وڭىرلەردە اۋا ساپاسى ناشار

باستى مىندەت – لاستانۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋ

ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تا­بيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى زۋلفيا سۇلەيمەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, وڭىرلەردەگى اتموسفەرالىق اۋانىڭ لاستانۋ سەبەپتەرىن ءۇش ساناتقا بولۋگە بولادى.

«ەلىمىزدىڭ باس شاھارى مەن الماتىدا لاستانۋدىڭ نەگىزگى ۇلەسى جىلۋ نىساندارىنا (جەو, قازاندىقتار), اۆتوكولىكتەرگە جانە جەكە سەكتورعا تيەسىلى. وسكە­مەن جانە تەمىرتاۋدا ەميسسيا­لاردىڭ ەداۋىر كولەمى ونەركا­سىپتەن كەلەدى. اقتوبە مەن اتى­راۋدا ەسكىرگەن كارىز-تازارتۋ قۇرى­لىمدارى ەكولوگيالىق احۋالدىڭ كۇردەلەنۋىنە نەگىزگى سەبەپ.

«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ۇستانا وتىرا وزەكتى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە بايلانىستى قوعام وكىلدەرى, اكىمدىكتەر جانە تابيعات پايدالانۋشىلارمەن تال­قىلاۋ وتكىزدىك. ناتيجەسىندە, 16 جول كارتاسى قابىلداندى. بۇل كارتالاردا بارلىعى 485 شارا قاراستىرىلعان. 2020 جىل مەن بيىلعى ءى توقسانعا جوسپارلانعان جۇمىستاردىڭ 50%-دان استامى ورىندالدى. قازىر نەگىزگى ونەركاسىپتىك وڭىرلەردە جول كارتالارىن وزەكتەندىرۋگە بايلانىستى جۇمىس باستالدى.

2025 جىلعا قاراي جول كارتالارىن ىسكە اسىرۋ ارقىلى 10 قا­لادا اتموسفەرانىڭ لاستانۋ يندەكسى جوعارى دەڭگەيدەن ورتا­شاعا تومەندەيدى دەپ بولجانىپ وتىر. بۇدان باسقا 7 كارىزدىك-تازارتۋ قۇرىلىمى (كتق) مەن 24 جاڭا پوليگون سالۋ, 12 كارىزدىك-تازارتۋ قۇرىلىمىن جوندەپ, جاڭ­عىرتۋ, سونداي-اق تاريحي لاس­تانعان جەرلەردى قالپىنا كەل­تىرىپ, جويۋ كوزدەلگەن», دەدى ز.سۇ­لەيمەنوۆا.

وڭدەۋ ۇلەسىن ارتتىرۋ قاجەت

بىلتىر «جاسىل قازاقستان» ۇلتتىق جوباسى قابىلدانعانى ءمالىم. ونىڭ اياسىندا 2025 جىلعا دەيىن ەميسسيالاردى 20%-دان 30%-عا دەيىن تومەندەتۋگە قاتىستى ءىرى قالالارداعى 16 ونەركاسىپتىك نىساندا ارنايى شارالاردى ىسكە اسىرۋ قاراستىرىلعان.

«تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – قال­دىقتارعا قاتىستى. جىل سايىن قازاقستاندا شامامەن 4,5 ملن توننا قاتتى تۇرمىستىق قال­دىق جينالادى. وسى جىلى ونىڭ كولەمى شامامەن 4,2 ملن تونناعا جەتىپ, 21,1%-ى قايتا وڭدەلدى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تۇرمىستىق قالدىقتى وڭدەۋ ۇلەسى 24%-عا دەيىن جەتۋى ءتيىس.

اكىمدىكتەردىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, بيىلعى ءى توقساندا قات­تى تۇرمىستىق قالدىقتىڭ كو­لەمى 971 مىڭ توننانى قۇراپ, ونىڭ 20%-عا جۋىعى وڭدەلدى.

رەسپۋبليكانىڭ اۋماعىنداعى 204 قالا مەن اۋداننىڭ ىشىندە 134 ەلدى مەكەندە قالدىقتى بولەك جيناۋ ءۇردىسى ەنگىزىلىپ, تاعى 96 ەلدى مەكەندە قالدىقتى سۇرىپتاۋ جۇيەسى جولعا قويىلدى.

