ءبىردىڭ بىرەگەيى

بىلاي قاراساڭ, ءبارىن بىلەمىز. ويتكە­نى جەكەلەگەن بىرەۋلەر بولماسا, «اتتەگەن-اي, بىلمەگەندىكتەن وسىلاي ىستەدىم-اۋ» دەپ, قىلىعىنا قىسىلىپ, وكىنىپ جۇرگەن كوپشىلىكتى كورمەيسىڭ. سوعان قاراماستان, بىلگەندەرىن جۇزەگە اسىرىپ, سونىڭ يگىلىگىن كورىپ جاتقان جۇرت تاعى بايقالمايدى. ءسوز كوپ, تىندىرىلعان ءىس جوق. مۇنداي باتۋاسىزدىقتىڭ ورىن الىپ, ەتەك جايۋى – عاسىرلارعا سوزىلعان كەشەگى پاتشا­لىق, بولشەۆيكتىك توتاليتارلىق جۇيە­نىڭ حالقىمىزدى ۇلتتىق ورتاق مۇددەگە ورايلاستىرار قالىپتاسقان تانىمدىق بىرلىگىنەن, سانالىق تۇتاستىعىنان اجىراتىپ, تەك بەرىلگەن تاپسىرمانى ويسىز ورىنداي بەرەر توبىرعا اينالدىر­عان اسا قاتىگەزدىكپەن جۇرگىزگەن ز ۇلىم ساياساتىنىڭ سويقاندى سالدارى ەكەنىن بارشامىز بىردەي ۇعىنىپ, سونىڭ زاردابىن جويۋعا ماقساتكەرلىكپەن بىرلەسە كۇرەسە الماي وتىرعانىمىزدان ەكەنى دە جاسىرىن ەمەس. وسى سەبەپتى بوداندىق بۇعاۋىنان قۇتىلىپ, ءوز تاعدىرىمىز­دى ءوزىمىز شەشۋگە مۇمكىندىك العانى­مىز­عا تابانى كۇرەكتەي 30 جىل وتسە دە, ءالى كۇن­گە جاعدايدى جەتە تانىپ, ەلدىڭ ەرتەڭىن, حالىقتىڭ يگىلىگىن ويلاعان ەستى­لەرىمىزدىڭ توڭىرەگىنە توپتاسا الماي, ارقايسىسىمىز ءوز تانىم-تۇسىنىگىمىزدىڭ جەتەگىندە ءوز تىرلىگىمىزدى ءجون كورىپ, باس پايدامىزدىڭ قامىمەن ءبىر-بىرىمىزبەن تالاسىپ, ءباتۋاسىز ايقاي-شۋمەن ۋاقىت وتكىزىپ كەلەمىز. مۇنىڭ ناتيجەسى – كۇنى كەشە بولعان «قاندى قاڭتار» قىر­عىنى; ەل باسىنا قاۋىپ تونگەن سىن ساعات­تا قالىڭ قازاق حالقىنىڭ اراسىنان باس­شىعا دا, باسقاعا دا ايتقانىن تىڭ­داتا الاتىن, ۇيىعان ىنتىماق-بىرلى­گىمىزدىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەي, بەرە­كە-بىرلىگىمىزدى ساقتاپ قالۋعا سەپ بولىپ, حالىق الدىنا شىعىپ, توقتامعا كەلتى­رەر ءسوزى ءۋالى, اۋزى دۋالى تانىمالى ءبىر تۇل­عانىڭ بولماۋى; ەلدىگىمىزدى, ەرلىگىمىزدى جەر ەتىپ, سىرتتان كومەك كۇتىپ, جاردەم تىلەۋىمىز.

مۇنىڭ ءبارى, تۇپتەپ كەلگەندە, جوعا­رىدا ايتىلعان: باعىمىزدى باياندى ەتەر بارىمىزدى دۇرىس باعالاي الما­عانىمىزعا, قۇت قوندىرار قۇندىلىق­­­تا­رىمىزدى قۇنتتاي بىلمەگەنىمىزگە كەلىپ تىرەلەدى. ونىڭ سولاي ەكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن وزىمىزدە باردىڭ ءبارىنىڭ بايى­بىنا جەتىپ, سولارعا وزىمىزشە باعا بە­رەمىز دەپ شاشىلماي, تەك ناقتى ءبىر تۇل­عاعا قاتىستى وي وربىتكەندى ءجون كور­دىك. سول ارقىلى ەسىمى ەلگە تانىلعان بۇ­رىنعى, كەيىنگى تۇلعالارىمىزدىڭ ەڭ­بەگىن ءوزىمىزدىڭ قالاي باعالاپ, سوعان ساي قالاي قۇرمەتتەپ جۇرگەنىمىزدىڭ دەڭ­گەيىن اركىمنىڭ ءوز تانىم-تۇسىنىگىنە قاراي با­عامداۋىنا بولادى عوي دەپ ويلايمىز. وسىعان وراي باسقانى قويا تۇرىپ, اڭگىمەنى قازىرگى تاڭدا ەلىمىز 150 جىلدىق مەرەيتويىن يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتاپ وتكەلى جاتقان احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتامىزدان باستايىق. ويتكەنى بۇل كىسىنىڭ اتىن قازاقتىڭ مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان جاس بالاسىنان باستاپ, ەڭكەيگەن كارىسىنە دەيىن تۇگەل بىلەدى. بىرەۋلەرى ونى «مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى», بىرەۋلەرى «اقىن, ادەبيەت زەرتتەۋشى عالىم», ەندى بىرەۋلەرى ء«تىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, تۇرىكتانۋشى» دەپ تانيدى. سونداي-اق ونى «پۋبليتسيست», «پەداگوگ», «اۋدارما­شى» دەپ بىلەتىندەر دە بارشىلىق. دەگەن­مەن جالپى كوپشىلىك اراسىندا ونى «اعارتۋشى» دەپ قابىلداۋ باسىمىراق. وسىعان بايلانىستى ولاردىڭ احمەتتى تانىپ-ءبىلۋ دەڭگەيلەرى دە ءار قيلى ەكەنى ايان. جالپىعا ءتان ورتاق تانىمدىق بىر­­­لىك بولماعاننان كەيىن, ونىڭ ازا­مات­تىق ­بولمىسىن, اتقارعان قىزمەتىن, تىن­­دىرعان ءىسىن باعالاۋ دا, سوعان وراي كورسەتىلەر قۇرمەت تە اركىمدە ءارتۇرلى. بۇ­­عان باس­تى كىنالى – قازاقتىڭ «حالقىم» دەپ قارەكەت ەتكەن قايراتكەرلەرىنىڭ ءبا­رىن «حالىق جاۋى» اتاندىرىپ, قىناداي قىرعان كەشەگى سوۆەتتىك توتاليتارلىق جۇيەنىڭ ز ۇلىمدىعى ەكەنى دە قازىر بار­شاعا ءمالىم. سونىڭ سالدارىنان ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە جەتىپ, ارماندا كەتكەن اسىل ازاماتتارىمىزدىڭ اياۋلى ەسىمدەرىن كەزىندە جازىقسىز جابىلعان جالادان, جاعىلعان كۇيەدەن تازارتىپ العانىمىزعا وتىز جىل بولسا دا, ءالى كۇنگە سولاردىڭ شىنايى تۇلعالىق تاعىلىمىن تانىپ, ادامي ەرەكشەلىگىنىڭ تابيعي بولمىسىن اشىپ, ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگىنە ساي ار­قايسىسىنا وزىنە ءتان لايىقتى قۇرمەت كورسەتە الماي كەلەمىز. تەڭگەرمەشىلىك باسىم. سول سەبەپتى, جاسىراتىنى جوق, قازىرگى كوپشىلىك جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي ولاردىڭ ەسىمدەرىن بىلگەندەرىمەن, زاتىن تولىق بىلمەيدى. سوعان وراي زامانىندا تۋعان حالقىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن باستارىن بايگەگە تىگىپ, ارىستانداي الىسقان ەسىل ەرلەردىڭ جانكەشتى عاجايىپ تىرلىكتەرىنەن ۇلگى-ونەگە الىپ, سولارعا ەلىكتەپ, سولارداي بولۋعا ۇمتىلىپ جۇرگەن جاستار شوعىرى دا كورىنبەيدى. ويتكەنى ءبىز ءالى كۇنگە ارىستارىمىزدىڭ حالىق ءۇشىن قانداي ءىس تىندىرعانىن جانە ونى قانداي جاعدايدا, قالاي تىندىرعانىن جاستارىمىزدىڭ جەتەسىنە جەتكىزە تانىتىپ, تۇششىنا سەزىنۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزىپ, ەلىتىپ ەلىكتىرە المادىق. ونىڭ ورنىنا «بىزدەردە مىنالار بار, مىنالار بار» دەپ ماقتانىپ, ولاردىڭ بەلگىلى ءبىر جاسقا كەلگەن مەرەيتويىنا ارناپ جيىن وتكىزىپ, ماداق ماقالالار جازۋمەن عانا شەكتەلدىك. قازىرگى جاعدايعا قاراعاندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتامىزدىڭ 150 جىلدىعى دا وسى قالىپتاسقان تىرلىكتىڭ شەڭبەرىندە وتەتىن سەكىلدى.

ءبىزدىڭ بۇلاي دەۋىمىزدىڭ ءمانىن ناق­تىراق ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ءبىراز جايلارعا ­سالىستىرمالى تۇردە جاڭاشا تالداۋ جا­ساپ, جاڭاشا زەردەلەۋ قاجەت-اق. بىراق ونى ءبىر ماقالا كولەمى كوتەرمەيدى. ول جەكە اڭگىمە ارقاۋى. سوندىقتان بۇل ارا­دا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اتقار­­عان قىزمەتى­نىڭ كەيبىرىن تەك سانا­ما­لاپ كورسەتىپ, وسى­عان قاتىستى اتا­مىزدىڭ كوزىن كورگەندەر مەن كەيىنگى احمەت­تانۋشىلاردىڭ بەرگەن تانىمدىق باعالارىن نەگىزگە الا وتىرىپ قورىت­قان ءوز پايىمداۋىمىزدى عانا ۇسىنۋعا ءماجبۇرمىز.

ا.بايتۇرسىن ۇلى – وقىتۋشى-مۇعا­لىم. احمەت اتامىز العاشقى قىزمەتىن مەكتەپ وقىتۋشىسى بولۋدان باستاعان. بۇل كەزدە ول ءوزى ۇلگى تۇتقان ۇلى ۇستازى ءارى جەرلەسى ىبىراي التىنسارى ۇلى­نىڭ قاراڭعىلىق تۇنەگىندە قالعان ەلى­نە ءبىلىم شىراعىنىڭ ساۋلەسىن ءتۇسىرىپ, كەلەشەگى جاستارىنىڭ الدا حالقىنا ساۋاتتى قىزمەت ەتۋىنە مۇمكىندىك تۋدىرۋ ءۇشىن پاتشا وكىمەتىنىڭ قازاق حال­قىن شوقىندىرۋعا ارنايى تاپسىرمامەن جىبەرگەن ميسسيو­نەرى م.ي.يل­مين­سكيدىڭ كوڭىلىن اۋلاپ, قور­لىعىنا كونىپ, زورلىعىنا ءتوزىپ, با­سىبايلى قۇ­لىنداي قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, قازاق بالا­لارىن وقىتاتىن مەكتەپ اشۋ­عا رۇق­ساتتى قانداي قيىندىقپەن ال­عا­نى­نان تولىق حاباردار بولاتىن. وسى ۇستا­زىنىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ وتەۋى بولعان قازاق دالاسىندا اشىلعان سول مەكتەپتەردەن ساۋات اشقان قازاق بالالارىن رەسەي وتارلاۋشىلارىنىڭ ءوزى وقىتۋشىلىق ەتكەن كەزدە ءتۇرلى ايلا-شارعى قولدانىپ, وزدەرىنىڭ سويىلىن سوعار قولبالاسىنا اينالدىرىپ بارا جاتقانىن كورىپ, سوعان قارسى كۇرەسۋدى ءوز مىندەتىم دەپ ىسكە كىرىسكەن ەدى. سوعان ­وراي وقىتۋشىلىعىنىڭ العاشقى كۇنى­نەن ­باستاپ, اعارتۋشىلىقتى تەك ساۋات اشۋمەن شەكتەمەي, ءوز وقۋشىلارىنا ءبىلىم الۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى شەن-شەك­پەنگە قول جەتكىزۋ ەمەس, ازاپتا جۇرگەن حال­قىڭدى ازاتتىققا جەتكىزىپ, وزگە وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا بى­لىك­­تىلىكپەن قىزمەت ەتۋ – پەرزەنتتىك پارىز ەكەنىن جان-جاقتى ۇعىندىرىپ باق­تى. «باسقادان كەم بولماۋ ءۇشىن ءبىز ءبىلىمدى ءھام كۇشتى بولۋىمىز كەرەك. ءبىلىم­دى بولۋعا وقۋ كەرەك. باي بولۋعا كاسىپ كەرەك. كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك. وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك» دەپ ۇيرەتتى. ۇلت تىزگىنى ۇلت­تىڭ وزىنە تيمەي تۇرىپ, ۇلتتىق دامۋ جۇزەگە اسپايتىنىنا ءبىرجولاتا كوز جەت­­كىزگەندىكتەن, «ەلدى تۇزەۋدىڭ بالانى وقى­تۋدان, ۇلت بولۋدىڭ قازاقشا وقۋدى جولعا قويۋدان باستالاتىنىنا» ەرەك­شە ءمان بەرگەن تۇڭعىش قازاق وقىتۋشى­سى­نا اينالدى. اقتوبە, قوستاناي ۋەزدەرىن­دەگى ورىس-قازاق مەكتەپتەرىندە وقىتۋ­شى, قارقارالى قالالىق ۋچيليششەسىن­دە مەڭگەرۋشى قىزمەتىن اتقارعان 1895-1909 جىلدار جاس وقىتۋشىنى ءوز زامانداستارىنان ەرەكشە شوقتىعى بيىك, تانىم-تۇسىنىگى تەرەڭ, بىلىگى مول, كەمەڭگەر تۇلعا رەتىندە تانىتتى. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ساياسي قايراتكەر رەتىندە قالىپتاسىپ, جالپى قازاق جۇرتىنا تانىلۋى دا وسى قار­قارالىدا جۇرگەن كەزەڭىنەن, «تۇتاس ۇلت تاعدىرى مەن كەلەشەگىنىڭ ماسەلەلەرى ساياسي ساۋاتتى, ماقساتتى باعدارلاما رەتىندە اتى اتالىپ, ءتۇسى تۇستەلگەن قۇجات رەتىندە: ءبىرىنشىسى – رەسەي پاتشاسىنا, ەكىنشىسى – رەسەيدىڭ اتقارۋشى ۇكىمەتى­نە, ءۇشىنشىسى – ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە, ­ساياسي, ەكو­نوميكالىق, الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى جەكە-جەكە اتاپ كورسەتىپ, سولاردىڭ شەشىلۋىن تالاپ ەتكەن» (ز.تايشىباي) قازاق دالاسىنان تۇڭعىش رەت پەتەربۋرگ­كە جونەلتىلگەن پەتيتسيا­لاردان باستا­لادى. بۇل قۇجات كەزىندە رەسەي تاعىن شاي­قالتىپ, 17 قازان مانيفەسىن تۋدىر­عان زور تولقىنعا سەبەپ بولعان دۇم­پۋ­لەردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالاندى. وسى «قار­قارالى پەتيتسياسىن» ۇيىمداستى­رۋ­شىلاردىڭ جانە ءماتىنىن جازىسىپ, ­سو­عان باستاماشىلاردىڭ قاتارىندا الدى­مەن قول قويۋشىلاردىڭ ءبىرى – احمەت باي­تۇر­سىن ۇلى بولدى. وسىعان وراي ­پە­تي­تسيانى جازعاندار دا, جازۋدى ۇيىم­داس­تىرعاندار دا «مەملەكەتتىك قىل­­مىس­تىلار» دەپ تانىلادى. سول كەزەڭ­نەن باس­تاپ جاندارمدىق باقىلاۋعا الىن­عان بايتۇرسىن ۇلى 1909 جىلى 1 شىلدەدە ­گۋبەرناتور تروينيتسكيدىڭ بۇيرىعى­مەن تۇتقىندالىپ, سەمەي تۇرمەسىنە جا­بىلدى, كەيىن ورىنبورعا جەر اۋدارىلدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى – الەۋمەتتىك ما­سە­لەلەرگە, قوعامدىق وي-پىكىرگە ەرەكشە ىقپال جاساعان بىلىكتى كوسەمسوزشى (پۋب­ليتسيست). ونىڭ ماقالالارى عىلىمي با­يىپ­تىلىعىمەن, وتكىر ويلارىمەن سول كەزەڭنىڭ شىنايى بولمىسىن بارىن­شا ناقتى اشىپ, قازاق قاۋىمىنىڭ جاڭى­لىسسىز ارەكەت ەتۋىنە باعىت-باعدار بەرىپ وتىردى. ۇنەمى جاندارمدىق با­قىلاۋ­دا بولىپ, كەزەگىمەن بىرىنەن كەيىن بىرى­نە اۋىستىرىلعان تۇرمەلەر دە, لاگەرلەر دە, جەر اۋدارۋلار دا احمەت باي­تۇرسىن­ ۇلىن العان باعىتىنان قايتارا المادى. ­ ساياسي قىزمەتى جولىنداعى كور­گەن قور­لىق, تارتقان ازاپقا مۇقالماي, ەلىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن سوڭعى دەمى بىت­كەنشە تاڭقالارلىق جانكەشتىلىكپەن, بار قابىلەتىن سارقا ەڭبەك ەتتى. ءبىر عاجابى, ول تىندىرعان ىستەردىڭ قاي-قايسىسىن دا زەرتتەۋشىلەردىڭ قازاق تاريحىندا «تۇڭ­عىش رەت» دەپ باعالايتىندارى دا ەرەك­­شە تاڭعالدىرار جاي. سولاردىڭ ءبىرى – العاشقى سانى 1913 جىلى جارىق كور­گەن ۇيىمداستىرۋشىسى دا, باس رەداكتورى ءوزى بولعان تۇڭعىش جالپىۇلتتىق «قازاق» گازەتى. بۇل گازەت قونىس اۋدارعان ورىس شارۋالارىنا قازاقتىڭ قۇنارلى جەرلەرىن مولىراق الىپ بەرۋ جولىنا تۇسكەن وتارشىل بيلىكتىڭ ءتۇرلى قۇيتىرقى ءادىس-ايلاسىن حالىققا كەڭ ءارى تەرەڭ اشىپ كورسەتۋ ارقىلى قازاق اۋىلدارىن جاپ­پاي وتىرىقشىلىق تۇرمىسقا جەدەل كوشۋ­دەن ساقتاندىردى, وكتەمشىل بيلىكتىڭ ء­تۇرلى زورلىق-زومبىلىعىنا ۇلتتىق بىر­لىك پەن بىلىكتىلىكتى قارسى قويۋعا ۇندەدى. تۋعان جەردىڭ بايلىعىن ءوز يگىلىگىنە جاراتۋ ءۇشىن حالقىن ونەر, ءبىلىمدى يگەرۋگە شاقىردى. سول كەزدىڭ كۋاگەرى, كەيىن جازۋشىلىعىمەن حالقىمىزدىڭ ماق­تانىشىنا اينالعان ۇلى جازۋشىسى م.اۋەزوۆتىڭ: «قازاق» گازەتىنىڭ دۇ­نيەگە كەلۋى – شىرت ۇيقىدا جاتقان قالىڭ قازاقتى وياتتى... «قازاق» گازەتىنىڭ قان جىلاعان قازاق بالاسىنا ىستەگەن ەڭ­بەگى, ونەر-ءبىلىم, ساياسات جولىنداعى قاجى­ماعان قايراتى, ءبىز ۇمىتساق تا, تاريح ۇمىت­پايتىن ىستەر بولاتىن» دەپ باعالاۋى ايتىلعاننىڭ اقيقاتتىعىنا ايعاق. ا.بايتۇرسىن ۇلى – ۇلت تاۋەلسىزدىگى جولىندا تايماي, تالماي كۇرەسكەن تۇلعا. رەسەيدە سوناۋ دەكابريستەردەن سوڭ ۇمىت بولا باستاعان ۇلتتار تەڭدىگى قاي­تا ءسوز بولا باستاعان تۇستا الاش ازاماتتارى بودان حالىقتار اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ, مۇددەلىك بىرلىك تانى­­تىپ, قالايدا ۇلتتىق اۆتونومياعا قول جەت­­كى­زىپ قالۋعا جۇمىلا كىرىستى. بۇعان دەيىن ۇلت تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى «الاش» قوز­عالىسىنىڭ ورتالىق تۇلعاسىنا اينال­­عان احمەت بايتۇرسىن ۇلى رۋحاني ءىنىسى مىرجاقىپ دۋلاتوۆپەن بىرىگىپ, 1917 جىلدىڭ شىلدەسىندە ورىنبوردا وتكەن جالپىقازاقتىق قۇرىلتايدا تۇڭ­عىش «اۆتونوميالى تاۋەلسىز قازاق مەم­لە­كەتىن قۇرۋدى» ۇسىندى. بىراق قۇرىل­تاي ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ: «دەمو­كرا­تيالىق, فەدەراتيۆتىك جانە پار­لا­مەنتتىك رەسەي قۇرامىنداعى قازاقتىڭ ۇلتتىق-تەرريتوريالىق اۆتونومياسى بولۋى» كەرەك دەگەن ۇسىنىسىن قۇپتادى. الايدا وسى قابىلدانعان ۇسىنىستى جۇزەگە اسىرۋعا كەلگەندە ەلدەگى ساياسي جاعداي وتە كۇر­دەلى ەدى. «قوڭسىلاس ءار گۋبەرنيالارعا تەلى­نىپ, اۋماقتىق بى­تىراۋعا ۇشىراعان قا­زاق دالاسىنىڭ ءار ايماعىندا ءوز ەليتاسى بيلىككە تىرمىسىپ, ورتاق وگىز بۇيىر­ما­سا, وڭاشا بۇزاۋلارىنان ايىرىل­عى­سى كەلمەيتىن سىڭاي تانىتتى. سىبىردەگى كولچاك ۇكىمەتى ليبەرالدىقتان گورى تازا مونارحيا­­لىق سيپاتتا بولدى. سەمەيدەگى الاش ۇكىمە­­­تىن جاپتىردى. تۇرىكستان اۆتونوميا­سىن­­دا از ۇلتتاردىڭ ءوزارا قىرقىسى قوزدا­دى. ونداعى ۋاقىتشا ۇكىمەت باس­شىلارى م.تىنىشپاەۆ پەن م.شوقاي ەلدەن الاستاتىلدى. باتىس الاشوردا مەن دۋتوۆشىلدار مامىلەسى دە ۇزاققا بارمادى. بولشەۆيكتەر ۇستەم­دىگى تاريحي شىندىققا اينالدى. ۇلت­تىق اۆتو­نوميادان نە اتىمەن قول ءۇزۋ, نە بول­شەۆيكتەرمەن كەلىسسوز جۇرگى­زۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. وسىنداي الاساپىران كەزەڭدە بۇعان دەيىن اۆتونوميا توڭىرەگىندەگى كەرەعار پىكىرلەردى ۇيلەستىرۋگە ۇنەمى ۇيىتقى بولىپ جۇر­گەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا بۇل مىندەت­تى ءوز موينىنا الۋعا تۋرا كەلدى. اعارتۋ ىسىندەگى, ادەبيەت پەن عىلىمداعى, الەۋ­مەتتىك قىزمەتتەگى تاباندىلىعى, بىلىم­دارلىعى, بىرلىكشىلدىگى ارقاسىندا تۇرىك­شىلدەردىڭ دە, ورىسشىلداردىڭ دا, قا­زاق­شىلداردىڭ دا, ليبەرالشىلدار­دىڭ دا, تاپشىلداردىڭ دا الدىندا ۇلكەن بەدەلگە يە ايتۋلى قايراتكەر­­مەن كەلىسسوزگە بولشەۆيكتەر دە پەيىل­دى بولدى» ء(ا.كەكىلباەۆ). كەيىنگى الاش زەرتتەۋشىلەرىنىڭ: «ا. بايتۇرسىنوۆ, ءا.بو­كەيحانوۆ جانە م.دۋلاتوۆ باس­تا­عان ۇشتىكتىڭ شەشۋشى جانكەشتى ۇيىم­داستىرۋشىلىق قىزمەتىنسىز 1917 جىلى الاش پارتياسى مەن الاش وردا ۇكىمە­تىنىڭ ومىرگە كەلۋى مۇمكىن ەمەس-ءتىن» دە­گەن تۇجىرىمعا توقتاۋلارى دا سودان بولسا كەرەك. ا.بايتۇرسىن ۇلى – تۋعان جەردىڭ تۇتاستىعىنا سىزات تۇسىرمەۋدى مۇرات تۇتتى. بۇكىلرەسەيلىك واك-ءنىڭ 1919 جىل­دىڭ 27 تامىزىنداعى قوستاناي ۋەزىن چەليابينسك وبلىسىنا قوسۋ تۋرا­لى شەشىمىنە ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كاز­رەۆكوم مۇشەسى رەتىندە قارسى شى­عىپ, جازعان ساياسي نارازىلىعى نەگىزىندە قوس­­تاناي ۋەزى قازاقستان قۇرامىنا قاي­تا­رىلدى. وسىدان كەيىن ۇلت تاعدىرىن شەشەتىن ىرگەلى ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن بۇل كەزدە تولىق ۇستەمدىككە يە بولعان بولشەۆيكتەردىڭ جەڭىسىن مو­يىنداپ, رك(ب) قۇرامىنا كىرۋدىڭ قا­جەتتىلىگىن جەتە سەزىنگەن احمەت اتامىز ءوز ەركىمەن پارتيا مۇشەلىگىنە وتەدى. الايدا ارادا جىل وتپەي جاتىپ, سوزىنە ءىسى ساي كەلمەيتىن مۇنداي ۇرانشىل ۇرداجىق پارتيانىڭ قاتارىندا بولۋدى ءوز ارىنىڭ الدىندا جاسالعان قىلمىستاي كورىپ, ءوزى ارىز بەرىپ, پارتيا قاتارىنان شىعادى. بۇل سول كەزدىڭ جاعدايىندا ءوز ەركىڭمەن جاڭعىرىققا باسىڭدى قويۋمەن بىردەي ەدى. ۇلتىنىڭ ازاتتىعى جولىندا باسىن بايگەگە تىككەن ۇلتشىل ازامات جان جالداپ جاساندىلىققا بارۋدان ادال اق ءولىمدى ارتىق كورگەن بولسا كەرەك. ونىڭ اباقتىداعى كەزەكتى ءبىر تەرگەۋدە تەرگەۋ­شى ساۋالىنا: «مەنىڭ يدەالىم – قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس جاعدايىن, مادەنيەتىن مۇمكىن بولعانشا كوتەرۋ, ال مۇنىڭ ءوزى ونىڭ يگىلىكتى دامۋىنىڭ العىشارتى بولعاندىقتان, مەن وسى مۇراتتى قانداي بيلىك قامتاماسىز ەتە السا, سوعان ريزا بولماقپىن», – دەپ جاۋاپ بەرۋى دە ءبىراز جايدى اڭعارتسا كەرەك. ا.بايتۇرسىن ۇلى – قازاق ادەبيەت­تا­نۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان زەرت­تەۋ­شى عالىم. ول ادەبيەت تاريحىنا, تەورياسى مەن سىنىنا, مەتودولوگياسىنا تۇڭعىش رەت تياناقتى انىقتاما بەرىپ, قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ جۇيەسىن جاساعان. حالىق ءتىلىنىڭ باي قورى كوزىنەن ماعىناسى تەرەڭ, ۇعىمدىق اياسى كەڭ سوزدەرگە تەرميندىك جاڭا ءمان بەرىپ, سونىڭ نەگىزىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ بارلىق جانرلىق فورمالارىن توپتاپ, جىكتەپ بەردى. حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگى­لەرىن جيناپ جارىققا شىعاردى. ول ادەبيەت سالاسىنداعى العاشقى زەرتتەۋى – «قازاقتىڭ باس اقىنى» دەگەن كولەمدى ماقالاسىندا قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ومىرىندە ابايدىڭ اسا ءىرى تۇلعا ەكەنى, شىعارمالارىنىڭ مازمۇن تەرەڭدىگى, اقىندىق شەبەرلىگى, پوەتيكاسى, ورىس ادەبيەتىمەن بايلانىسى تۋرالى عىلى­مي تۇرعىدا تالداۋ جاساپ, اقىن مۇرا­سى­نىڭ ەستەتيكالىق قادىر-قاسيەتتە­رىن جان-جاقتى اشىپ كورسەتتى. سونداي-اق ول – ادەبيەت تاريحىنىڭ مۇراسىن, اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناپ, زەرتتەۋگە دە قوماقتى ۇلەس قوستى. كوركەمدىگى ايرىقشا «ەر سايىن» جىرى (1923) مەن قازاق تاريحىنىڭ ءتورت ءجۇز جىلىن قامتيتىن «23 جوقتاۋ» جيناعىن (1926) كىتاپ ەتىپ شىعاردى. ادەبي مۇرامىزدى جازۋدا, زەرتتەۋدە, ناسيحاتتاۋدا ارعى-بەرگى ايتۋلى شىعىستانۋشىلاردىڭ قاتا­رىنا قوسىلدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى – قازاق ءتىلى ءبى­لىمى­نىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە عىلىم­نىڭ وسى سالاسىنا ءبىر ۇلتتىڭ تالاي ۇرپاعىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن شارۋانى ءبىر ءوزى تىندىرىپ ۇلگەرگەن ەرەكشە تالانت. زەرتتەۋشىلەردىڭ ونىڭ ەڭبەگىن باعالاعاندا «قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا جەر جارالىپ, سۋ اققالى بەرگى قالعان قازاقتىڭ ۇلەسى ءبىر پارا دا, بايتۇرسىنوۆتىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ءبىر پارا» دەپ تۇجىرىم جاساۋلارى دا سودان. «سول ارقىلى ول تۇرىكتانۋعا دا كەلەلى ۇلەس قوستى. جاڭا جازۋ. جاڭا الىپ­پە, تۇڭعىش ەملە. تۇڭعىش فونەتيكا. تۇڭ­عىش گرامماتيكا. تۇڭعىش سينتاكسيس. تۇڭ­عىش تەرمينولوگيا مەن ادىستەمە. ءتىل اشار. ءتىل تانىتقىشتار. مۇنىڭ ءبارى ۇلتتىق ءتىل بىلىمىنە تۇپكىلىكتى تەمىر­قازىق بولار ماڭگىلىك ۇلەستەر» ء(ا.كەكىل­باەۆ) ەدى. وسى تۇڭعىشتاردىڭ ءبا­رىن ءبىر ادامنىڭ, ونىڭ ىشىندە بارى-جوعى 4 جىلدىق مۇعالىمدەر مەكتەبىن عانا بىتىرگەن اۋىل مۇعالىمىنىڭ ءبىر ءوزىنىڭ ومىرگە اكەلۋى – ەرەكشە قابىلەتتىلىكتى تانىتار ومىردە تەڭدەسى جوق سيرەك قۇبىلىس ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. ا.بايتۇرسىن ۇلى – اقىن. جالپى, ول شىعارماشىلىق جۇمىسىن ولەڭ جازۋدان باستاعان. وندا ول ەڭبەكشى حالىقتىڭ اۋىر ءحالىن, ارمان-تىلەگىن, مۇڭ-مۇقتاجىن كورسەتىپ, جۇرتشىلىقتى وقۋعا, ءبىلىم-عىلىمعا, رۋحاني بيىكتىككە, ادامگەرشىلىككە, مادەنيەتتى كوتەرۋگە, ادال ەڭبەك ەتۋگە شاقىرادى. پاتشالىق رەسەيدىڭ قاناۋشىلىق-وتارشىلدىق ساياساتىن, شەندى-شەكپەندىنىڭ الدىندا قۇلدىق ۇرعان شەنەۋنىكتەردىڭ وپاسىزدىعىن سىنايدى. اقىننىڭ العاشقى ولەڭدەرى – «قىرىق مىسال» اتتى جيناعى سانكت-پەتەربۋرگتە جارىق كوردى. بۇل كىتابى ارقىلى ول قالىڭ ۇيقىدا جاتقان قاراڭعى ەلگە جار سالىپ, ولاردىڭ وي-ساناسىن وياتۋعا بار جىگەر-قايراتىن, ءبىلىمىن جۇمسايدى. اقىن ءاربىر اۋدارماسىنىڭ سوڭىنا ءوزىنىڭ نەگىزگى ويىن, ايتايىن دەگەن ءتۇيىندى ماسەلەسىن حالقىمىزدىڭ سول كەزدەگى تۇرمىس-تىرشىلىگىنە, مىنەزىنە, پسي­حولوگياسىنا سايكەس ويلارىن قوسىپ وتىر­عان. «ماسا» اتتى ەكىنشى كىتابىنا ەنگەن ولەڭدەرىندە دە اقىن قاراڭعىلىق, ناداندىق, شارۋاعا ەنجارلىق, كاسىپكە مارعاۋلىق سياقتى كەمشىلىكتەردى سىنادى. كوپتەگەن ولەڭدەرى سول كەزدەگى اعارتۋشىلىق باعىتپەن ۇندەس بولدى. «قازاق سالتى», «قازاق قالپى», «دوسىما حات», «جيعان-تەرگەن», «تىلەك باتام», «جاۋعا تۇسكەن جان ءسوزى», «باق» ت.ب. ولەڭ­­دەرىنىڭ مازمۇنى وسىنى تانىتادى. كىتاپ­تىڭ ىشكى سازى مەن وي ورنەك, ءسوز ورامى قازاق پوەزياسىنا ءتان وزىندىك جاڭالىق, ەرەكشە وزگەرىس اكەلدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى قالدىرعان باي مۇرانىڭ تاعى ءبىر سالاسى — كوركەم اۋدارما. ول ورىس كلاسسيكتەرىنىڭ شىعار­مالارىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, كوركەم قازىنانىڭ بۇل سالاسىن بايىتۋعا مول ۇلەس قوستى. ي.ا.كرىلوۆ مىسالدارى­نىڭ ءبىر توبىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ, «قىرىق مىسال» دەگەن اتپەن جەكە جيناق قىلىپ باستىردى. ي.ي.حەمنيتسەردىڭ «ات پەن ەسەك», ا.پۋشكيننىڭ «بالىق­شى مەن بالىق», «التىن اتەش», «ات», «دا­نىشپان اليكتىڭ اجالى» شىعار­مالارىن, ورىستىڭ بەلگىلى ليريك اقىنى س.يا.نادسوننىڭ ولەڭىن قازاق تىلىنە اۋداردى. ا.بايتۇرسىن ۇلى ادەبيەت زەرت­تەۋشىسى رەتىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋ پروتسەسىن جەكە دارا ءبولىپ قاراماي, بار­­لىق حالىقتار ادەبيەتىنە ورتاق سيپات­تارمەن ۇشتاستىرا تالداۋعا تىرىسادى. ونىڭ جىراۋلار مۇراسىن جەتىك بىلەتىندىگى ونىڭ وسى باعىتتا جازعان ءار ەڭبەگىنەن ايقىن كورىنەدى. بۇعان ءسوز ونەرىنىڭ كونە داۋىردەگى ۇلگىلەرى مەن XV– XVII عاسىرلارداعى جىراۋ­لار پوەزياسىنىڭ ءبىرازىنىڭ, اتاپ ايت­قاندا: اسان قايعى, نىسانباي جىراۋ, بۇداباي اقىن, ناۋرىزباي بي, قۇبى­لا اقىن, جارىلعاپ اقىن, التىباس, اقمولدا, ابۋباكىر, شورتانباي, بايتوق, سۇگىر اقىن, مۇرات, دوسجان, ورىنباي, شەرنياز ت.ب. اقىن-جازۋشىلار شىعار-­ ما­­لارىنىڭ ا. بايتۇرسىن ۇلى ەڭبەك­تە­رىندە كەڭىنەن قامتىلۋى تولىق ايعاق. ءوز تۇستاستارىنان ونىڭ تاعى ءبىر ەرەك­شەلىگى ول ەۋروپا جۇرتى ادەبيەتىنىڭ باي تاجىريبەسىن مەڭگەرۋ ارقىلى سودان تاپ­قاندارىن قازاق كوركەم ءسوز ونە­رىن جەتىلدىرە دامىتۋ جولىنداعى ىزدە­نىستەرىندە ءوزارا سايكەستىك, ۇيلەسىم­دىلىك تابۋىنا ارقاۋ ەتەدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى تۇرىكتانۋشى عالىم رەتىندە قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتى, وزگەشەلىكتەرى, اراب ءالىپبيىنىڭ جايى, تەرميندەر, قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسى تۋرالى ماقالالار جازدى. 1926 جىلى باكۋدە بولعان تۇركىتانۋشىلاردىڭ بۇكىلوداقتىق 1-سەزىنە قاتىسىپ, «تۇركى تىلدەرىندەگى تەرمينولوگيا جايلى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاسادى. تۇرىكتىل­دەس حالىقتاردىڭ كوپتەگەن عالىمدارى بايتۇرسىن ۇلىن وزدەرىنە ۇستاز تۇتتى, ونىڭ ەڭبەكتەرىن ءوز حالىقتارىنىڭ ءتىل ءبىلىمىن قالىپتاستىرۋدا باعىت-باعدار بەرەتىن قۇرال رەتىندە پايدالاندى. ا. بايتۇرسىن ۇلى – مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى. الاش وردا ­قۇ­رامىن بەكىتكەن ەكىنشى جالپىقازاق سەزى وقۋ-اعارتۋ كوميسسياسىن قۇرعان­دا ول وسى كوميسسيانىڭ تۇڭعىش توراعاسى بولىپ بەكىتىلگەن. 1919 جىلى ناۋرىز­عا دەيىن الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ تورعاي ­وبلىسى ءبولىمىنىڭ مۇشەسى بولدى. سول جىلى الاشوردا ۇكىمەتى اتىنان ماسكەۋگە كەڭەس ۇكىمەتىمەن كەلىسسوزگە قاتىستى. وسى جىلعى شىلدەدە رسفسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسى مەن قازاق اسكەري-رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالدى. قازرەۆكوم مۇشەسى رەتىندە قازاقستان­نىڭ رەسەيمەن شەكاراسىنىڭ قالىپتاسۋ ىسىنە بەلسەندى تۇردە ارالاستى.

