كيبەرقىلمىسپەن كيبەرزاڭگەر كۇرەسۋگە ءتيىس

ۆيرتۋالدى قىزمەت ءتۇرى كوبەيگەن سايىن بۇل سالادا الاياقتىق پەن ءتۇرلى قىلمىس تا ارتىپ بارادى. بۇعان قانداي امال بار؟ تسيفرلى تەحنولوگيا ومىرىمىزگە دەندەپ ەنگەن سايىن اسقىنا بەرەتىن بۇل ۇردىسكە مەملەكەت قان­داي قام جاساۋعا ءتيىس؟ بەلگىلى زاڭگەر, باتىس قازاقستان ادۆوكاتتار القاسىنىڭ مۇشەسى ابزال قۇسپان وسى ماسەلەگە ەرەكشە الاڭداۋلى.

كەشە الدا بولدىق

ابزال قۇسپان 2000-جىلداردان بەرى الەم بويىنشا قارىشتاپ دامىعان تسيفرلاندىرۋ ۇردىسىندە قازاقستان الدىڭعى قاتاردا بولدى دەپ سانايدى. بۇعان سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حال­قىنا ارناعان جولداۋىندا «تسيفر­لى قازاق­ستان» مەملەكەتتىك باعدارلا­ماسى­نىڭ ماڭىزدىلىعىنا ارنايى توقتال­عانى, ءسويتىپ, 2017 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا اتالعان باعدارلامانىڭ ىسكە قوسىلعانى ىقپال ەتكەن.

ءتىپتى بۇعان دەيىن دە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ۇكىمەتى تاراپىنان 1990-2000 جىلدار ارالىعىندا يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ سياقتى مەملە­كەتتىك باعدارلامالاردىڭ قابىل­دانۋى, ناتيجەسىندە, ەلەكتروندى ۇكىمەت قالىپتاستىرۋ, Astana hab حالىقارالىق تەحنوپاركى, ەركىن ەكونوميكالىق ايماق­تار مەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ قۇرىلۋى دا ەلىمىزدە تسيفر­لاندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردىڭ العىشارتى بولعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.

ءبىر قىزىعى, سول جىلدارى قازاق­ستاندا تسيفرلاندىرۋ ءىسى ەداۋىر العا كەت­كەنىن ابزال قۇسپان شەتەلدە ءجۇرىپ ءبىلىپتى.

«پاندەمياعا دەيىن, 2018 جىلى فرانتسيا استاناسى پاريج قالاسىنا جۇمىس بابىمەن باردىم. سول جاقتا جۇرگەندە اتىراۋ قالاسىنداعى ءىسىم بو­يىنشا قورعاۋىمداعى ازاماتتى قالالىق سوت قاماۋعا الۋعا سانكتسيا بەرگەنى تۋرالى حابار جەتتى. قولدانىستاعى زاڭ بو­يىن­شا قاماۋ تۋرالى سوت سانكتسياسىنا شا­­عىم بەرۋ مەرزىمى – 3 تاۋلىك. مەن سول جەر­­دە كەزدەسۋدە وتىرعان كليەنت­تەرى­م­نەن 20 مينۋتقا رۇقسات سۇراپ, نوۋتبۋك ارقى­لى دەرەۋ شاعىم جازىپ, ونى «سوت كەڭ­سە­سى» ارقىلى جولداپ جىبەردىم. كەيىن سول جەردە وتىرعان ۇلىبريتانيالىق ادۆوكات ارىپتەستەرىم مەنەن شاعىمدى قالاي, قايتىپ جىبەرگەنىم تۋرالى سۇراپ ءبىلىپ, تاڭعالىستى. سەبەبى تەك ۇلى­بري­تانيا ەمەس, كوپتەگەن ەۋروپا ەلى ول جۇيەگە ءالى كوشە قويماعانىن مەن سول كەزدە عانا ءبىلدىم», دەيدى زاڭگەر.

