نەلىكتەن جەرگىلىكتى ساۋدادا قازاقستاندىق ازىق-ت ۇلىك از, ال يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىك كوپ؟ قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر تۇتىنۋشىلاردى قاۋىپسىزدىك جانە ساپا بويىنشا بارلىق تالاپتارعا سايكەس كەلەتىن, كەز كەلگەن تالعامعا جانە قاجەتتى مولشەردە ونىممەن قامتاماسىز ەتە الاتىن دەڭگەيدە. بىراق وتاندىق ونىمدەردى ەل ىشىندە ساتۋدا قيىندىقتار بار. نەگە بۇلاي بولادى؟ بۇل تۋرالى ءبىزدىڭ باسىلىمعا بەرگەن سۇحباتىندا «قازاقستاننىڭ ەت وڭدەۋ كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ» اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى يۋليا نام ايتتى, دەپ جازادى Egemen.kz.
- مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەر مەملەكەت وتاندىق ازىق-ت ۇلىك وندىرۋشىلەرىن بەلسەندى قولدايدى دەپ ءجيى ايتادى. شىندىعىندا جاعداي قالاي؟
- شىنىندا دا, قولداۋ شارالارى بار, ءبىزدىڭ سالا ولاردى سەزىنەدى. بۇل جاڭا وندىرىستىك قۋاتتاردى قۇرۋعا نەمەسە جۇمىس ىستەپ تۇرعاندارىن كەڭەيتۋگە ينۆەستيتسيالىق سالىمدار كەزىندە اگروونەركاسىپتىك كەشەن سۋبەكتىسى شەككەن شىعىستاردىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋ بويىنشا سۋبسيديالار, تومەندەتىلگەن مولشەرلەمەلەر بويىنشا جەڭىلدىكپەن كرەديت بەرۋ جانە تاعى باسقالار.
كاسىپورىنداردىڭ وزدەرىنە ارنالعان سيىر ەتىن دايىنداۋعا بولىنگەن سۋبسيديالار دا بار, بىراق بۇگىندە ولار ەت وڭدەۋشىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە قول جەتىمدى ەمەس. زاڭنامادا «كەدەرگى» بار – مۇنداي سۋبسيديالارعا ۇمىتكەر كاسىپورىن تاۋلىگىنە 1500 باس وڭدەۋ قۋاتىنا يە بولۋى كەرەك. مۇنداي قۋاتتى جەرگىلىكتى ەت وڭدەۋشىلەر ءۇشىن بۇگىنگى تاڭدا قولجەتىمسىز.
بىراق مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ قولدانىستاعى شارالارى وتاندىق ەت ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە ءالى دە كومەكتەسەدى. بىرىنشىدەن, بۇل جەڭىلدەتىلگەن ينۆەستيتسيالىق نەسيەلەرگە قولجەتىمدىلىك. ءبىزدىڭ قاۋىمداستىقتا 13 قاتىسۋشى بار, ولاردىڭ بارلىعى – ايتارلىقتاي ءىرى كومپانيالار, ءار ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ارقاسىندا بارلىعى دەرلىك اياققا تۇردى. مىسالى, تانىمال «پەرۆومايسكيە دەليكاتەسى» كومپانياسى مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولىپ, 2016 جىلى مۇلدەم جاڭا ەت وڭدەۋ كەشەنىن سالدى. وندا حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ساپالى ءونىم شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەڭ زاماناۋي جابدىقتار جۇمىس ىستەيدى. قازىر كاسىپورىن ونىمدەرى ەكسپورتقا شىعارىلادى, اتاپ ايتقاندا, تاياۋ شىعىس ەلدەرىنە جانە كورشىلەرىمىزگە.
- جاقىندا «اتامەكەن» ۇكپ-دا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى, وندا تاماق سالاسىنىڭ ساراپشىلارى اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتەن جاڭا جەڭىلدىكتەر سۇرامايتىندىقتارىن ايتتى. دەمەك, وندىرۋشىلەر اياقتا نىق تۇر جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ «يىعىنا» سۇيەنبەي ءومىر سۇرە الادى دەگەن ءسوز بە؟
– ماسەلەلەر بار, جانە وندىرۋشىلەر ولاردى وزدەرى دە, مەملەكەتتىڭ كومەگىمەن دە جەڭەدى. بۇل قالىپتى جانە ەرىكسىز پروتسەسس. ءبىز سالانىڭ دامۋىنا نازار اۋدارعانى ءۇشىن مەملەكەتكە ريزامىز جانە ازىرگە ونىڭ قولداۋى وتە قاجەت. ءار ەل ءوز ءوندىرۋشىسىن قولداۋعا تىرىسادى.
بىراق تاماق وندىرۋشىلەردىڭ ەڭ ۇلكەن جانە جالپى ماسەلەسى – وندىرىلگەن ءونىمدى ساتۋ. ساپالى ءونىمدى ءوندىرۋ پروتسەسى, ارينە, وڭاي ەمەس, دەگەنمەن, ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەر تۇتىنۋشىنى بارلىق قاۋىپسىزدىك, ساپا بويىنشا جانە كەز كەلگەن تالعامعا سايكەس كەلەتىن ونىممەن قامتاماسىز ەتە الاتىن دەڭگەيدە. دايىن ءونىمدى ساتۋمەن بايلانىستى ەل ىشىندە ەلەۋلى قيىندىقتار بار. بىزگە يمپورتتىق وندىرۋشىلەرمەن باسەكەلەسۋ وتە قيىن, ولاردىڭ اۋقىمىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردىڭ وتاندىق بولشەك ساۋداعا جاقسى جاعداي جاساۋعا مۇمكىندىكتەرى بار.
- وندا قازاقستانداعى ەت ءوندىرۋشى ءۇشىن نە ماڭىزدىراق: مەملەكەتتىك قولداۋ نەمەسە بولشەك ساۋدا نارىعىنداعى بارابار جاعداي؟ ياعني, ساۋدا سورەلەرىنە ءتيىستى شارتتارمەن كىرۋ مۇمكىندىگى بار ما؟
- ەكى فاكتور دا ماڭىزدى, ال ەكىنشىسىن ەلەستەتۋ قيىن. بىراق, ارينە, جەرگىلىكتى نارىققا قول جەتكىزۋ ماڭىزدى. مەملەكەتتىك قولداۋ – بۇل تاماشا, ەكسپورت تا وتە جاقسى, دەگەنمەن, جەرگىلىكتى نارىق باسىم بولىپ تابىلادى. ارينە, ءبىزدىڭ ەت سالاسى ءۇشىن قولايلى تابىستىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن قازاقستاندا تۇراقتى وتكىزۋ وتە ماڭىزدى.
ءىرى سۋپەرماركەتتەر مەن بولشەك ساۋدا جەلىلەرى ساپاعا ۇمتىلاتىن ءىرى وندىرۋشىلەر ءۇشىن نەگىزگى ساتۋ ارناسى بولىپ قالا بەرەدى. كوپ نارسە ولاردىڭ ۇستانىمىنا, قارىم-قاتىناسىنا بايلانىستى. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, قازاقستاندىق جەتكىزۋشىگە ءىرى ساۋدا جەلىسىنە كىرۋ وتە قيىن – سۋپەرماركەتتەردەگى سورەلەر رەزەڭكە ەمەس, ال ۇقساس يمپورتتىق تاۋارلار كوپ. جەرگىلىكتى جانە يمپورتتىق ونىمدەردىڭ اسسورتيمەنتى ايتارلىقتاي كەڭ, بىراق ەگەر ءسىزدىڭ ءونىمىڭىز باسەكەلەس تاۋارمەن ءبىر سەگمەنتتە بولسا, وندا ەشقانداي ماسەلە بولمايدى. ماسەلە الاڭداردا بولىپ وتىر. رەتەيلەرلەر ەسسىز رەتروبونۋستاردى الىپ وتىرعانى بەكەر ەمەس: ءبىز ول جاققا جاي عانا سىيمايمىز, ال سورەلەردى شەكسىز كەڭەيتۋدىڭ ءمانى جوق – مۇنداي كولەمدەگى ءونىمدى تەز ساتىپ المايدى, ال ساقتاۋ مەرزىمى شەكتەۋلى. نارىق مولىققان. سوندىقتان, ەگەر سورەلەردە ورىن العىڭ كەلسە – جەلى يەلەرىمەن كەلىسىپ, وتە كوپ مولشەردە رەتروبونۋس تولە. رەتروبونۋستى تومەندەتۋدى سۇراعاندا, سورەدەگى ورنىڭ پروپورتسيونالدى تۇردە ازاياتىنىن ءتۇسىنۋىڭ كەرەك.