ەكولوگيالىق كودەكس ارقىلى قالدىقتارعا مەملەكەتتىك رەتتەۋ, اتاپ ايتقاندا, قاۋىپتى قال­دىق­تاردى قالپىنا كەلتىرىپ, جويۋ سا­لاسىنداعى قىزمەتتى ليتسەنزيالاۋ, سونداي-اق قالدىقتاردىڭ بارلىق ءتۇرىن جيناپ, سۇرىپتايتىن, سول سەكىلدى تاسىمالداۋ مەن قاۋىپتى ەمەس قالدىقتاردى قالپىنا كەلتىرەتىن نەمەسە جويۋمەن اينالىساتىن سۋبەكتىلەرگە حابارلاما جەتكىزۋ ءتارتىبى ەنگىزىلدى», دەدى ۆيتسە-مينيستر.

قاۋىپتى قالدىقپەن 60-تان اسا ۇيىم اينالىسادى

قازىر 60-تان اسا ۇيىمعا قاۋىپتى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋگە بايلانىستى ءتيىستى ليتسەن­زيا بەرىلگەن. جاۋاپتى ۆەدومستۆونىڭ وكىلدەرى ايتقانداي, ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىندا قالدىقتاردى قاۋىپسىز باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ نەگىزى قالىپ­تاسقان. ايتالىق, فراكتسيالار («قۇرعاق» قالدىقتار: قاعاز, كارتون, مەتالل, پلاستيك, شىنى جانە «دىمقىل» قالدىق تۇرلەرى: تاماق قالدىقتارى, ورگانيكالىق زاتتار جانە وزگە دە زاتتار) بويىنشا قالدىقتاردى بولەك جيناۋعا قويىلاتىن تالاپتار بەلگىلەندى. سول سەكىلدى قالدىقتاردى تۇگەندەۋ جونىندەگى ەسەپتىلىك وڭتايلانىپ, بۇل قالدىقتاردىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى (جاڭا ەسەپ قالدىقتار كىمگە بەرىلگەنى تۋرالى دەرەكتەمەلەردى قامتيدى). سونىمەن قاتار جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس اياسىندا قالدىقتاردى ۇيىمداستىرىپ, باسقارۋ جونىندەگى فۋنكتسيا اكىمدىكتەرگە جۇكتەلدى. ولار ءوز وڭىرلەرىندە قالدىقتاردى باسقارۋعا بايلانىستى كەشەندى تەتىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كوم­مۋنالدىق قالدىقتاردى باسقارۋ جونىندەگى باعدارلاما ارقىلى جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس.

7 مىڭنان اسا زاڭسىز قوقىس ورنى انىقتالدى

2018 جىلدان بەرى ەكولوگيا مينيسترلىگى «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇك» اق-مەن بىرلەسىپ, ەلدى مەكەندەردىڭ اۋماعىندا (35 ەلدى مەكەن) قالدىقتار جيناق­تالاتىن ورىنداردى انىقتاۋ بويىنشا عارىشتىق مونيتورينگ جۇرگىزىپ كەلەدى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, سونداي-اق ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقى­لاۋ كوميتەتى مەن ونىڭ اۋماق­تىق دەپارتامەنتتەرى گەوسەرۆيس (كەرك) ارقىلى عارىشتىق با­قىلاۋ ناتيجەسىندە بەيبەرەكەت قوقىس ورىندارىن تاۋىپ, ولاردى جويۋ بويىنشا جۇمىستى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. بۇل تەتىك وڭىرلەردەگى بەيبەرەكەت قوقىس ورىن­دارىن جويۋ جونىندەگى جۇ­مىسقا قاداعالاۋدى كۇشەيتۋگە سەپتەسىپ كەلەدى.

بىلتىرعى عارىشتىق مونيتورينگ قورىتىندىسىنا سايكەس 7 328 زاڭسىز قوقىس ورىندارى انىقتالىپ, ونىڭ 89%-ى (6740 قو­قىس ورنى) جويىلدى. ماسەلەن, قاراعاندى وبلىسىندا – 1 360, اقمولا وبلىسىندا – 1 329 جانە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 678 زاڭسىز قوقىس وشاعى جويىلدى. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا بۇل جۇمىس تىم باياۋ ءجۇرىپ جاتىر.

بيىلعى مامىردان باستاپ عارىشتىق باقىلاۋدىڭ كومەگىمەن زاڭسىز قوقىس ورىندارىن انىق­تاۋعا قاتىستى جۇمىستار باستالىپ كەتكەن. وسى ارالىقتا شامامەن 1,5 مىڭداي زاڭسىز قوقىس ورنى بەلگىلى بولدى. تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرگە سايكەس جوعارىداعى وشاقتاردى جويۋعا بايلانىستى جۇمىستاردىڭ كەستەسى ازىرلەنەدى.