كوپشىلىككە جاقسى تانىس, 2018-2019 جىلدارى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان قاشىپ كەلگەن سايراگۇل ساۋىتبايعا قاتىستى ىسپەن اينالىسۋ بارىسىندا, بۇۇ جانىنداعى بوسقىندار ءىسى جونىندەگى كوميتەتكە, «حيۋمان رايتس ۆوتچ» سياقتى حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىنا قىلمىستىق ءىس بويىنشا قۇجاتتاردى جولداۋ بارىسىندا دا زاڭگەر وسىنداي جاعدايعا تاپ بولعان. ياعني حالىقارالىق ۇيىمدار «سوت ۇكىمدەرىندە نەگە سۋديانىڭ قولى جوق؟», «نەگە ءمور قويىلماعان؟» دەپ سۇراپ, زاڭگەردىڭ سوت كەڭسەسىنە جولداعان وتىنىشتەرى مەن شاعىمدارىنا دا قول قويىلماعانىن, سوت كەڭسەسى تاراپىنان قاي كۇنى قابىلداپ العانىن راستايتىن كىرىس ءمورى نەگە جوعىن ءتۇسىندىرۋدى تالاپ ەتكەن.

«وسىدان سوڭ مەن قازاقستان ۇكىمەتى تاراپىنان تسيفرلاندىرۋ باعىتىندا جۇمىس جاقسى جولعا قويىلعانىنا كوزىم انىق جەتتى. بۇل – شىندىق. ناتيجەسىندە, پاندەميا كەزىندە ءبىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ سالاسى تەز ارادا جانە ەش قيىندىقسىز جاڭا زامان تالاپتارىنا بەيىمدەلىپ كەتە الدى», دەيدى ابزال تەمىرعالي ۇلى.

بۇگىنگى بەلەس

پاندەميا كەزىندە قازاقستاندىق سوت ورگاندارىندا «ەلەكتروندى ۇكىمەت» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەلەكتروندى ءىس جۇرگىزۋ تولىق ىسكە قوسىلدى. ونى سوت ورگاندارىنىڭ «تورەلىك» اۆتومات­تان­دىرىلعان اقپاراتتىق-تالداۋ جۇيەسى قامتاماسىز ەتتى. بۇل جۇيە سوت قۇجات­تارى­نىڭ ەلەكتروندى مۇراعاتىن, ىشكى پورتال, كادرلىق جۇيە, سوتتاردىڭ ينتەرنەت رەسۋرستارى, Call-تسەنتر, سوت قۇجاتتارىمەن تانىسۋ جونىندەگى بارلىق سەرۆيستى بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەردى.

«ادۆوكاتتار عانا ەمەس, بارلىق ىسكە قاتىسۋشى تاراپ ءۇشىن سوتتاردىڭ پاندەميا كەزىندە ونلاين رەجىمگە ءوتىپ كەتۋى اناۋ ايتقانداي قيىندىق تۋدىرمادى. وعان سەبەپ – قازاقستاندا پاندەمياعا دەيىن دە ەلەكتروندى ۇكىمەت, سوت كەڭسەسى پورتالدارى ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ كەتكەنىن جوعارىدا ايتتىم. زاڭگەرلەردىڭ باسىم بولىگى وسىنىڭ ارقاسىندا بۇرىنعىداي قاعازباستىلىقتان ارىلىپ, اسىرەسە ازاماتتىق ىستەر بويىنشا تالاپ ارىزدار مەن وتىنىشتەردى ەلەكتروندى تۇردە بەرۋدى باستاپ كەتتى. ءوز باسىم سوڭعى ون جىل كولەمىندە بۇرىنعى كەزدەگىدەي زاڭ­دار­دىڭ, كودەكستەردىڭ قاعاز نۇسقاسىن ەمەس, ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ «ادىلەت» اق­پاراتتىق-قۇقىقتىق جۇيەسى بازاسىن پاي­دا­لانامىن. وزگە ارىپتەستەرىم دە وسى جۇيەگە كوشكەنىنە سەنىمدىمىن», دەيدى زاڭگەر.

ورىس حالقىندا «باقىتتى بولۋىما باقىتسىزدىق سەبەپ بولدى» دەگەن ءتامسىل بار. وسىنداي مىسال ءبىزدىڭ ەلدە دە تولىپ جاتىر. پاندەميا كەزىندە جۇمىسىن قوجىراتپاي, كەرىسىنشە, جاڭا دامۋ ساتىسىنا وتكەن زاڭگەر كوپ. «ازاماتتىق ىستەر بويىنشا كومەكشىم پاندەميانىڭ الدىندا تۇركياعا دەمالىسقا كەتكەن ەدى. كەيىن سول جاق ۇناپ قالىپ, مىنە, ەكى جىلعا جۋىقتادى, قازاقستانداعى قىزمەتىن سول جاقتا جۇرگىزىپ كەلە جاتىر. تاعى ءبىر مىسال, جىلدىڭ باسىندا وتباسىممەن بىرگە وزىمە دە شەتەلگە شىعۋعا تۋرا كەلدى. بىراق بۇرىنعىداي اتقارىپ جۇرگەن ىستەرىمدى كەيىنگە قالدىرمادىم. نە سوتتارعا, نە ءوز كليەنتتەرىمە كەدەرگى كەلتىرمەدىم. جەر شارىنىڭ قاي جەرىن­دە جۇرسەم دە, ءوزىمنىڭ سوت ىستەرىمە ونلاين قاتىسىپ, وپ-وڭاي جۇرگىزە بەردىم. پاندەميا ءبىراز ادامعا ەركىندىك سىيلادى», دەيدى ابزال قۇسپان.

مىنە, ەلدە تسيفرلاندىرۋ ءىسى دۇرىس جولعا قويىلعاننىڭ ناتيجەسىندە 2020 جىلى الەمدى شارپىعان پاندەميا كەزىندە سوت جۇيەسى ءوز جۇمىسىن كەدەرگىسىز ونلاين تۇردە جالعاستىرا الدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تسيفرلاندىرۋ – سانگە اينالعان ۇردىسكە ىلەسۋ ەمەس, ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتى­لىگىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى بولۋى كەرەك» دەگەن ءسوزىنىڭ ءمانى وسى جەردە اشىلعانداي.

ەرتەڭ قايدامىز؟

دەگەنمەن توقمەيىلسۋگە مۇلدەم بولمايدى. قازىرگى قول جەتكەن دەڭگەيدە قالىپ قويساق, وزگە ەلدەر قاراسىن كورسەتپەي كەتەدى. مەملەكەت ءوز تاراپىنان كوپ قارجى شىعارىپ, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر دايىنداپ, دۇرىس ارەكەت جاسادى. ەندى بۇل ءىستى ماماندار, حالىق ءىلىپ الىپ كەتۋى كەرەك. «ونلاين سوت تورەلىگىنىڭ ودان ءارى جەتىلىپ, دامۋى ادۆوكاتتارعا, پروكۋرورلارعا, تەرگەۋ­شىلەرگە, سۋديالارعا جانە وسى سالاعا كەلەتىن بولاشاق جاس ماماندارعا بايلانىستى», دەيدى زاڭگەر.

ماسەلەن, قازىر ينتەرنەت-الاياقتىق كوبەيدى. كۇن سايىن جاڭالىقتاردان ايتىلىپ جاتىر. ال مۇنداي قىلمىستاردىڭ اق-قاراسىن اجىراتۋ قيىن, اشىلۋ پايىزى وتە تومەن. ءتىپتى بۇل وقيعانىڭ كوبى قىلمىس رەتىندە تىركەلمەي دە قالادى. ال ءبىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورىندارى مۇن­داي قىلمىستاردىڭ الدىن الۋعا ازىرگە دارمەنسىز.

ينتەرنەت-الاياقتىق بۇگىندە لاتەنتتى قىلمىستار قاتارىنا ەندى. بۇعان قوسا, جەلىدە بالاعاتتاۋ, ار-نامىسقا ءتيۋدىڭ ءوزى دە كيبەرقىلمىسقا, كيبەرقۇقىق بۇزۋشىلىققا جاتادى. ابزال قۇسپاننىڭ پىكىرىنشە, وسىنداي قىلمىستاردى تەرگەپ-تەكسەرۋ ءۇشىن ارنايى ماماندانعان زاڭگەرلەرگە قازىر سۇرانىس كۇشتى.

مامانداردىڭ بولجامىنشا, 2040 جىلدارعا قاراي دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا اينالىمىنىڭ 95 پايىزى ونلاين فورماتقا كوشەدى. ول – قارجى قىل­مىس­تارىنىڭ دا ۇلەسى سولاي كوتەرى­لەدى دەگەن ءسوز. بۇل ۇردىستەن قازاق­ستان دا تىسقارى قالا المايدى. «ونلاين ساۋ­دا اينالىمىنداعى تريلليون­داعان دوللار قاراجاتتىڭ كيبەرقاۋىپ­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ءتيىستى نورماتيۆ­تىك-قۇقىقتىق اكتىلەر دايىنداۋ, زاڭ بۇزىلعان جاعدايدا ونى تەرگەۋ جۇ­مىس­تارى ت.ب., ءبىزدى, زاڭگەرلەردى قان­داي اۋقىمدى جۇمىس كۇتىپ تۇرعانىن كورسەتەدى», دەيدى زاڭگەر.

بۇل ءارى ۇلكەن قارجىلىق اينالىم, پايدا اكەلەتىن نارىق. وسى نارىقتان قۇر قالىپ قويماۋىمىز كەرەك.

تاعى ءبىر مىسال. سوڭعى كەزدە الەمدىك ماينينگ يندۋسترياسىنىڭ 75%-ى ءبىر وزىنە تيەسىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى ماينينگ فەرمالار قىزمەتىنە, ياعني كريپتوۆاليۋتانى وندىرۋگە تىيىم سالدى. وسىدان كەيىن قازاقستان نارىعىندا ماينينگ ءوندىرىسى دەرەۋ ارتقان. بۇعان دەيىن ماينەر مەملەكەتتەردىڭ الدىڭعى بەستىگىندە تۇرعان قازاقستان, ەندى الەم بويىنشا ەڭ الدىڭعى ورىنعا شىعۋى مۇمكىن. «وسىعان بايلانىس­تى ەلدە ماينينگ فەرمالار اشىپ, كريپ­توۆاليۋ­تا وندىرۋمەن اينالىساتىن تۇل­عا­­لاردىڭ قىزمەتىن زاڭداستىرۋ, بار­لىق قاتىسۋشىلارعا بىردەي تۇسىنىكتى «ويىن ەرەجەلەرىن» بەكىتۋ, سالىق سالۋدى رەتتەۋ, ول سالاداعى ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتاردىڭ الدىن الۋ – كەزەك كۇتتىرمەس شارۋاعا اينالدى دەيدى», زاڭگەر. «سەبەبى وسى باعىتتاعى جۇمىستى سا­ۋاتتى ۇيىم­داستىرا الساق, قازاقستاننىڭ ينۆەس­تيتسيالىق تارتىمدىلىعىن قام­تاماسىز ەتەتىن بىردەن-ءبىر فاكتورعا اينالعان بولار ەدى», دەگەن پىكىردە ول.

ءدال وسى سالادا زاڭگەر ءوزى كۋا بولعان ءبىر وقيعانى ەسكە الدى.

«2019 جىلى ەرجان ەسىمدى كاسىپكەر تانىسىم ءوز قاراجاتىن كريپتوۆاليۋتا نارىعىندا جاڭادان اشىلعان ءبىر فيرماعا سالعانىن جانە وتە قوماقتى قارجىنى تاعى قۇيعالى جاتقانىن ايتىپ, زاڭگەرلىك كەڭەس بەرۋىمدى سۇرادى. مەن دەرەۋ ول فيرمانىڭ قۇرىلتاي قۇجات­تارىن تەكسەرىپ, ونىڭ تاللين قالا­سىندا ەندى تىركەلگەنىن, كريپتوۆاليۋتا نارىعىنداعى تاجىريبەسى جوعىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, ەرجاننان قاراجات العان كەزدە, ءتىپتى ەشقانداي تىركەۋدە بولماعانىن, «استانا» حقو-دا تىركەۋگە تۇرماعانىن, جالپى, قازاقستانمەن ەشقانداي بايلانىسى جوعىن, جالعىز قۇرىلتايشىسى رەسەي ازاماتى ەكەنىن, بۇرىن ءوز ەلىندە وسى سالادا الاياقتىق فاكتىسىمەن ءىستى بولعانىن, كاسىپكەرلەر سالعان كريپتونارىقتاعى قاراجات كۇيىپ كەتكەن جاعدايدا, ول اقشانىڭ قاي­تارىلۋىنا ەشقانداي كەپىل جوق ەكەنىن انىقتادىم. وسىدان كەيىن ول فيرماعا قاتىستى مالىمەتتەردى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە الەۋمەتتىك جەلىدە ءبولىسىپ, ەرجاننان باسقا دا الدانعان ادامدار تۋرالى مالىمەت جيناي باستادىم. سول كەزدە وسىعان دەيىن سالىنعان قاراجاتتى قايتارماي وتىرعان فيرما وكىلدەرى بىردەن بايلانىسقا شىعىپ, كليەنتىمنىڭ بارلىق اقشاسىن قايتارىپ بەردى», دەيدى ابزال قۇسپان.

ارينە, الداعى ۋاقىتتا بۇل باعىت­تاعى الاياقتىق قىلمىستار كوبەيە بەرە­تىنى انىق. ال الدانعان ازاماتتار, كاسىپ­كەرلەر, ارينە, زاڭگەر كومەگىنە جۇگى­نەدى. سوندىقتان دا قازاقستاندا وسى جۇ­مىسقا قازىردەن باستاپ دايىندىق جۇمىسىن كۇشەيتۋ كەرەك. ولاي بولماعان جاعدايدا, نارىقتاعى بۇل قىزمەت تۇرىنە شەتەلدىك كيبەرزاڭگەرلەر وپ-وڭاي يەلىك ەتىپ كەتەدى. قازىردىڭ وزىندە شەتەلدىك زاڭگەرلەر كەز كەلگەن فيرمانىڭ سەنىم­حاتى نەگىزىندە اقىلى كەڭەس بەرۋ, سوتقا دەيىنگى تالاپ دايىنداۋ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ارىز دايىنداۋ, ەكسپەرت رەتىندە كەڭەسشىلىك قىزمەتتەردى كەدەرگىسىز اتقارا باستاعان.

كيبەرقۇقىق بۇزۋشىلىق سانىنىڭ ارتۋى قازاقستاننىڭ دا مەملەكەت رەتىندە ءوز كيبەر قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگىن تۋدىرادى. كيبەرشابۋىل­دار تەك ەكونوميكا ەمەس, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە دە نۇقسان كەلتىرەتىن كۇشكە يە. وسىعان وراي قازاقستان ۇكىمەتى 2017 جىلى «كيبەرقالقان» تۇجىرىمداماسىن ازىرلەگەن. ول قۇجاتپەن مۇقيات تانىس­قان ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز «ەلىمىزدىڭ بولاشا­عىن باعدارلاي وتىرىپ, جاقسى جازىلعان قۇجات» دەپ باعالادى.

بىراق كەز كەلگەن باعدارلامانى, تۇ­جى­رىمدامانى ىسكە اسىراتىن – ماماندار. ەگەر ماماندار ساقاداي ساي وتىرماسا, ەشقانداي رەفورما جۇزەگە اسپايدى. ال ونلاين سوت تورەلىگىن ءوز دارەجەسىندە جۇزەگە اسىرۋ تەرگەۋشى (انىقتاۋشى), ادۆوكات, پروكۋرور مەن سوتتاردىڭ دايىن­دىعىنا تىكەلەي بايلانىستى.

كيبەرقىلمىس دەگەن نە؟ قازىرگى زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرالدار (گادجەت, نوۋتبۋك, كومپيۋتەر) ارقىلى ين­تەرنەتتى پايدالانىپ جاسالاتىن كەز كەلگەن قىلمىس – كيبەرقىلمىسقا جاتادى. ونىڭ قاتارىنا اقشا بوپسالاۋ ماقساتىندا باعدارلامالارعا جاسالاتىن حاكەرلىك شابۋىلدان باستاپ, الەۋمەتتىك جەلىدەگى ازاماتتىڭ ار-نامىسىنا تيەتىن جازبالارعا دەيىن كىرەدى.

ەندى وسىنداي «زاماناۋي» قىلمىس­تارمەن اينالىساتىن ماماندار دا زامانىنا ساي ءبىلىمدى بولۋى شارت.

مىسالى, كيبەرتەرگەۋشىنى الىپ قارايىق. ونىڭ ادەتتەگى قىلمىستىق, قىلمىستىق پروتسەستىك, كريميناليستيكا زاڭدىلىعىنان بولەك, كومپيۋتەرلىك باعدارلامار ءتىلى, DoS-شابۋىل, شپيون­دىق باعدارلامالار, مالىمەتتەردى شيفر­لاۋ جۇيەسى سياقتى ارنايى سالالىق ءبىلىمى بولۋى كەرەك. ونىڭ تەك فورما كيىپ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا قىزمەت ەتۋى شارت ەمەس, كەز كەلگەن ءىرى كومپانيا­لار مەن كورپوراتسيالار دا ءوز شتاتىندا كيبەرتەرگەۋشىلەر ۇستايدى.