سول دوڭگەلەك ۇستەلدەگى ساراپشىلار قازاقستاننىڭ ساۋدا جەلىلەرى وتاندىق وندىرۋشىلەردى نەگە قولدامايدى دەگەن سۇراق قويدى. مىسالى, وتاندىق كاسىپورىنداردان ءبىزدىڭ مالىمەتتەرىمىز بويىنشا 24%-عا جەتەتىن رەتروبونۋستار الىنادى, ءىس جۇزىندە بارلىق اكتسيالار نەمەسە جەڭىلدىكتەر ءوندىرۋشى ەسەبىنەن ساتىلادى, وندىرۋشىلەرگە تولەم جاساۋ ءۇشىن وتە قاتاڭ شارتتار قويىلادى. ارينە, بۇل شىعىندار ءبىزدىڭ تۇتىنۋشىمىزدىڭ موينىنا تۇسەدى نەمەسە ءوندىرۋشىنىڭ شىعىندارىنا جاتادى, ويتكەنى ءونىمنىڭ باعاسىن شەكسىز كوتەرۋ جانە تۇتىنۋشىلار ەسەبىنەن ءبارىن شەشۋ مۇمكىن ەمەس جانە دۇرىس ەمەس. وتاندىق كومپانيالار مۇنداي شارتتارمەن ءوز ونىمدەرىن قالاي ساتادى؟
- الەمدىك تاجىريبەدە, مىسالى ەۋروپادا, ارقاشان جەرگىلىكتى وندىرۋشىگە باسىمدىق بەرىلەدى. ياعني, ساۋدا جەلىلەرى ساۋدا الاڭدارىنا ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردى ىسكە قوسادى, سودان كەيىن قالعان ورىندى يمپورت الادى. بۇل تاجىريبەنى مۋنيتسيپاليتەتتەر رەتتەيدى. نەگە قازاقستاندا جەرگىلىكتى بيلىككە ءوز ءوندىرۋشىسىن قولداماسقا؟
- ءبىز مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەرگە وسىنداي سۇراقتار قويدىق. بىزگە ادەتتە نە دەپ جاۋاپ بەرەتىنىن بىلەسىز بە؟ ساۋدا جەلىلەرى ءسىز سياقتى كاسىپكەرلەر, ولار دا اقشا تابۋى كەرەك. باسىم جەتكىزۋشىلەردى تاڭداۋ – بۇل ساۋدا جەلىسىنىڭ ىشكى ماسەلەسى, مۇندا مەملەكەت بيزنەسكە بىردەڭە ايتۋدان, قانداي دا ءبىر تالاپتار مەن شەكتەۋلەر قويۋدان وزدىگىنەن شەتتەلەدى.
ءبىز تۇسىنەمىز – جەلىلەر دە اقشا تابۋى كەرەك, بىراق ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىنە ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمەن تىكەلەي بايلانىستى سالاعا قىسىم جاساۋ ەسەبىنەن ەمەس!
بۇگىنگى تاڭدا جەلىلەردە قولدانىستاعى ساتۋ جۇيەسى ءىرى جەتكىزۋشىلەردەن ارزان ونىمدەردى ساتۋعا باعىتتالعان, ولار كولەمگە دە, ناقتى باعا دەڭگەيىنە دە, ساپانىڭ قولايلى دەڭگەيىنە دە كەپىلدىك بەرەدى. مۇنداي جەتكىزۋشىنىڭ ءرولىن كوبىنەسە رەسەيلىك ءوندىرۋشى وينايدى. الايدا, بۇگىندە الەمدە تۇراقسىزدىق كوپ, جانە ىشكى ماسەلەلەرگە بايلانىستى ەرتەڭ ازىق-ت ۇلىك قازاقستانعا جەتكىزىلمەي قالاتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرمەيدى. مەملەكەت مۇنى ەستە ساقتاپ, وتاندىق وندىرۋشىلەردى دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋى ءتيىس. سول ەت ونىمدەرىنىڭ, ء«سۇت ونىمدەرىنىڭ», باسقا دا قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ نارىعى يمپورتقا سونشالىقتى تاۋەلدى بولماۋى كەرەك.