مىنە, قازاق حالقىنىڭ «ەلىم» دەر ەرلەرىنىڭ جاپپاي كوزىن جويۋعا با­عىت­تالعان كەشەگى قىزىلداردىڭ قىر­عى­نىندا «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن جا­زىقسىز اتىلىپ كەتكەنىنە دەيىنگى ا.بايتۇرسىن ۇلى تىندىرعان ىستەردىڭ سانامالاپ كورسەتكەندە ەسكە ورالعان بىر­قاتارى وسىنداي. وسى اتالعانداردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا وتە ساپالى, ءمىنسىز ورىندالعانى سونداي, بۇگىنگى دامىعان عىلىمنىڭ, جەتىلگەن سانانىڭ وزىق ويلى وكىلدەرىنىڭ ءوزى ارادا عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە, ونىڭ نە مەملە­كەت جانە قوعام قايراتكەرى رەتىندە اتقار­عان ىسىنەن, نە اشقان عىلىمي جاڭا­لىقتارىنان, نە شىعارماشىلىق جەتىس­تىكتەرىنەن ءبىر دە ءبىر «اتتەگەن-اي» دەگى­زەر اقاۋ تاپقان ەمەس. ولار ءالى كۇنگە ءار ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى ايتىلار ءوز ويلارىن ا. بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قاعيدالى سوزدەرىمەن تۇزدىقتاپ, ونىڭ حالقىنا شەكسىز بەرىلگەن ادالدىعىن, وسى جولداعى جانكەشتى تىرلىگىن ۇلگى-ونەگە تۇتادى, ەرەكشە باعالايدى. مۇنىڭ سولاي ەكەنىنە بۇل ارادا ا. بايتۇرسىن ۇلىنا قاتىستى ايتىلعان وي-پىكىرلەردىڭ ءبارىن ءۇيىپ-توگىپ تىزبەلەمەي-اق (وندايلار جە­تىپ, ارتىلادى), ونىڭ ءوز زامانداستارى مەن كەيىنگى ۇرپاقتارى اراسىنان وزا شىعىپ, ەلىنە ەرەكشە تانىلعان ەكى-اق ادامنىڭ بەرگەن باعاسىن پايىمداۋ ار­قىلى ناقتى كوز جەتكىزۋگە بولادى.

ونىڭ العاشقىسى – الاساپىران زاماندا اتامىزبەن قىزمەتتەس بولىپ, پات­شا وكىمەتى مەن بولشەۆيكتەردىڭ بۇرا­­تانا حالىقتارعا جاساعان زۇلمات زور­لىقتارىنىڭ تاۋقىمەتىن بىردەي كورگەن, كەزىندە قازاق ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى بول­عان, «قىزىل سۇڭقار» اتانعان جاڭاشىل اقىن ساكەن سەيفۋللين: «…وزگە وقىعان مىرزالار شەن ىزدەپ جۇرگەندە, قورلىققا شىداپ, قۇلدىققا كونىپ, ۇيقى باسقان قا­لىڭ قازاقتىڭ ۇلت نامىسىن جىرتىپ, ۇلت­تىق ارىن جوقتاعان پاتشا زامانىندا جال­عىز-اق احمەت ەدى. قا­زاقتىڭ ول ۋاقىتتاعى كەيبىر وقىعان­دارى ۋەز, گۋبەرنيا سوتتارىنا كۇش سالىپ, ءتىلماش بولىپ, كەيبىرى ارىن ساتىپ ۇلىقتىق ىزدەپ جۇرگەندە, احمەت قازاق ۇلتىنا جانىن اياماي قىز­مەت قىلدى… حالىقتىڭ ارىن ىزدەپ, ءوزى­نىڭ ويعا العان ءىسى ءۇشىن ءبىر باسىن باي­گەگە تىكتى... احمەت ءبىر حالىقتى ءبىز قۇساپ ­باي, كەدەي دەپ ەكىگە بولگەن جوق, تۇتاس جاق­­سى كوردى» (ا. بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 50-جىل­­دىق مەرەيتويىندا سويلەگەن سوزىنەن) ­دە­سە, ەكىنشىسى – كەيىنگى ۇرپاق وكىلى, احمەت ارمانداعان بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك زاما­­نىنىڭ ورنىعۋىنا ەرەكشە ۇلەس قوس­قان حالقىمىزدىڭ عۇلاما جازۋشىسى ءابىش كەكىلباەۆ: «احمەت بايتۇرسىنوۆ – ۇلت­تىق دامۋدىڭ تالاي جىل ابدەن توت باسىپ, قاراۋسىز قالعان, ءتىپتى قاراڭ قالا جازداعان تەگەرىشىن ءبىر ءوزى اينالدىرىپ كورىپ, مىگىرسىز قوزعالىسقا قوسىپ بەرگەن, ەرتەگىنىڭ ەرلەرىندەي ەرەن تۇلعا. تۋعان حالقىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنىڭ سىرىن تاپ ونداي ءبىلىپ, سول جولدا قالتقىسىز ەڭبەك ەتىپ, ماڭگى ەسكىرمەيتىن اعىل-تەگىل مول ۇلەس قوسا العان قايراتكەر قازاق توپى­راعىندا وعان دەيىن دە, ودان كەيىن دە بولعان ەمەس» (ا. بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 125 جىلدىعىندا جاساعان بايانداماسىنان), – دەپ باعالايدى. كورىپ وتىرسىزدار, ەكى زاماننىڭ وزىق ويلى ەكى وكىلى ارالارىندا 75 جىل وتكەنىنە قاراماس­تان, ايتقان پىكىرلەرىنىڭ ورتاق ءتۇيىنى ءبىر: احمەت بايتۇرسىن ۇلى پاتشا زامانىندا دا, كەيىنگى سوۆەتتىك كەزەڭدە دە قانداي ازاپ شەكسە دە, قانداي قورلىق كورسە دە حالقىنا ادال قىزمەت ەتۋدەن اينىماعان, ەلىنىڭ ازاتتىعى, ۇرپاعىنىڭ باقىتتى ءومىر كەشۋى جولىندا باسىن بايگەگە تىگىپ, جانكەشتىلىكپەن ەڭبەك ەتكەن, بولمايتىندى بولدىرعان, مۇمكىن ەمەستى مۇمكىن ەتكەن قازاق تاريحىنداعى جالعىز قازاق, دارا تۇلعا! مۇنى كەيىنگى احمەتتانۋشىلاردىڭ وزدەرى زەرتتەگەن سالالارى بويىنشا ا. بايتۇرسىن ۇلىن «ۇلتتىڭ ۇستازى», «ۇلتتىڭ رۋحاني كو­سەمى», «ادامگەرشىلىكتىڭ ديحانى» دەپ تانىپ, ونى جالپى كوپتىڭ جابىلا قولداپ, قولدانىسقا ەنگىزۋلەرى دە وسى باعالاۋدىڭ دۇرىستىعىنىڭ ايعاعى بولسا كەرەك.

