاڭا قازاقستاندى قۇ­رۋعا نيەتتەنىپ كەلگەن قازاق دالاسىنا جاپونيا ۇستانىمى جاڭا مۇمكىندىك.