نەسىبەسىن شەتەلدەن ىزدەپ, سول جاقتا مىس-مىس اقشا تاۋىپ, ونىسىن ەلدەگى وتباسىنا جولداپ تىرشىلىك ەتىپ جاتقانداردىڭ قاراسى قالىڭ. سول شەتەلدە جۇمىس ىزدەپ, مول اقشا تاۋىپ جۇرگەندەردىڭ ماتەريالدىق تۇرعىداعى جەتىستىكتەرى بۇگىندە ەل ىشىندە جەلدەي ەسۋدە.
بۇل اڭگىمەلەر تالايدى مازالاپ, تىنىشىن الىپ ءبىتتى. سوندىقتان كوپتەگەن وتانداسىمىز دىتتەگەن شەتەلىنە جەتىپ الۋدىڭ قامىمەن زىر جۇگىرۋدە, ال بىرەۋلەرى ەبىن تاۋىپ, ءانى-مىنە جولعا شىققالى وتىرعان دا بولار. بۇل ءۇردىس ءوز بەتىنشە ءجۇرىپ جاتىر. ال ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ, لايىقتى ەڭبەك جاعدايلارى بار جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ باستى مىندەتى سانالاتىن مەملەكەت شاراسىزدىق تانىتىپ, اتالعان ءۇردىستى سىرتتاي باقىلاپ قانا وتىرعان ءتارىزدى. ايتپەسە, حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن قانداي دا ءبىر قادامدار جاساۋ كەرەك ەدى. وسى ورايدا جۇمىسپەن قامتۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ تيىمسىزدىگى مەن ناتيجەسىنىڭ وتە تومەندىگى ايقىندالا تۇسەتىندەي. ايتپەسە, ازاماتتارىمىزدىڭ ناپاقاسىن شەتەلدەن ىزدەپ نەسى بار؟
سوڭعى 10 جىلدا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ باعىتىندا بىرنەشە باعدارلاما ازىرلەنگەنىن جۇرت بىلەدى. دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, ولارعا 150 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات قارالعان, وكىنىشتىسى كوزدەلگەن مەجە كولەڭكەسىن ازەر كورسەتتى: جوسپاردان 4-5 ەسەگە از جۇمىس ورنى قۇرىلعان كورىنەدى. نەگە بۇلاي بولدى؟ كىم جاۋاپتى؟ جاۋابى جوق سۇراقتار.
ءبىز «بيىل پالەنباي مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى, پالەن ادام جۇمىسقا ورنالاستى» دەپ اقپار بەرىپ كۇپىنىپ جاتامىز, ال جەمە-جەمگە كەلگەندە ولاردىڭ باسىم بولىگى ۋاقىتشا جۇمىس ورىندارى بولىپ جاتادى. ال قۇرىلعان تۇراقتى جۇمىس ورىندارى جالاقىسى تومەن, كۇنكورىسكە جاۋاپ بەرە المايتىن تارتىمسىز بولىپ شىعادى. ياعني جۇمىس ورنى دەگەن اتى عانا, ال زاتى ۋاقىت تالابىنا سايكەس كەلمەيدى. نەگىزىندە, جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىنداعى ستاتيستيكاعا سەرگەك قاراۋ كەرەك, قۇرىلدى دەگەن جۇمىس ورىندارى تۇراقتى جانە ەڭبەكاقىسى لايىقتى, اقىلعا قونىمدى بولسا عانا ەسەپكە العان ءجون.
جۇمىسپەن قامتۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتار دا قوعامنىڭ قىتىعىنا ءتيىپ تۇرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى دەسەك بولادى. ءماجىلىس دەپۋتاتى ماقسات رامانقۇلوۆتىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا كورسەتىلگەندەي, جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان (الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى, قوعامدىق جۇمىستار, جاستار پراكتيكاسى بويىنشا ) 100 مىڭ ادامنىڭ 80 مىڭىنىڭ (جۇمىسقا ورنالاسقانداردىڭ 80%-ى!) الەۋمەتتىك جانە زەينەتاقى اۋدارىمدارىن ولاردىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەۋگە مەملەكەتتىك سۋبسيديالار العان جۇمىس بەرۋشىلەر ەمەس, جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىنا قاتىسپاعان ءۇشىنشى تۇلعالار جۇزەگە اسىرعان. «پروكۋراتۋرا ادامداردى جالعان جۇمىسپەن قامتۋدىڭ 1000-نان استام فاكتىسىن انىقتاعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ءتىپتى قايتىس بولعاندار دا, باسقا ۇيىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرى دە جۇمىس ورىندارىنا «جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى» دەگەن دەرەكتەر بار», دەيدى م.رامانقۇلوۆ.
مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى جۇمىسقا ورنالاسۋ كەزىندە قىزمەت كورسەتۋشىلەردىڭ قابىلەتسىزدىگى, ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا قىزىعۋشىلىق تانىتپاۋى, بيۋروكراتيا, ۇزاق ۋاقىت كۇتۋ شەشىمى جوق ماسەلە بولىپ وتىر. اينالىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ بەدەلىن تۇسىرەدى ءارى بولىنگەن ەسىل قارجىنىڭ جەلگە ۇشۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى. ودان باسقا تۇك تە ەمەس. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن تابۋ سونشالىقتى قيىن ەمەس. نە ىستەۋ كەرەكتىگىن جۇرت بىلەدى. ەندەشە, وسى جۇرت ايتىپ جۇرگەن پىكىردى ءوز سوزىمىزبەن جەتكىزەلىك.
ەگەر ءبىز ءوزدى-ءوزىمىزدى الداماي تۇراقتى, ناقتى جۇمىس ورىندارىن اشقىمىز كەلسە, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ىسىنە يەك ارتقانىمىز ءجون-اق. ويتكەنى شاعىن جانە ورتا بيزنەس – تابىسى مول ءارى تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنىڭ الاڭى. بۇل جەردە جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىن تۇزگەندە ءبىرىنشى كەزەكتە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ىسىنە ارقا سۇيەپ, وسى سالانى ىلگەرىلەتۋ مۇمكىندىكتەرىنە نازار اۋدارۋ قاجەت. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋ بارىسىن ەسكەرمەي جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ قيىن ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنەتىن كەز جەتتى. ايتپەسە, ۋاقىتشا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا بوسقا اقشا شاشىپ ارام تەر بولعاننان باسقا ەشتەڭە بولمايدى. بالكىم, بۇل الدەكىمدەر ءۇشىن ءتيىمدى شىعار, ال مەملەكەتتىك مۇددە تۇرعىسىنان كەلگەندە بۇرىس باعىت.
سوندىقتان ۋاقىتشا نە تارتىمسىز جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ ءۇشىن بولىنەتىن قىرۋار اقشانى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا جۇمساعان ابزال.
قورىتا ايتقاندا, پايداسىز باعدارلامالاردى توقتاتىپ, بولاتىن ىسكە مويىن بۇراتىن كەز كەلدى.