ءبىر ءماسناۋي بايانى

اڭگىمە ءرۋميدىڭ ءبىر ءماسناۋيىنىڭ ماعىناسى جونىندە بولماق. ءماسناۋيدىڭ قىسقاشا سيۋجەتى مىناداي: ءبىر كۇنى قىتاي سۋرەتشىلەرى ء«بىزدىڭ تۇرىك سۋرەتشىلەرىنەن ونەرىمىز ىلگەرى» دەپ ماقتانادى. تۇرىك سۋرەتشىلەرى دە «جوق, ءبىز سەندەردەن جوعارىمىز. ءبىزدىڭ ونەرىمىز الدا» –دەپ بۇعان قارسى شىعادى. بۇل تالاس-تارتىس قۇلاعىنا جەتكەن سۇلتان ەكى جاققا تالاسقاندى قويىپ, سايىسۋعا شاقىرادى. ەكى تاراپ سۋرەتشىلەرى ۇسىنىستى قابىل الىپ, قاراما-قارسى ەكى قابىرعاعا سۋرەت سالۋ ءىسىن باس­تاپ جىبەرەدى. قىتاي سۋرەتشىلەرى سۇلتان­نان ءارتۇرلى بوياۋ سۇراپ, بار ونەرىن سالادى. ال تۇرىك سۋرەتشىلەرى كوپ نارسە تالاپ ەتپەي, تەك قابىرعاداعى كىر-داقتاردى كەتىرەتىن زاتتار سۇرايدى. ءتۇرلى ءتۇستى بوياۋ پايدالان­باي-اق, ءتۇسسىز سۋرەت سالۋعا كوشەدى. ەكى تاراپ سۋ­رەتتەرىن سالىپ بىتكەن سوڭ سۇلتان الدىمەن قىتاي سۋرەتشىلەرىنىڭ قابىرعاسىنا بۇرىلادى. مىڭ سان بوياۋدى باتتاستىرىپ, اشەكەي سىندى جارقىراعان سۋرەتكە ءتانتى بولىپ, سالتاناتى مەن اسەمدىگىنە ىرزالىق بىلدىرەدى. كەزەك تۇرىك سۋرەتشىلەرىنە كەلىپ, قابىرعاداعى پەردەنى الۋدى وتىنەدى. بىراق تۇرىك سۋرەتشىلەرى قابىرعانى ايناداي ەتىپ تازالاپ قانا قويعاندىقتان وعان شاعىلىسقان سۋرەت تەك قىتاي ونەرپازدارىنىڭ, سالقار دالانىڭ سۋرەتى ەدى. بىراق تاپ-تازا, تۇپ-تۇنىق قابىرعاعا شاعىلىسقان سۋرەت بارىنەن اسەم, كوركەم بولىپ كورىنەدى. بۇل كورىنىسكە تاڭ قالعان سۇلتان جەڭىستى تۇرىك سۋرەتشىلەرىنە بەرەدى. وسىلايشا, ايناداي تۇنىق قابىرعا ­جاساپ, وعان سىرتقى كورىنىستەردى شاعىلىس­تى­رۋ ارقىلى تۇرىك سۋرەتشىلەرى ماراپاتقا كەنەلەدى.

 مىنە, ءماسناۋي سيۋجەتىنىڭ ۇزىن-سونار قالىبى وسى. بۇدان نە ءتۇيدىڭىز؟ قانداي عيبرات الدىڭىز؟

رۋمي بۇل ءماسناۋيى ارقىلى جۇرەك ايناسىنىڭ ۇلىلىعىن ءسوز ەتەدى. ياعني قىتاي سۋرەت­شىلەرى دەگەنىمىز – سىرتقى كورىنىستىڭ شەڭ­بەرىمەن عانا شەكتەلىپ, ىشكى مانگە وي جۇگىرتە الماعان ادامدار. اباي تىلىمەن ايتساق, ەكى كوزى الارىپ, اسپانعا قۇر قاراعان پەندەلەر. جۇرەگىن مەنمەندىك, تاكاپپارلىق, اۋەسقوي­لىق, اشكوزدىك سىندى كەرى عادەتتەرمەن قورشاپ العان ادامدار ءار زاتتىڭ سىرتقى قالىبىن كورۋمەن عانا شەكتەلمەك. شەكسىز داريانىڭ قاسىندا قۇمىراسىنا ءبىر اياق سۋ قۇيىلعانعا مەنمەندىككە, سوزۋارلىققا سالىنىپ, جىعاسىن تۇزەتۋمەن اۋرە بولۋ كۇلكى شاقىرارلىق. ء«بىلىم ءوزىڭدى ءبىلۋ, سەن ءوزىڭدى بىلمەسەڭ, بۇل نەنى ءبىلۋ؟» دەگەن دانالار تاعىلىمى ءبىلىمنىڭ سىرتقى جانە ىشكى قىرى بارىن بايان ەتەدى. سىرتقى, ياعني اقپاراتتىق قانا بىلىمىمەن زاتتاردىڭ مانىنە جەتۋ مۇمكىن ەمەس. اقىلدى ءارتۇرلى دەرتتەن تازارتىپ, الەمدى تانۋ جايلى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى:

اقىل قۇسى اداسپاي اسپانداسا,

الەمدە نارسە بولماس وعان تاسا,

جەتi كوك جەردەن وڭاي باسقىش بولىپ,

عارىشقا قول جەتەدi قارمالاسا.

ياعني ادامنىڭ نەگىزگى مىندەتىنىڭ ءبىرى – اقىل مەن جۇرەكتى ساف كۇيىندە ساقتاپ, ءوزىن تانۋ. ەگەر اقىل بىلعانسا, جەكە باسىنان ارتىلماق ەمەس. «ادامدى تۇتقىنداعىڭ كەلسە, قىزعانىش پەن رەنىشكە قاماپ قوي» دەگەن باتىس فيلوسوفىنىڭ پىكىرىندە ءمان بار.

ال ماسناۋيدەگى تۇرىك سۋرەتشىلەرى دەگەنىمىز – جۇرەگىن جارقىراتىپ, تازا قالپىندا ساقتاعان ادامدار بەينەسى. ءماسناۋي ءتاپسىرشىسى, تۇرىك عالىمى بۇل سۋرەتشىلەر جونىندە: «ولار ءتۇرلى تۇستىدەن گورى ءتۇسسىز بولۋدى تاڭدادى. ويتكەنى ولار تۇسسىزدىكتىڭ ارتىقشىلىعىن بىلەتىن ەدى. وسىنشاما كوپ ءتۇستىڭ اقىرى تۇسسىزدىك ەكەنىن دە ۇعىناتىن. ونەر – ءتۇستىڭ كوپتىگىندە ەمەس, تۇسسىزدىكتى كورسەتە بىلۋدە. ايتپەسە, اسپانداعى بۇلتتاردىڭ, دارياداعى سۋدىڭ ءوز تۇستەرى جوق. ولاردى ءارتۇرلى تۇسكە بولەيتىن اسپانداعى كۇن» دەيدى. رۋمي ءماسناۋيىنىڭ نەگىزگى عيبراتتى ارقاۋى – جۇرەكتى تۋما قالپىندا ساقتاپ, مۇمكىندىكتەرىن اشۋ. الەمدەگى كورىنىستىڭ ءبارى جۇرەك ارقىلى سەزىلەتىندىكتەن, اقىن جۇرەك ايناسىن الەمنىڭ كىندىگى ىسپەتتى كورەدى. شىنىندا, جۇرەك كۋلتى قازاقتىڭ ۇلتتىق تانىمىندا دا جوعارعى ماڭىزعا يە. «جۇرەكتىڭ كوزى اشىلسا, حاقتىقتىڭ تۇسەر ساۋلەسى» دەگەن حاكىمنىڭ قارا سوزىندە دە جۇرەكتى بار مۇشەنىڭ باسىنا شىعاراتىنى بار. جۇرەگىن كىرلەتكەن ادامعا دۇنيەنىڭ ءبارى ز ۇلىمدىق پەن جاماندىققا, اۋرە-سارساڭعا تولى. ال جۇرەگى تازا ادام ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇيىپ, كۇن سەكىلدى وزىنەن جارىق بولمەك. ءال-فارابي بۇل تۇجىرىمدى ولەڭ ارقىلى جەتكىزەدى.

عاقليا كوزبەن قاراساڭ,

دۇنيە – عاجاپ, سەن – ەسىك.

جاھلى كوزبەن قاراساڭ,

دۇنيە – قوقىس, سەن – مەنشىك.

ءرۋميدىڭ كوزقاراسى بويىنشا ادام الەمنىڭ كىشى بولشەگى. «جاقسى قارا وزىڭە كىشكەنتاي الەمسىڭ سەن, الەمنىڭ كوزىنىڭ قاراشىعى بولعان ادامسىڭ سەن». «سەن مۇحيت ىشىندەگى تامشى ەمەس, تامشى ىشىندەگى مۇحيتسىڭ». ال ءسىز جۇرەك ايناڭىزدى قانداي قۇندىلىقتارمەن شاعىلىستىرىپ ءجۇرسىز؟