جايىلىم ماسەلەسى: جوسپاردىڭ جارتىسى عانا ورىندالدى

مەملەكەت باسشىسى اتالعان جيىن­دا ۇكىمەتكە ەلىمىزدىڭ باس پرو­كۋ­را­تۋ­راسىمەن بىرلەسىپ, جىل سوڭىنا دەيىن پايدالانىلماي جاتقان جەرلەردى كەرى قايتارىپ, اۋىل حالقىنىڭ يگى­لى­گى­نە بەرۋدى تاپسىرعان ەدى. سودان بەرى جۇمىس قىزا ءتۇستى. ءبىرشاما ۋاقىت بۇرىن Amanat پارتياسىنىڭ جانىنان قۇرىلعان «جەر اماناتى» كوميسسياسى پايدالانىلماي جاتقان جانە زاڭسىز بولىنگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى 140 مىڭ گەكتار جەردى كەرى قايتارعان ەدى. البەتتە, بيلىك پارتياسى جانىنان قۇرىلعان كوميسسيا مۇشەلەرى بۇل باعىتتاعى جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جەمىسىن بەرەتىنىنە بەك سەنەدى. ال وڭىرلەردە جاعداي قالاي؟

جامبىل وبلىسىندا باستاۋ العان اۋىل حالقىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋ جو­نىن­دەگى قاناتقاقتى جوبا ءوزىنىڭ ومىر­شەڭ­دىگىن دالەلدەپ قويعان. اتالعان جوبانى لايىقتى تۇردە جال­عاستىرىپ, الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن دە جايىلىمدىق جەردىڭ قاجەت ەكەنى داۋسىز. ويتكەنى قاناتقاقتى جوبانىڭ ارقاسىندا ءتورت ت ۇلىكتى ور­گىزگەن شارۋالار جايىلىم جەر ماسە­لە­سىنىڭ شەشىمىن تاپقانىن قالايدى. مال شارۋاشىلىعىن مىقتاپ قولعا العاندار بۇل ماسەلە جەدەل تۇردە وڭىنان شەشىلسە دەگەندى اشىق ايتىپ تا ءجۇر.

وڭىردە جايىلىم جەر ماسەلەسىن شەشۋ جولىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىمەن, كەيبىر ناتي­جە­لەر ءالى دە كوڭىل كونشىتەر ەمەس. سون­دىقتان دا جۇمىستى شيراتپاسا بول­مايدى.

«قولدا بار جايىلىم جەرلەردى پايدالانۋدى دۇرىس ۇيىمداستىرا الماۋعا جانە جەكە اۋلالارداعى مال با­سىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى جەكەلەگەن اۋىلدىق وكرۋگتەر بويىنشا 683 مىڭ گەكتار جايىلىم جەتىسپەيتىنى انىقتالىپ, ماسەلەنى شەشۋ جولدارى بەلگىلەنگەن ەدى.

جالپى, جايىلىمدى پايدالانۋدى رەتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە بەس باعىت ۇسىنىلدى. جەر كودەكسىنىڭ 36-بابىنا سايكەس اۋىلدىق وكرۋگ تەڭ­گە­رىمىنە بوسالقى جەرلەر سانا­تىن­داعى 225,0 مىڭ گا جايىلىم جەرلەردى ەلدى مەكەنگە بەرۋ جۇمىستارى باستالدى. 2021 جىلى 227,5 مىڭ گەكتارى (2022 جىلدىڭ 6 ايىندا 0,7 مىڭ گا) بەرىلدى», دەيدى وبلىس اكىمدىگى جەر قاتىناستارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى باقتيار كوپبوسىنوۆ.

باسقارما باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ورتاق جايىلىم جەرلەردىڭ پايدالانۋعا بەرىلىپ كەتكەن بولىگىن ەلدى مەكەندەرگە قايتارۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان كورىنەدى. وسىلايشا, ەلدى مەكەندەر اۋماعىنا 5 شاقىرىم راديۋستا ورنالاسقان 199,6 مىڭ گەكتار جايىلىم جەردى اۋىلدىق وكرۋگتەرگە بەكىتىپ بەرۋ باستالعان. 2021 جىلى – 13,6 مىڭ گەكتار, وسى جىلدىڭ ەسەپتى مەرزىمىندە 7,8 مىڭ گەكتار قايتارىلدى.

ء«بىرىنشى كەزەكتە بۇل جەرلەردىڭ اۋماعىن ناقتىلاپ, اۋىل­شارۋا­شى­لى­عى القاپتارىنا ءبولۋ جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, وسى راديۋسقا ەنەتىن جەر­لەر اۋماعى 147,2 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىنى ناقتىلاندى. ەكىن­شى­دەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن مەملەكەت مەنشىگىنە الىنعان جەرلەردىڭ اۋماعى ناقتىلانىپ, ونىڭ قانشاسى جەر ينسپەكتسياسىنىڭ پارمەنىمەن, قانشاسى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار كۇشىمەن قايتارىلىپ وتىرعانى انىقتالدى. ناتيجەسىندە, مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان 31,6 مىڭ گەكتار جەر تۇگەلدەي دەرلىك جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, ياعني اۋداندىق بو­لىم­دەردىڭ كۇشىمەن قايتارىلعانى انىقتالدى.

ۇشىنشىدەن, وبلىستىڭ ەلدى مەكەندەر ماڭىنداعى جايىلىمداردى مەملەكەت مۇقتاجى ءۇشىن ماجبۇرلەپ يەلىكتەن شىعارۋ وبلىس بيۋدجەتىنە قانشالىقتى كۇش تۇسىرەتىنى ناقتىلاندى. بۇعان 931,0 ملن تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتى قاراستىرىلۋى كەرەك. سونىمەن قاتار مەملەكەتكە قايتارىلاتىن جەرلەردە ورنالاسقان جىلجىمايتىن م ۇلىك نىساندارى ءۇشىن وتەماقىنىڭ بولەك ەسەپتەلەتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. دەگەنمەن جايىلىم جەرلەردىڭ باسىم بولىگى جالعا بەرىلگەنىن ەسكەرسەك, شىعىن كولەمى نەعۇرلىم تومەندەيدى», دەيدى باقتيار كوپبوسىنوۆ.

مەملەكەت مۇقتاجى ءۇشىن الىناتىن جەرلەردىڭ ۇلكەن وتەماقى مولشەرى وبلىس بيۋدجەتىندە قاراستىرىلۋعا ءتيىس. سەبەبى اۋداندار بيۋدجەتىنىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. وسى ورايدا ب.كوپبوسىنوۆ ءتيىستى جۇمىستار تەك 8 اۋداندا عانا اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, سارىسۋ جانە تۇرار رىسقۇلوۆ اۋداندارىندا جۇمىستى جۇيەلەۋ قاجەت. كەيبىر اۋدانداردىڭ سالاعا جاۋاپ بەرەتىن ورىنباسارلارى جۇمىستى دۇرىس ۇيلەستىرە الماي وتىر.

«جايىلىم جەرلەر كولەمىن 418 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋ قاراستىرىلعان. ونىڭ 107 مىڭ گەكتارى بوسالقى جەرلەر ەسەبىنەن, 166 مىڭ گەكتارى 5 شاقىرىمدىق راديۋستا ورنالاسقان جەرلەر ەسەبىنەن, 146 مىڭ گەكتارى يگەرىلمەگەن جەرلەر ەسەبىنەن قالىپ­تا­س­ادى. سونىمەن قاتار جايىلىم جەتىسپەۋشىلىگىن جويۋدا پايدالانىلماي جاتقان رەزەرۆتەر بار. مىسالى, ءاربىر اۋداندا ۇلەسكەرلەردىڭ سانى 50 ادامنان اساتىن اگروقۇرىلىمدار بار. ال ولاردىڭ يەلىگىندە تىركەلگەن مال باسى جوق, ياعني ۇلەسكەرلەردىڭ جايىلىم جەرلەرى ماقساتتى پايدالانىلماي جاتىر.

سوندىقتان اۋدان اكىمدەرى بۇل جەرلەردى قايتارۋ نەمەسە ۇلەسكەر­لەر­دىڭ مالىن سول جەرلەرگە جايۋدى ۇيىمداستىرۋ باعىتىندا اۋىل اكىمدەرىنىڭ جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋى كەرەك. بۇل شارا ءوز كەزەگىندە جايىلىم جەتىسپەۋىن جويۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى», دەيدى باقتيار كوپبوسىنوۆ.

