مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتكە شەتەلدەرگە زاڭسىز شىعارىلعان قاراجات پەن سول جەردەن الىنعان م ۇلىكتى ەلگە قايتارۋدى تاپسىرعان بولاتىن. قازىرگى تاڭدا بۇل باعىتتا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.
وسى ماقساتتا تاياۋدا باس پروكۋراتۋرا وكىلدەرى اقش-قا جۇمىس ساپارىمەن بارعان بولاتىن. وسى ساپار بارىسىندا اقش ادىلەت دەپارتامەنتى قىلمىستىق اكتيۆتەردى ىزدەۋگە جانە اقش-تان قازاقستانعا قايتارۋعا قولداۋ كورسەتۋگە دايىن ەكەنىن جەتكىزدى.
باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تيمۋر تاشىمباەۆ باستاعان دەلەگاتسيا مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنە بارعان جۇمىس ساپارى بارىسىندا اقش ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ باسشىلىعىمەن, فتب جانە دۇنيەجۇزىلىك بانك وكىلدەرىمەن بىرقاتار كەزدەسۋ وتكىزدى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا ناقتى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ, سۇراۋ سالۋلاردى ەلەكتروندىق فورماتتا بەرۋ, كيبەرقىلمىسپەن كۇرەس سالاسىندا تاجىريبە الماسۋ, سوتتالعانداردى ۇستاپ بەرۋ جانە بەرۋ تۋرالى شارتتار جاساسۋ ماسەلەلەرىن تالقىلانعان ەكەن.
قازاقستاندىق دەلەگاتسيا امەريكالىق ارىپتەسىنە بيىلعى 5 ماۋسىمدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن ەكونوميكالىق رەسۋرستاردى زاڭسىز شوعىرلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا جۇمىسى تۋرالى بايانداپ بەردى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتىنىڭ ءبىرى – ەلدەن زاڭسىز شىعارىلعان قارجى قاراجاتىن قايتارۋ.
اقش ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ وكىلدەرى قىلمىستىق اكتيۆتەردى ىزدەۋگە جانە اقش-تان قازاقستانعا قايتارۋعا قولداۋ كورسەتۋگە دايىن ەكەندەرىنە سەندىردى. سونداي-اق بىرلەسكەن كۇش-جىگەرمەن عانا ترانسۇلتتىق ۇيىمداسقان قىلمىسقا جانە قىلمىستىق كىرىستەردى جىلىستاتۋعا قارسى ءتيىمدى كۇرەس جۇرگىزۋگە كەلىستى.
بۇدان بولەك, قازاقستان دەلەگاتسياسى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ StAR Initiative (ۇرلانعان اكتيۆتەردى قايتارۋ باستاماسى) جوباسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەستى. وندا قازاقستاننىڭ شەتەلگە, ونىڭ ىشىندە وفشورلىق يۋريسديكتسياعا شىعارىلعان قىلمىستىق جولمەن تابىلعان اكتيۆتەردى قايتارۋ بويىنشا كۇش-جىگەرىن قولداۋ ماسەلەسى ءسوز بولدى. سونداي-اق ىنتىماقتاستىقتىڭ كورسەتىلگەن باعىتى بويىنشا پروكۋرورلار مەن تەرگەۋشىلەر ءۇشىن ترەنينگتەر وتكىزۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. بانك وكىلدەرى قازاقستاندىق تاراپتىڭ بۇل باستامالارىن قولدادى.
جالپى, ۇرلانعان اكتيۆتەردى قايتارۋ بۇكىل الەمدە ۇلكەن ماسەلە سانالادى. اسىرەسە, دامۋشى ەلدەردە مۇنىڭ وزەكتىلىگى جوعارى. ءتىپتى, «قاعاناعى قارىق, ساعاناعى سارىق» ەلدەردە دە اقشا جىمقىراتىندار دا, ونى وفشورلاردا جاسىراتىندار دا جەتەرلىك. وسى ماسەلەمەن كۇرەسۋ ماقساتىندا دۇنيەجۇزىلىك بانك StAR Initiative باستاماسىن جۇزەگە اسىرعان ەدى.
نەگىزى, شەتەلدەرگە زاڭسىز شىعارىلعان كاپيتالدى قايتارۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ءتىپتى, ونىڭ كولەمىن دە انىقتاۋ قيىن. بۇعان دەيىن ساۋساقپەن سانارلىق ينستيتۋت قانا بۇعان تالپىنىپ كورگەن. ماسەلەن, StAR Initiative باستاماسىنىڭ ەسەبىنە سۇيەنسەك, قىلمىس, كوررۋپتسيا, سالىقتان جالتارۋ ماقساتىندا جىل سايىن شامامەن 1-1,6 تريلليون دوللار كولەمىندەگى قاراجات شەتەل اسادى ەكەن. مۇنىڭ جارتىسى دامۋشى ەلدەرگە تيەسىلى.
جىل باسىندا Pandora Papers وقيعاسى بۇكىل الەمدى ءدۇر سىلكىنتكەنى ەسىمىزدە. اتالعان قۇجاتتا 12 ميلليوننان استام قارجى دەرەكتەرى تىركەلگەن ەكەن. وسىلاردى زەرتتەگەن جۋرناليستەر كوپتەگەن مالىمەتتىڭ بەتىن اشتى. ءسويتىپ, 90-نان استام ەلدەگى 330 شەنەۋنىكتىڭ قارجىسى زاڭسىز جولمەن شەتەل اسقانى, اتقامىنەرلەردىڭ ءتۇرلى ايلا-شارعىعا بارعانى بەلگىلى بولدى.
ەلىمىزدە وفشور جاعالاعان قاراجاتتى قايتارۋ جۇمىسى كەيىنگى كەزدە بەلسەندى جۇرە باستادى. بيىلعى اقپاندا پارلامەنت قابىرعاسىندا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىنە قاتىستى زاڭ جوباسى قارالدى. قۇجاتتى تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار شەتەلگە زاڭسىز كەتكەن كاپيتالدى ەلگە قايتارۋ بويىنشا ماسەلە كوتەرگەن ەدى.
بۇعان دەيىن قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالۋى كەرەك بولاتىن. ءبىرىنشى, شەتەلدىك قۇزىرلى ورگاندارعا قۇقىقتىق كومەك بەرۋ ءۇشىن تاپسىرىس جىبەرىلۋگە ءتيىس. سونداي-اق ەكى جاقپەن, ياعني ءتيىستى ەلمەن قۇقىقتىق كەلىسىم بولۋى قاجەت. سودان كەيىن ءتيىستى سۇرانىس جىبەرىلەدى.
شەتەلدەگى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى زاڭسىز شىعارىلعان م ۇلىكتى زەردەلەيدى. ءسويتىپ, سۇرانىس بويىنشا كاپيتالدى سانكتسيالاپ, شەكتەۋ قويىلۋعا ءتيىس. بۇدان كەيىن بۇكىل دالەلدەر بەرىلگەن كەزدە, قارجىنىڭ زاڭسىز ءارى قىلمىس جولىمەن الىنعانى ناقتىلاعاندا عانا تولىق قايتارۋعا مۇمكىندىگى بار ەدى.
ەندى قازاقستان گرەكو ۇيىمىنىڭ ەلۋىنشى مۇشەسى اتاندى. ايتا كەتەرلىگى, بۇل ۇيىمعا بۇكىل ەۋروپا ەلدەرى مەن اقش كىرەدى. گرەكو-نىڭ ۇسىنىستارىن ورىنداۋ جەمقورلىق ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى ەۋروپا كەڭەسىنىڭ كونۆەنتسياسىن راتيفيكاتسيالاۋعا جول اشادى. ءوز كەزەگىندە, بۇل كونۆەنتسيا شەتەلدەگى اكتيۆتەردى ەلگە قايتارۋعا ىقپال ەتەدى. جالپى العاندا, بۇل شارا تەك كوررۋپتسيا ەمەس, كولەڭكەلى بيزنەس, جەكە جانە باسقا دا قىلمىس ارقىلى تابىلعان جاسىرىن اكتيۆتەردى انىقتاۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرەدى.
قازىرگى تاڭدا بۇل جۇمىس جۇيەلى جولعا ءتۇستى. باس پروكۋراتۋرا تەرگەپ-تەكسەرۋ ورگاندارىنا ۇرلانعان اكتيۆتەردى شەتەلدەن قايتارۋ بويىنشا قادامدىق الگوريتمدەر, ادىستەمەلەر مەن سۇراۋ سالۋ ۇلگىلەرىن دايىندادى. ءاربىر ءىس بويىنشا اكتيۆتەردى قايتارۋ ستراتەگياسى ازىرلەنگەن كورىنەدى. سونداي-اق قارجىلىق تەرگەپ-تەكسەرۋلەر – «اقشانىڭ ىزىنە ءتۇس» تۇجىرىمداماسى ىسكە اسىرىلادى. اكتيۆتەردى تىيىم سالۋ ماقساتىندا ولاردى توقتاتىپ قويۋ جونىندە جەدەل شارالار قابىلدانادى.
قارجى مينيسترلىگى ەۋروپالىق وداققا, تۇركياعا جانە ءباا-گە كەدەندىك اۋماعىنا كىرۋ كەزىندە قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىن دەكلاراتسيالاعان قازاقستاننىڭ 340 ازاماتى جونىندە اقپارات بەرۋ تۋرالى سۇراۋ سالعان.
قورىتا ايتقاندا, شەتەلگە كەتكەن كاپيتالدى قايتارۋ جۇمىستارى بەلسەندى ءجۇرىپ جاتىر دەسەك قاتەلەسپەيمىز. تاياۋدا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى ءىس بويىنشا گونكونگ پەن ءباا-دەن شامامەن 3 ملن دوللار قايتارىلعانى بەلگىلى بولدى.