كيبەرادۆوكاتقا دا, كيبەرپروكۋرورعا دا ءدال وسىنداي تالاپ قويىلادى.

زاڭگەر ابزال قۇسپان كيبەرقىلمىس­پەن كۇرەسەتىن مامانداردى دايارلاۋ­دىڭ ەكى جولىن ۇسىنىپ وتىر. ونىڭ ءبىرى – IT سالاسىندا مامانداردى دايارلاۋ. قازاقستان ۇكىمەتى بۇل جۇمىستى باس­تاپ تا كەتتى. ەكىنشى ماسەلە – زاڭدىق, قۇقىقتىق تۇرعىدان دايىن كاسىبي مامانداردى قايتا بەيىمدەۋگە كوڭىل ءبولۋ كەرەك.

مىنە, ەلىمىزدەگى ۇلكەن ءبىر كەمشىلىك – بۇگىندە زاڭ سالاسىندا جۇرگەن ازاماتتاردى قايتا بەيىمدەۋ ماسەلەسى ەشبىر قۇجاتتا كوتەرىلمەگەن ەكەن. ال بۇل وتە ماڭىزدى ماسەلە! ويتكەنى قانشا جەردەن ءىت-مامانداردى ازىرلەگەنمەن, ولاردى زاڭگەر رەتىندە, قۇقىق قورعاۋشى رەتىندە دايارلاۋ كوپ ۋاقىت الادى.

«مەن قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالار ۋنيۆەرسي­تەتى­نىڭ قۇرىلتايشىسى اقسەرىك ايتى­موۆكە بولاشاق ماماندىققا, مامان دايارلاۋعا بايلانىستى ۇسىنىس دا­يىنداپ جاتىرمىن. مىسالى, 1990-جىل­داردىڭ باسىنداعى اقسەرىك سارى ۇلىنىڭ ۇلكەن ەرلىگىن ايتايىن. ول كىسى رەسپۋبليكادا العاشقى بولىپ, ورال قالاسىندا حالىقتىڭ كومپيۋتەرلىك ساۋاتىن اشاتىن ورتالىق اشتى. بۇل ءىستى ول مەملەكەتتەن ءبىر تيىن الماي, گەرمانيادان ينۆەستيتسيا تارتا وتىرىپ جاسادى. ءسويتىپ, ادامدار كومپيۋتەردى يگەرۋدى ايماقتان باستادى. قازىر ەلىمىزدە كومپيۋتەر بىلمەيتىن ادام جوق دەۋگە بولادى. مىنە, وسىنداي جۇمىس قازىر دە ءجۇرۋى كەرەك. بۇل ىسكە ۇلكەن قۇلشىنىسپەن, بارلىق جەردە كىرىسۋ كەرەك. بۇل تەك استانادا, باعدات مۋسين باسقاراتىن مينيسترلىك اينالىساتىن شارۋا ەمەس. جانە مەملەكەت وسى ىسكە ءتيىستى جاعداي جاساپ, اكىمدىكتەرگە تاپسىرما بەرىپ, كيبەرقىلمىستار مەن كيبەرقۇقىق بۇزۋشىلىقتارمەن كۇرە­سەتىن مامانداردى قايتا بەيىمدەۋ, جاڭا­دان دايارلاۋ ارقىلى جان-جاقتى دايىنداۋ پروتسەسىنە جەدەل كىرىسۋى كەرەك», دەيدى ابزال قۇسپان.

شەشىمىن كۇتكەن تاعى ءبىر ماسەلە – قولدانىستاعى قىلمىستىق پروتسەستىك زاڭنامالارعا ءتيىستى وزگەرتۋلەر مەن تولىق­تىرۋلار ەنگىزۋ, قىلمىستىق پرو­تسەستى تەرگەۋ ساتىسىنان باستاپ, تولىق­تاي تسيفرلاندىرۋ جۇمىستارىن جولعا قويۋ. بۇل جۇمىس تەك كيبەرقىلمىستارعا قاتىستى ەمەس, جالپى ىستەردى قامتۋعا ءتيىس. بۇل – بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى! قىل­مىستىق ءىس بويىنشا ارىز تىركەلگەن ساتى­نەن تەرگەۋشىنىڭ (انىقتاۋشىنىڭ) ول ارىز بويىنشا قابىلدايتىن بارلىق پرو­تسەستىك شەشىمى ء(ىستى توقتاتۋ, ساراپ­تاما تاعايىنداۋ, تاراپتاردىڭ وتىنىش­تەرى بويىنشا شەشىمدەر قابىلداۋ ت.ب.) تو­لىعىمەن تسيفرلانعان كۇيدە ادۆوكات­تار مەن باسقا دا ىسكە قاتىسۋشىلارعا ونلاين رەجىمدە قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس. ال قىلمىستىق ءىستىڭ تەرگەلۋى اياقتالعان سوڭ, بارلىق ماتەريالدىڭ قولجەتىمدىلىگى قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس.