باسقارما باسشىسى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە زەر سالساق, جايىلىمدىق ماق­ساتتاعى جەرلەردى كەرى قايتارۋ جو­لىندا ءالى دە قىرۋار جۇمىستار اتقارىلۋى قاجەت. بۇل جۇمىستى باس­قار­ما باسشىسى جالعىزدان جالعىز ءجۇرىپ ەڭسەرە الماسى راس. سوندىقتان دا وڭىردەگى ون اۋداننىڭ اكىمدەرى اتال­عان جۇمىسقا بىلەك سىبانىپ كىرىس­كە­نى ءجون.

وزەكتى ماسەلە وبلىس اكىمى نۇرجان نۇرجىگىتوۆتى دە تولعاندىرماي قوي­ماي­دى. ويتكەنى قاناتقاقتى جوبا ارقى­لى تىرلىگىن تىكتەگىسى كەلگەن شارۋا­لار جايى­لىم جەردەن تارىقپاۋى كەرەك. سوندا عانا ءىس ونەدى, حالىق تابىسى ارتادى.

«اۋدان اكىمدەرى اۋىل حالقىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبانىڭ كولەمىن ۇلعايتۋدى سۇرايدى. ارينە, جوبانى ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە مال باسى وسەتىنى بارشاعا تۇسىنىكتى. ەگەر اۋدان اكىمدەرى جايىلىم جەر ماسەلەسىن ۋاقتىلى شەشپەسە, بۇل مالدى قايدا جايۋعا نيەتتەنىپ وتىر؟ ناقتى جوسپار مەن ادىستەمە ءتۇسىندىرىلدى. ءبىز بۇل ماسەلەنى تالقىلاپ جاتقانىمىزعا ءبىر جىل بولدى. ەندى ۋاقىت جوعالتپاي, جۇمىستى جۇيەلەگەن ءجون», دەيدى وبلىس اكىمى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ.

اۋىلداعى اعايىننىڭ بارى – ءتورت ت ۇلىك مالى. جاعدايدىڭ تۇزەلگەنىن قالايدى. ما­سىلدىق پسيحولوگيادان ارىلا باس­تاعان وڭىردەگى جۇرتشىلىق تىرلىكتىڭ كوزىن, تابىستىڭ ءوزىن تاپقى­سى كەلەدى. سول ءۇشىن دە مال شارۋا­شىلىعىنا مىقتاپ دەن قويعان. رەسمي دە­رەكتەرگە زەر سالساق, قازاقستان حال­قى­نىڭ 42 پايىزعا جۋىعى ەلدى مەكەندەردە ورنالاسقان. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ وتىر.

جايىلىمعا ارنالعان جەردىڭ جوق بولۋى سەبەبىنەن ءتورت ت ۇلىك اتاۋلى بىرەر جىل بويى ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭىندا جايىلىپ كەلگەن ەدى. سالدارىنان 5-10 شاقىرىمعا دەيىنگى راديۋستا جاز شىقپاي جاتىپ جەر تاقىرلانىپ كەتەتىن. تيىسىنشە, جايىلىمدار دا توزا باستاعان ەدى. وتكەن جىلعى دە­رەك­كە كوز جۇگىرتسەك, قازاقستان بو­يىنشا جالپى جەر اتاۋلىنىڭ 27 ميلليون گەكتارى ازىپ توزعانى راستالعان. بۇۇ سا­راپشىلارى وسىنداي ولقى­لىق­تار­دىڭ كەسىرىنەن قازاقستان 1 ميلليارد­­­­­ دوللارعا دەيىن شىعىنعا با­تىپ وتىرعانىن العا تارتادى.

جايىلىم جەردىڭ قات ەكەنىن جاقسى بىلەتىن وبلىس باسشىسى وزەكتى ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋگە نيەتتى. ناتيجەنىڭ قانداي بولاتىنىن جىل سوڭىندا كورە جاتارمىز. ازىرگە قاجەتتى 683 مىڭ گەكتار جەردىڭ 334 مىڭ گەكتارى قاي­تا­رىلدى. البەتتە, ماسەلە جارتىلاي عانا شەشىمىن تاپقانى اڭعارىلادى. ولقىلىقتىڭ ورنى الداعى ۋاقىتتا تول­تىرىلاتىن شىعار...

جامبىل وبلىسى