بۇعان تالاس جوق. ەندى وسى ايتىلعان­داردى نەگىزگە الا وتىرىپ, حالقىمىز­دىڭ باعىنا بىتكەن وسى دارا تۇلعانى بۇگىنگى ءوزىمىزدىڭ قاي دەڭگەيدە تانىپ, سوعان لايىق قانداي قۇرمەت كورسەتىپ, سول ارقىلى جاس ۇرپاقتىڭ جانىن باۋراپ, ولارعا حالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋ­دىڭ احمەتتىك ۇلگى-ونەگەسىن قانشالىق­تى دارى­تىپ جۇرگەنىمىزدى پايىمداۋعا باعىت­تالعان باستاپقى ايتپاق ويىمىزعا ورا­لايىق. سوندا جوعارىدا ايتىلعان ء«الى كۇنگە ەلىم دەپ ەرەكشە ەڭبەك ەتكەن ەرلەرىمىزدىڭ تابيعي بولمىسىن اشىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنا وزىنە ءتان لا­يىقتى قۇرمەت كورسەتە الماي كەلەمىز, تەڭگەر­مەشىلىك باسىم» دەۋىمىزدىڭ ءمانى دە ايقىندالا تۇسەدى عوي دەپ ويلايمىز.

ءبىز جوعارىدا ا. بايتۇرسىن ۇلىنا قاتىستى بۇگىنگى تانىم-تۇسىنىگى ءارتۇرلى وقىرمانداردىڭ وزىنشە سالىستىرا ساراپتاۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ ءۇشىن ونىڭ اتقارعان قىرۋار جۇمىسىنان ادەيى ون ەكىسىنىڭ اتىن اتاپ, ءتۇرىن تۇستەدىك, ناتيجەسىنەن حاباردار ەتتىك. قازىرگى كەزدە احمەت اتامىز اتقارعان وسى شا­رۋالاردىڭ تەك بىرەۋىن عانا ەلىمىزدىڭ ءبىر ازاماتى وزگە ارىپتەستەرىنەن گورى ساپالى دا ءتيىمدى اتقارىپ, ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتىپ, تىرىسىندە ەلدىڭ نازارىنا ەرەكشە ىلىكسە, ونى وسى ەڭبەگىنە قاراي وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتاپ, ءتۇرلى اتاقتار بەرىپ قۇرمەتتەيمىز, كەيىن سولاردىڭ مارقۇم بولعانىنىڭ ەسىمدەرىن ەل ەسىندە قالدىرۋ ماقساتىندا كەيبىرىنە وزدەرىنىڭ تۋعان اۋىلدارىنىڭ, ۇزاق جىل قىزمەت ىستەگەن مەكەمەسىنىڭ اتىن, سونداي-اق قالالار مەن ءىرى ەلدى مەكەندەردەگى كوشە اتاۋلارىن سولار­دىڭ اتىمەن اتايمىز, ءتىپتى كەيبىر اتاق-داڭقى ايماقتان اسىپ, الىسقا كەتكەن­دەرى مەن كەزىندە ءىرى لاۋازىمدى قىز­مەت اتقارعاندارىنا قالا, اۋدان اتتا­رىن سىيلايمىز, ءتۇرلى ەسكەرتكىشتەر ورناتامىز. مۇنىڭ ءبارىن ەڭبەك ادامىنىڭ مەرەيىن كوتەرۋ, ولاردىڭ يگىلىكتى ىستە­رىن ۇرپاققا ۇلگى ەتۋ, سول ارقىلى قوعام­نىڭ جەتىلۋىنە, وزگەلەردەن كەيىن قال­ماي ىلگەرىلەپ دامۋىنا ىقپال ەتۋگە سەپ­تىگى تيەر ىزگى شارالار دەپ ەسەپتەيمىز. بۇعان ارا-تۇرا بيلىكتە جۇرگەن كەيبىر ىقپالدى جانداردىڭ باسپاتورەلىك جاساپ, ماتا داڭقىمەن ءبوزدى وتكىزىپ جىبە­رەتىن كەيبىر جاعدايلارى بولماسا, نەگى­زىنەن ەشقانداي داۋ جوق. بارىمىزدى باعالاۋدىڭ, تۇلعامىزدى وسكەلەڭ جاس ۇرپاققا تانىتۋدىڭ اتا-بابالارىمىز قالىپتاستىرعان ءداستۇرلى جولىنىڭ زاما­ناۋي جالعاسى ءتارىزدى دۇنيە دەپ قابىل­دادىق. ءبارى دۇرىس, قۇپتارلىق تىرلىك.

تەك وكىنىشتىسى – وسىنىڭ ءبارى ءار تۇل­عا­نىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگىنە قاراي ەكشە­لىنبەي, ءبىر ولشەممەن ولشەنگەن تانىم-تۇسىنىك دەڭگەيىندە كەسىپ-ءپىشىلىپ, سوعان وراي كورسەتىلەر قۇرمەتىمىز تەك سولار­دىڭ بەلگىلى ءبىر جاسقا كەلۋىنە بايلانىستى وتكىزىلەر ناۋقاندى شارالارمەن شەكتەلەتىندىگى. تۇلعالار دارالانبادى, سوعان وراي ولاردىڭ ەلدىك ساناعا اسەر ەتەر تاعىلىمدىق ىقپالى ءوز مانىندە پايدالانىلمادى. مۇنىڭ سولاي ەكەنىنە بۇكىل ماعىنالى عۇمىرىن ارپالىسى مول استاڭ-كەستەن زاماندا حالقىنىڭ جويىلىپ كەتپەي, ساقتالىپ قالۋىنا, وزگە ازات ەلدەرمەن تەرەزە تەڭەستىرىپ, باقىتتى ءومىر سۇرۋىنە ارناپ, پاتشا ۇكىمەتىنىڭ زورلىعىنا كونىپ, قورلىعىنا ءتوزىپ, كەشەگى كوممۋنيستەردىڭ قۋعىن-سۇرگىنىنىڭ بار قيامەتىن باستان وتكەرىپ, تۇرمەلەر مەن لاگەرلەردە كورسەتىلگەن ازاپتاۋ مەن قيناۋدىڭ بارىنە شىداپ, قاشان جازىقسىز اتىلىپ كەتكەنگە دەيىن سان سالالى قىرۋار جۇمىستى ءبىر ءوزى تىندىر­عان احمەت پەن كەيىنگى بەيبىت زاماندا جايلى كابينەتتە سونداي جۇمىستىڭ ءبىرىن عانا اتقارىپ, جاقسى جەتىستىككە جەت­كەن اتاق­تىلارىمىزدى ءبىر دەڭگەيدە باعا­لاپ, ءبىر دەڭگەيدە قۇرمەتتەپ جۇرگەنىمىز تولىق ايعاق. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك ال­عانىنا وتىز جىلدان اسا ۋاقىت وتسە دە, ءالى كۇنگە دامىعان وزگە وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنا ىلىگە الماي, كۇيبەڭ تىرلىكتىڭ كولەڭكەسىندە ءوزارا تالاسىپ, ۋلاپ-شۋلاپ جۇرگەنىمىز دە سونىڭ سالدارى. بۇل – ءبىزدىڭ بۇعان دەيىنگى بىرنەشە عاسىر­لار­عا سوزىلعان بوداندىقتىڭ بۇعاۋىندا وزىمىزشە ويلاپ, وزىمىزشە ءىس تىندىرۋدان ءبىرجولا قالىپ, تەك وتارلاۋشىلار­دىڭ ايتقانىمەن ءجۇرىپ, بەرىلگەن تاپسىرماسىن ورىنداۋعا عانا ماشىقتان­عان توبىرعا اينالعانىمىزدىڭ ايقىن بەلگىسى ەدى. ءۇش عاسىردا قالىپتاسىپ, قۇدىرەتىن جۇرگىزگەن وسى قۇلدىق سانا قازىرگى تاڭدا دا ەرەكشە ۇلىقتاپ, ۇلگى تۇتار دارالارىمىزدى قاپىسىز تانۋ­عا مۇمكىندىك بەرمەي كەلەدى. تاۋەل­سىز­دىكتىڭ وتكەن وتىز جىلىندا, باسقانى بىلاي قويعاندا, وزىمىزبەن تەگى ءبىر تۇرىك­تەردىڭ اتاتۇرىگى سەكىلدى بۇكىل قازاق ازا­ماتتارىنىڭ اراسىنان قازىرگى زامانعا ساي ۇران تاستاپ, حالىقتى بىرلىككە ۇيى­تىپ, كوشباستار ءوز اتاقازاعىمىزدىڭ اتويلاپ العا شىعا الماي وتىرعانى دا سودان. الايدا ءبىزدىڭ بۇل پىكىرىمىزگە كەي­بىرەۋلەردىڭ كەلىسپەي: «اۋ, انا زاماندا ءوزىنىڭ اتاقتى زامانداستارى, بۇ زاماندا بۇگىنگى توبىنان ات وزدىرعان دارىندى ۇرپاقتارى احمەتتى وزگەلەردەن ەرەكشەلەپ, «تەڭدەسى جوق دارا تۇلعا» دەپ دارالاپ, سوعان وراي قازىرگى تاڭدا ونى «ۇلت­تىڭ ۇستازى», «ۇلتتىڭ رۋحاني كوسەمى», «ادام­گەرشىلدىكتىڭ ديقانى» دەپ اتاپ, ەل بولىپ قۇرمەتتەپ جۇرگەن جوقپىز با!؟. بۇدان ارتىق قانداي باعالاۋ كەرەك؟!.», – دەپ, ءۋاج ايتىپ, ورە-تۇرەگەلەتىنە دە كۇدىك كەلتىرمەيمىز. ويتكەنى بۇل دا كوز كورىپ, قۇلاق ەستىپ جۇرگەن شىندىق. بىراق بۇل باعالاۋلار – جالپى حالىقتىق مويىنداۋ ەمەس. بۇل – احمەتتى زەرتتەپ, جەتە تانىعان جەكەلەردىڭ عانا پىكىرى. قالعاندارىنىكى – وسىلاردىڭ ايتقا­­نىن ءوز تانىمىنسىز جايداق قايتالاۋ, اتتان­عا ايقاي قوسقان كوپ دۇرمەكتىڭ ءدۇبىرلى جاڭعىرىعى. ەگەر بۇلاي بولماي, قازىرگى ايتىپ جۇرگەنىمىزدەي: بۇكىل قازاق احمەت بايتۇرسىن ۇلىن «ۇلت ۇستازى» دەپ تانىپ, وزدەرىنىڭ شاكىرتتىگىن مويىنداعان بولسا, وندا كەڭ بايتاق دالامىزدىڭ قاي تۇكپىرىنە بارساڭىز دا وعان دەگەن شاكىرتتىك قۇرمەتتىڭ بەلگىسى ايقىن سەزىلىپ تۇرار ەدى عوي. ويتكەنى ول جەكەلەگەن بىرەۋلەردىڭ, بولماسا, بەلگىلى ءبىر ءوڭىردىڭ ادامدارىنىڭ ەمەس, تۇتاس ۇلتتىڭ ۇستازى عوي...

وزگە جۇرتتىڭ احمەت سەكىلدى ءبىردىڭ بىرەگەيى ەمەس, قاتارداعى كوپ تانىمال تۇلعالارىنىڭ وزىنە جاساعان ۇرپاق­تىق ىزەت-قۇرمەتىن كورگەندە ەرىكسىز ويعا قالا­سىڭ. ولار تۇلعالارىنىڭ كىندىك قانى تام­عان جەرىن كيە تۇتىپ, ءتاۋ ەتەدى. ال ءبىز­دىڭ, باسقانى بىلاي قويىپ, قاتارداعى تانى­مالى تۇلعالاردىڭ ءبىرى ەمەس, ءوزىمىز ەرەك­شەلەپ: «ۇلت ۇستازى», «ۇلتتىڭ رۋحاني كوسەمى» دەپ ارداقتاعان احمەتىمىزدىڭ تۋعان جەرىنە دەگەن ىزەت-قۇرمەتىمىز قان­داي؟!. بۇعان قاتىستى ءبىز ايتساق ۇزاڭ­قىراپ كەتەرمىز, ونىڭ ورنىنا فوتو-دەرەك­تەر سوي­لەسىن, زەردە كوزىمەن ۇڭىلە قاراڭىز:

مىناۋ:

بۇل كۇندە اۋدان ورتالىعىنان 110 شاقىرىم شالعايدا جاتقان, نە توسەلگەن تاس جولى جوق, نە وزگەلەردەي پايدالانىپ جاتقان گازى جوق, نە بۇكىل ەلدى الەم تىرلىگىنەن حاباردار ەتەر ينتەرنەتى جوق, قىسقاسى, ساندا بار دا ساناتتا جوق تۋعان اۋىلىنىڭ قازىرگى كورىنىسى.

مىناۋ:

اكەسى مەن باۋىرلارىنىڭ زيراتى.

(سۋرەتتەردىڭ ءبارى 2022 جىلدىڭ اقپان ايىندا اتامىزدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا دايىندىققا وراي اقكولگە بارعان وبلىس اكىمىنىڭ احمەت اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋى كەزىندە تۇسىرىلگەن ءتىلشى ماتەريالىنان الىندى).

مىنە, بۇل كۇندە ءوزىمىزدىڭ جابىلا «ۇلتتىڭ ۇستازى» دەپ ۇلىقتاپ, «ۇلت­تىڭ رۋحاني كوسەمى» دەپ باسشى ەتكەن, «ادامگەرشىلىكتىڭ ديقانى» دەپ دا­رىپتەپ جۇرگەن, ءبىردىڭ بىرەگەيى احمەت اتامىزدىڭ تۋعان اۋىلىنىڭ, كىندىك قانى تامعان كيەلى جەرىنىڭ قازىرگى كورى­نىسى, بوياماسىز فوتو-كوشىرمەسى وسىنداي. مۇنى كورگەن ۇلت پەرزەنتتەرىنىڭ كوكىرەگىندە قانداي سەزىم تۋىندايدى: ماقتانىش پا, قورلانۋ ما, ونى اركىمنىڭ ءوزىنىڭ ەلدىك تانىمىنا, ازاماتتىق پا­يىم-پاراساتىنا قالدىرايىن. مەنى مازالايتىن وي مىنانداي: قازىرگى الەم­دىك ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ تۇ­راق­سىزدىعىنا قاراي «بىرلىگى بەرىكتىڭ – ىرگەسى بەرىك» دەگەن قاعيداعا ساي ءار حا­لىق وزدەرىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا, ەتنيكالىق باۋىرلاستىعىنا وراي ءوزارا بىرىگىپ, ورتاق وداق قۇرعانى, قۇ­رىپ جاتقانى ءمالىم. مىسالعا ايتالىق, الداعى قىركۇيەك ايىندا وتەتىن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا تۇركى دۇنيەسىنىڭ ءىرى تۇلعالارى كەلىپ, سالتاناتتى جيىننان سوڭ, ءبىزدىڭ ەلدىڭ باسشىسىنا: «پرەزيدەنت مىرزا, قۇرمەتتەرىڭىزگە راحمەت, «تۇركولوگيا­نىڭ اتاسى» اتالعان احمەت اتامىز بارىمىز­گە ورتاق قوي. ەندى وسى ءساتتى پايدالانىپ, اتامىزدىڭ تۋعان اۋىلىنا بارىپ, كىندىك قانى تامعان كيەلى جەردى كورىپ, توپىراعىنا ءتاۋ ەتىپ قايتساق», –  دەپ ءوتىنىش ءبىلدىرۋى بەك مۇمكىن عوي. مۇنداي وتىنىشكە قارسىلىق بولماسى تاعى انىق. سوندا بارعاندارعا قالاساق تا, قالاماساق تا, امالسىز جوعارىداعى فوتودا بەينەلەنگەن اۋىلدى, اتامىز دۇنيەگە كەلگەن ءۇيدى, اۋلەتتىڭ زيراتىن كورسەتۋگە تۋرا كەلەرى ءسوزسىز. سوندا دەيمىن-اۋ, مەرەيتويدىڭ سالتاناتتى جيىنىندا اتامىزدىڭ سوناۋ الاساپىران زاماندا ادام توزبەس ازاپتىڭ, جان شىداماس قورلىقتىڭ نەبىر سۇمدىعىنىڭ زاردابىن باستان كەشكەنىنە قاراماستان, حالقىنىڭ ازاتتىعى جولىندا ء«بىر ۇلتتىڭ تالاي ۇرپاعىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن شارۋانى ءبىر ءوزى تىندىرىپ», بولمايتىندى بولدىرعان جانكەشتى ەرلىگىن ەستىپ, سوعان تاڭدانا تامسانىپ, كورۋگە قۇمارتىپ كەلگەن مارتەبەلى مەيماندار ءبىزدىڭ ەل تۋرالى نە ويلايدى؟!. ولاردىڭ: «ياپىراي-اي قازاق باۋىرلارىمىز سوزدە اسپاندايتىن, ىستە ۇياتتان جاسقانبايتىن ەلگە اينالعان با» دەپ قايران قالماسىنا كىم كەپىل. سوندا ءوزى باستاپ الىپ كەلگەن قوناقتارىنىڭ كوڭىل كۇيىندەگى وسىنداي وزگەرىستى كورىپ, ءمانىسىن بۇكىل بولمىسىمەن سەزىنگەن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ امالسىز جەرگە قاراۋدان باسقا شاراسى بار ما؟! «ۇياتتان ادام ولمەس, ساعى سىنار» دەيدى دانا حالىق.

سەبەپسىز سالدار جوق. وسىنىڭ ءبارى اڭگى­مەنىڭ القيسساسىندا ايتىلعان: «با­رىن باعالاي بىلگەنگە باق قونادى» دەگەن ەجەلگى بابالار ءسوزىنىڭ تۇپتوركىنىن ءوز مانىندە تانىپ, بىلىكتىلىكپەن باعالاي ال­ماعانىمىزدان با دەگەن وي كەلەدى. بودان­دىق بۇعاۋىنان قۇتىلىپ, ازاتتىق العا­نىمىزعا شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە احمەت اتامىزدىڭ جولىن قۋىپ, ەل مەرەيىن ارتتىرار بۇگىنگى كۇن­نىڭ احمەتتەرىنىڭ توبە كورسەتە الماي جۇر­گەنى دە سونىڭ سالدارى ەمەس پە ەكەن؟!. قالايدا ەل بولىپ ويلاسۋ قاجەت سەكىلدى.

ويلان قازاق! ويلانباسقا بولمايتىن كەز كەلدى!..

 

قويشىعارا سالعارا ۇلى