- جالپى, وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى شەتەلدىك باسەكەلەستەردىڭ قىسپاعىنا ۇشىراماي, ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن دامىپ, جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
- مەملەكەتتىڭ, وندىرۋشىلەر مەن رەتەيلەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن باسىم جاعدايلار جاساۋ, وتاندىق تاۋارلاردى ىلگەرىلەتۋ جانە تۇتىنۋشىلىق ءپاتريوتيزمدى دامىتۋ جونىندە كەشەندى ءتاسىل قاجەت. بۇل مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ بيزنەستىڭ جەكەلەگەن سۋبەكتىلەرىنىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق تۇتاستاي العاندا ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەن ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ وڭ اسەرىنە الىپ كەلەدى.
ءيا, ساۋدا جەلىلەرى – وندىرۋشىلەر سياقتى كاسىپكەرلىكتىڭ سۋبەكتىلەرى بولىپ تابىلادى جانە ولارعا قانداي دا ءبىر قارجىلىق شىعىندار اكەلەتىن مىندەتتەر جۇكتەلمەيدى. الايدا, وندىرۋشىلەر ساۋدا جەلىلەرىنىڭ تالاپتارىنا تىكەلەي تاۋەلدى بولاتىن جاعدايلاردى ۇستانۋ دا جول بەرگىسىز. ءونىمنىڭ كوپ بولىگىن ءبىز جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەرگە كىرۋ جانە ايتىپ وتكەنىمىزدەي جۇمىس ىستەۋ وتە قيىن بولاتىن ساۋدا جەلىلەرى ارقىلى ساتامىز.
ءبىز قازاقستاندىق ءونىمدى وتكىزۋ ءۇشىن باسىم جاعدايلار جاساۋ قاجەت دەپ سانايمىز. بۇل سورەلەردەگى ەڭ ءتيىمدى ورىندار, تولەۋ جانە ىلگەرىلەتۋ بويىنشا اناعۇرلىم بەيىلدى شارتتار, قازاقستاندىق ءونىمدى تانىمال ەتۋگە نازار اۋدارا وتىرىپ, ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ. جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ جانە ولاردىڭ باسىمدىعىن قۇرۋ قۇقىعى بارلىق دەڭگەيلەردە قورعالۋى جانە بەكىتىلۋى قاجەت.
- مەملەكەت وندىرۋشىلەر مەن ساۋدا سۋبەكتىلەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى شىنىمەن رەتتەمەيدى مە؟
- «ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى» زاڭ ساۋدا جەلىلەرى مەن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن جەتكىزۋشىلەر اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ كەيبىر اسپەكتىلەرىن, مىسالى, تاۋار ءۇشىن تولەم مەرزىمدەرىن, جەتكىزۋشىدەن بەلگىلى ءبىر تاۋار كولەمىن ساتىپ العانى ءۇشىن سىياقى مولشەرىن قوزعايدى. كەيبىر نورمالار بار, بىراق ءىس جۇزىندە ولار قازاقستاندىق جەتكىزۋشىلەر ءۇشىن جاعدايدىڭ جاقسارۋىنا اسەر ەتپەيدى.
مۇندا شابلون بويىنشا ويلاماۋ كەرەك, تەك ۆيرتۋالدى حالىقارالىق نورمالار اياسىندا. بىرەۋدى ماجبۇرلەۋ, ءبىر نارسەگە تىيىم سالۋ مىندەتتى ەمەس ەكەنىن تۇسىنەمىز. وتاندىق وندىرۋشىگە باسىمدىق بەرۋ ءۇشىن ساۋدانى ىنتالاندىراتىن بەلگىلى ءبىر جاعدايلاردى جاساۋعا بولادى. مەملەكەتتە مۇنداي تەتىكتەر, اسەر ەتۋ ادىستەرى جەتكىلىكتى. كەيبىر كورشىلەرىمىز سياقتى يمپورتتى قىسۋ كەرەك دەپ ايتپايمىز. ءبىز وتاندىق ءونىمدى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ىنتالاندىراتىن جاعدايلار تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. مىسالى, مەملەكەت قوسىمشا جەڭىلدىكتەر بەرۋى ءۇشىن, نارىقتا وسىنداي ساياساتتى جۇرگىزەتىن ساۋدا جەلىلەرىنە قولايلى رەجيم قۇرۋ كەرەك.
مىسالى, جەرگىلىكتى بيلىك ساۋدا جەلىلەرىنىڭ يەلەرىن وتاندىق ونىمگە كوبىرەك ساۋدا الاڭىن ۇسىنۋعا ىنتالاندىرۋ – ولارعا قوعامدىق جانە مەديا قولداۋ كورسەتۋ, وسىنداي ساۋدا كومپانيالارىمەن مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك اياسىندا بولەك كەلىسىمدەر جاساۋ سياقتى يدەيانى ۇسىنۋعا بولادى. مۇنداي ىنتالاندىرۋشى ءتاسىل ساۋدا بيزنەسىنىڭ يەلەرى اراسىندا «ونىمدىك پاتريوتيزم» دەڭگەيىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەر ەدى دەپ ويلايمىن.
- ال قازاقستاندىق ونىمدەر بارلىق قازاقستاندىقتارعا جەتە مە؟
- بۇل ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ۋاقىت پەن جاعدايلار قاجەت. بىراق مەن وتاندىق تاماق ونەركاسىبى قازاقستاندىق تۇتىنۋشىلاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنىڭ باسىم بولىگىن قامتاماسىز ەتە الاتىنىنا سەنىمدىمىن. مىسالى, قازاقستاننىڭ ەت وڭدەۋ سالاسىنداعى وندىرىستىك قۋاتتار قازىر جارتىلاي جۇكتەلگەن. سالا جارىم كۇشپەن جۇمىس ىستەيدى. ەگەر نارىقتا بۇل ءۇشىن جاعداي بولسا, ءبىز جەتكىزىلىمدەردى كوبەيتىپ, كوبىرەك وندىرە الار ەدىك. بىراق ىشكى نارىق يمپورتپەن مولىققان جانە بۇل وزدىگىنەن, مەملەكەتتىڭ ىقپال ەتۋ اياسىنان تىس جۇرەدى. وتاندىق ءونىمدى قولداۋدىڭ ناقتى ساياساتى جوق. ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋعا نارىقتا ىنتالاندىرۋ بولعان كەزدە دۇكەن سورەلەرىندە قازاقستاندىق ءونىم كوبىرەك بولادى. بۇل ءبىزدىڭ ىشكى نارىعىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە دە, تۇراقتىلىعىنا دا وڭ اسەرىن تيگىزەتىن بولادى.
- ءبىزدىڭ جاعدايدا ونىمدىك پاتريوتيزم تۋرالى ايتۋعا بولا ما؟ «قازاقستاندىق ءونىمدى ساتىپ ال» دەگەن ۇران ەسىڭىزدە مە؟ ءبىزدىڭ تۇتىنۋشىلار ءونىمدى تەك وتاندىق بولعاندىقتان ساتىپ الۋعا دايىن با؟
- ءپاتريوتيزمدى ارتتىرىپ, دامىتۋ كەرەك. تۇتىنۋشى تاۋارلاردى وتاندىق بولعاندىقتان عانا ساتىپ الماۋى كەرەك, بىراق تۇتىنۋشى وتاندىق تاۋارلاردى ساتىپ الا وتىرىپ, ول يمپورتتىق ونىمنەن ەش كەم تۇسپەيتىن ساپالى ءونىم ساتىپ الىپ قانا قويماي, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جاتقانىن ءبىلۋى ءتيىس.