بۇعان ءبىرىنشى كەزەكتە ادۆوكاتتار مۇددەلى. سەبەبى تاجىريبەدە تەرگەۋ ورگاندارى شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىنىڭ جابىقتىعىن پايدالانىپ, كوپ قۇجاتتى كەيىنگى داتامەن قابىلداۋى, ادۆوكاتقا قابىلدانعان شەشىم تۋرالى ۋاقتىلى حابارلاماۋى, ءتىپتى مۇلدەم حابارلاماي قويۋى سياقتى جاعداي ءجيى كەزدەسەدى. ول ءۇشىن ەشبىر تەرگەۋشىگە نە پروكۋراتۋرا تاراپىنان, نە تەرگەۋ سوتتارى تاراپىنان شارا قولدانىلمايدى. مىسالى, قولدانىستاعى قىلمىستىق پروتسەسسۋالدىق كودەكس بويىنشا ادۆوكاتتى جانە ونىڭ قورعاۋىنداعى ادامدى ساراپتاما تاعايىنداۋ تۋرالى قاۋلىمەن ماتەريال ساراپتاماعا كەتپەي تۇرىپ تانىستىرۋ مىندەتتەلگەن. الايدا تاجىريبەدە ول زاڭ تالابى ساقتالمايدى. بىراق وسى زاڭ بۇزۋشىلىق تەرگەۋشىنىڭ ارەكەتىن زاڭسىز دەپ تانىپ, قابىلدان­عان شەشىمدى بۇزۋعا نەگىز بولىپ تابىلمايدى. ال ادۆوكاتتىڭ قورعاۋىنداعى ادامنىڭ قۇقىعى ءسوزسىز اياققا تاپتالادى. ەگەر تسيفرلانعان قۇجاتتار بازاعا ۋاقتىلى ەنگىزىلىپ وتىرسا, ادۆوكاتتار تەرگەۋشىنىڭ ارتىنان «جۇگىرىپ» جۇرە­تىن, نە ونىمەن «جاقسى قارىم-قاتى­ناس ورناتۋعا» دەگەن تاۋەلدىلىكتەن ارىل­عان بولار ەدى. ول ءبىرىنشى كەزەكتە قىل­مىس­تىق ءىستىڭ وربيتاسىنا تارتىلعان ازامات­تاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا قوسىمشا نەگىز بولعان بولار ەدى.

ەرتە مە, كەش پە, ەلىمىزدە قىلمىس­تىق ءىس پروتسەسىن تولىق تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسىن شەشۋگە تۋرا كەلەرى انىق. ارينە, ونىڭ ءبىراز العىشارتى بار. ول ءۇشىن ارنايى ءموبيلدى قوسىمشالار قولجەتىمدى بولۋى, ينتەرنەت پەن بايلانىس ساپاسى, ەلەكتروندى فورمات­تا قىزمەت كورسەتۋ ءىسى جولعا قويىلۋى, مامانداردىڭ دايىندىعى كەرەك. ۇكىمەت تاراپىنان تسيفرلاندىرۋدىڭ تەحنيكالىق ماسەلەلەرى بىرتىندەپ شەشىلىپ كەلەدى. تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيا جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين قازاقستاننىڭ بارلىق ەلدى مەكەنى ينتەرنەتپەن تولىق قامتىلاتىنىنا ۋادەسىن بەرىپ وتىر. ەندەشە, كيبەرقىلمىس تا كەڭ-بايتاق قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تاراۋى مۇمكىن. زاڭگەرلەر بۇل جاعدايعا دايىن بولۋعا ءتيىس.

باتىس قازاقستان وبلىسى