قازاقستاندا كليمات قۇبىل­مالىلىعىنىڭ سالدارى بايقالىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. كۇرت كونتينەنتالدى كليماتتى ەسكەرسەك, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە ءتۇرلى تاۋەكەلدەرگە تاپ بولۋ قاۋپى ساق­تالىپ وتىر.

قازاقستانداعى تەمپەراتۋرا­نىڭ ءوسىمى قازىر ورتاشا الەمدىك دەڭگەيدەن شامامەن ەكى ەسەگە اسىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان تۋىن­داعان جەردىڭ قۇنارسىزدانۋى, قۇرعاقشىلىق, شولەيتتەنۋ, سۋ تاسقىنى جانە مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى سىندى ماسەلەلەر كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلىپ, ونىڭ زارداپتارىن ازايتۋ بويىنشا شۇعىل ءىس-قيمىلداردى قابىلداۋدى تالاپ ەتەدى.

كومىرتەكتى بەيتاراپتىلىق ستراتەگياسى جەتىلدىرىلىپ جاتىر

«كاربونسىزداندىرۋ ماسەلە­لەرىنە توقتالساق, پارنيك گازدارىن ازايتۋ تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋىن تەجەۋ ءۇشىن ماڭىزدى. ەكى جىل بۇرىن مەملەكەت باسشىسى 2060 جىلعا دەيىن كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋدى باعدار رەتىندە بەلگىلەگەن ەدى. قازىر كومىرتەكتى بەيتاراپتىلىق ستراتەگياسى جەتىلدىرىلىپ جاتىر. ستراتەگيادا قاراستىرىلعان تومەن كومىرتەكتى دامۋ ەلىمىزدىڭ ەكونو­ميكالىق جانە الەۋمەتتىك احۋالىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان», دەدى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تا­بي­عي رەسۋرستار ءمينيسترىنىڭ ورىن­باسارى.

مينيسترلىك قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا پارنيك گازىنىڭ كولەمىن 2030 جىلعا دەيىن تو­مەندەتۋ بويىنشا شارالاردى كوز­­دەيتىن ۇلتتىق دەڭگەيدە ايقىن­دالاتىن سالىمداردى وزەكتەن­دىرمەك. بۇل رەتتە پارنيك گاز­داردىڭ كولەمىن رەتتەۋدىڭ نەگىزگى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى كۆوتالاردىڭ ساۋدا جۇيەسى سانالادى. قازىر اتالعان تەتىك ارقىلى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, مۇناي-گاز, تاۋ-كەن ءوندىرۋ, مەتاللۋرگيا, حيميا جانە وڭدەۋ سىندى 8 سەكتوردا 200-گە جۋىق قوندىرعى رەتتەلىپ كەلەدى.

قۇزىرلى ورگانداعىلار كو­مىرتەگى نارىعىن كەڭەيتۋگە بايلانىستى جۇمىستى جالعاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندارىن ايتتى. اتاپ ايتقاندا, ەۋروپالىق كوميسسيا مەن دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن بىرلەسىپ ەۋروپالىق ەميسسيا ساۋدا جۇيەسىمەن ينتەگراتسيالاۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەكولوگيا مينيسترلىگى وسى جۇمىستىڭ ناتيجەلەرى حا­لىق­ارالىق كومىرتەگى نارىق­تا­رىنا شىعۋعا جول اشادى دەگەن ۇمىتتە. سونىمەن قاتار قورشاعان ورتاعا اسەردى ازايتۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى – وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالارعا كوشۋ دەيدى ۆەدومستۆو وكىلدەرى. ەكولوگيالىق كودەكسكە سايكەس 83 كاسىپورىندا كەشەندى تەحنولوگيالىق اۋدي­ت جۇرگىزىلىپ, ونىڭ ىشىندە 45 كاسىپ­ورىندا 50 لاستاۋشى كوزدەردىڭ بار ەكەنى انىقتالدى.

تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا, مۇناي وڭدەۋ, ەنەرگەتيكا, حيميا, تسەمەنت سالالارىندا وزىق قول­جەتىمدى تەحنولوگيالار انىق­تاما­لىعىن ازىرلەۋ بويىنشا جۇ­مىستار جالعاسىپ جاتىر. 2023 جىلعا قاراي لاستاۋشى 50 ءىرى كاسىپ­ورىن ءۇشىن شامامەن 16 وقت انىقتامالىعى بەكىتىلەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر.