ساياسي تۇراقسىزدىق الاڭداتادى
بۇگىندە ەۋروپالىق ينتەگراتسيا ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى قوعام قايراتكەرلەرى مەن ساياساتكەرلەر اراسىندا ەڭ وزەكتى تاقىرىپقا اينالىپ وتىر. ۋكرايناداعى قالىپتاسقان ساياسي جاعداي جانە وسى ەلدىڭ ەۋروپالىق وداققا قوسىلۋعا دەگەن ۇمتىلىسى تمد مەملەكەتتەرىمەن قاتار, باتىس ەلدەرىنىڭ دە نازارىنان تىس قالمايتىندىعىن قازىرگى كەزدە ءورشىپ تۇرعان «اقپاراتتىق سوعىس» انىق كورسەتۋدە. سوندىقتان بولار, ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ كەشەگى كۇنگى پلەنارلىق سەسسياسىنىڭ وتىرىسى «ۋكرايناداعى داعدارىس. ۋكراينا حالقى قانداي جولدى تاڭدايدى؟» دەگەن تاقىرىپ اياسىنداعى «شايقاستان» باستالدى. وتىرىسقا رەسەيدىڭ ءبىرىنشى تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى ماكسيم شەۆچەنكو مودەراتورلىق ەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۋكراينادا بيلىك اۋىسقاننان كەيىن ونداعى وزگە ۇلتتاردى كەمسىتۋشىلىك كورىنىس بەرە باستادى. مودەراتور بۇل ءسوزدى سەربياداعى ەۋرواتلانتيكالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەلەنا ءميليچتىڭ پىكىرىنە جاۋاپ رەتىندە ايتتى. سونداي-اق, «رەسەيدە تۇراتىن ۇلتتاردىڭ ءوز انا ءتىلىن دامىتۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ايماقتىق زاڭناما بار, – دەدى م. شەۆچەنكو. – سول زاڭناماعا سايكەس قابىلدانعان باعدارلامالاردىڭ بارلىعى مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىلادى. مىسالى, استراحان وبلىسىندا قازاق ءتىلى ايماقتىق ءتىل بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, وسى وبلىس تۇرعىندارىنىڭ 30 پايىزىن قازاقتار قۇرايدى. وندا قازاق مەكتەپتەرى جۇمىس ىستەيدى». وسىنداي مالىمەتتەردى اتاپ وتكەن مودەراتور ءسوزدى سپيكەردىڭ ءبىرى – «ەحو موسكۆى» راديوستانساسى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير ۆارفولومەەۆكە بەردى. ول ءسوزىن ارىدەن باستادى. ونىڭ پىكىرىنشە, ورىس ءتىلدى ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن بۇزۋشىلىق وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا ورىن العان. سول پروبلەما رەسەيدىڭ قۇرامىنداعى سولتۇستىك كاۆكازدا اسكەري قيمىلدارعا سوقتىردى. «ورتالىق ازياداعى ءبىرقاتار ەلدەردە كەزىندە ورىس ءتىلدى تۇرعىنداردى ازاماتتىقتان شىعارۋعا ماجبۇرلەگەن جاعدايلار دا بولدى, – دەدى شەشەن. – سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ رەسەي اۋماعىنا امالسىز قونىس اۋدارۋلارىنا تۋرا كەلدى. ءۇي-جايلارىنان ايىرىلعان ولار ءالى كۇنگە دەيىن پروبلەمالارعا تاپ بولىپ وتىر». سپيكەردىڭ سوزىنە قاراعاندا, رەسەي ۋكرايناداعى ورىس ءتىلدى حالىقتىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن وسىنداي قادامعا بارىپ وتىر. كانادانىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى بۇرىنعى ەلشىسى دجەرەمي كينسمان الدىمەن 90-جىلدارى ءوزىنىڭ رەسەيگە ەلشى بولىپ كەلگەن كەزى مەن قازىرگى ۋاقىتتاعى رەسەيلىك جاستاردىڭ تانىمى ۇلكەن وزگەرىستەرگە ۇشىراعانىنا توقتالدى. ساياساتكەردىڭ اتاپ وتۋىنشە, توقسانىنشى جىلدارى رەسەي جاستارى وزدەرىنىڭ بولاشاعىنا سەنىمسىزدىكپەن قارايتىن. ال ءبۇگىندە ولار كەلەشەك ومىرلەرىنە ۇلكەن سەنىم ءبىلدىرىپ وتىر. بۇدان سوڭ ول ۋكرايناداعى جاعدايعا قاتىستى پىكىرىن ورتاعا سالدى. «ۋكراينادا جەمقورلىق بەلەڭ العان, – دەدى د. كينسمان وسى ءجونىندە. – ونىڭ سوڭى ەرەۋىلگە ۇلاستى, ال ول توڭكەرىسكە اكەلىپ سوقتىردى. گرۋزيا ونەركاسىپشىلەر پارتياسىنىڭ توراعاسى لەۆان پيرۆەلي كەزىندە گرۋزيادا بولعان جاعداي مەن ۋكرايناداعى قازىرگى ساياسي داعدارىستى سالىستىرا كەلىپ, ۋكرايناداعى تۇراقسىزدىقتىڭ ورىن الۋ سەبەپتەرىنە توقتالدى. «بارلىعى وسى ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى پروبلەمالارىنا بايلانىستى, – دەدى ول. – ونداعى احۋالدىڭ ناشارلاۋىنا ەلدەگى بىرنەشە وليگارحيالىق توپتار دا ىقپال ەتكەن سياقتى. جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا پرەزيدەنت ۆيكتور يانۋكوۆيچتىڭ ەۋروپالىق وداقپەن ينتەگراتسيالانۋ تۋرالى قۇجاتقا قول قويۋدان باس تارتۋى دا سەبەپ بولدى. بۇعان قارسىلىق تانىتقان وپپوزيتسيانى باتىس قولدادى, كومەكتەستى». ساياساتكەردىڭ اتاپ وتۋىنشە, كەزىندە گرۋزيا دا ءدال وسىنداي جاعدايدى باستان كەشىرگەن. ال سەربياداعى ەۋرواتلانتيكالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەلەنا ميليچ ۋكرايناعا بايلانىستى كوزقاراسىن باسقاشا توپشىلادى. ۋكرايناداعى ساياسي جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ باتىس پەن رەسەيدىڭ وسى پروبلەماعا قاتىستى تۇسىنىستىككە كەلۋىنە تىكەلەي بايلانىستى. سونىمەن قاتار, ۋكراينادا وتەتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا دا مۇنىڭ ءوزىندىك اسەرى بار. «سپيكەرلەردىڭ ۋكراينا بيلىگى سىبايلاس جەمقورلىققا بوي الدىرعان دەگەن پىكىرلەرىنە قوسىلۋعا بولادى», – دەپ قورىتتى ءسوزىن ول.ينتەگراتسيانىڭ تەتىگى – جاڭاشىلدىق
XII ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ قىزۋ پىكىرتالاس پەن جان-جاقتى ۇنقاتىسۋ الاڭىندا تالقىلانعان كەلەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا توڭىرەگىندە ءوربىدى. «ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا. ەكونوميكالىق «توڭكەرىس» بولۋى مۇمكىن بە؟» دەگەن تاقىرىپتا ۇيىمداستىرىلعان پلەنارلىق سەسسيا وتىرىسىندا وعان قاتىسۋشىلار, مىنە, وسى ماسەلەگە سان ءتۇرلى كوزقاراستار تۇرعىسىنان كەلىپ, وي-پىكىر بىلدىرۋگە, وعان ساراپتاما جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك الدى. جيىنعا مودەراتور بولعان ربك ارناسىنىڭ تەلەجۇرگىزۋشىسى دانيل بابيچ الەم ەكونوميكاسىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيىنە قاتىستى از-كەم توقتالىپ ءوتتى. «سوڭعى جىلدارى ءبىز سونشالىقتى, يا بولماسا ايتارلىقتاي قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان جوقپىز. دۇنيەجۇزىلىك قارجى جۇيەسى 2008 جىلى ورىن العانداي, «جويىلىپ كەتۋ قاۋپىن» باستان كەشىپ وتىرعان جوق. ال جالپى, ءبىز تالقىعا سالاتىن ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ءسوزسىز, ءبىزدىڭ ەكونوميكالارىمىز ءۇشىن, اسىرەسە, «مىقتى ەكونوميكالىق ورتالىقتار» سانالاتىن ەلدەر ءۇشىن ماڭىزدى», دەدى ول بۇل تۋراسىندا. وسىلاي دەي كەلە, ول سپيكەرلەرگە: «ينتەگراتسيانىڭ ەكپىنىن ۇدەتۋ كەرەك پە, الدە ونى بىرتىندەپ, اقىرىنداپ جۇزەگە اسىرۋ كەرەك پە؟» دەگەن ساۋال تاستادى. بۇل ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن ەۋرازەق ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى ۆلاديمير لەپەحين بىلاي دەدى: «ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا – عالامدىق ۇدەرىستىڭ ءبىر بولشەگى. ال ەكونوميكادا قازىرگى تاڭدا ءجيى قولدانىلىپ, ايتىلىپ جۇرگەن ءبىر تەرمين بار. ول – مودەرنيزاتسيا. ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ اياسىندا وتكەن ءبىر پلەنارلىق سەسسيادا ءبىر قاتىسۋشى: «دامىعان ەلدەر, ەڭ الدىمەن دەموكراتيالىق ەلدەر» دەگەن پىكىرىن ايتتى. مەنىڭ پىكىرىم بۇعان سايكەس كەلمەيدى. مەنىڭ ويىمشا, دامىعان ەلدەر – بۇل مودەرنيزاتسيادان وتكەن ەلدەر. ولار – امەريكا, گەرمانيا, جاپونيا, قىتاي, سينگاپۋر, ت.ب. قازىرگى تاڭدا, ءبىزدىڭ وسىنداي مودەرنيزاتسيالىق ۇدەرىستەرمەن جۇرۋىمىزگە تولىق مۇمكىندىگىمىز بار. ال مۇنداي ۇدەرىستەردى لايىقتى جۇزەگە اسىراتىن ەلدەردىڭ ليدەرلەرى مىقتى بولۋى كەرەك. سەبەبى, ادامزات تاريحىندا جۇرگىزىلگەن مۇنداي ۇدەرىستەردىڭ باسىندا تۇرعان ازاماتتاردىڭ بارلىعى كوشباسشىلار بولدى. ەكىنشىدەن, مودەرنيزاتسيانىڭ بۇگىندە قانشالىقتى قاجەت ەكەنىن قازاقستاننىڭ تاجىريبەسىنەن كورۋگە بولادى. بۇرىنعى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەردىڭ ىشىندە قازاقستان مودەرنيزاتسيالىق ۇدەرىستەردەن وتۋدە». «انادولۋ» اگەنتتىگى حالىقارالىق جاڭالىقتار ءبولىمىنىڭ رەداكتورى فارۋك چالىشكين تۇركيا 2004 جىلدان بەرى ەۋروپالىق وداققا مۇشە بولۋى مۇمكىن دەگەن كانديداتتاردىڭ قاتارىنا ەنگەنىنە توقتالدى. «سوندىقتان, ءبىز تۇركيا وداقتىڭ تولىق مۇشەسىنە اينالۋى ءۇشىن وتە ناقتى, ترانسپارەنتتى, تۇسىنىكتى باعدارلامانى پايدالانۋعا مۇددەلىمىز. ەگەر وداققا مۇشە ەلدەرمەن اراداعى ەكىجاقتى ديپلوماتيالىق بايلانىستارعا كەلسەك, ولاردىڭ كەيبىرىمەن ءارىپتەستىك كەلىسسوزدەر تىم سوزىلىپ كەتتى. ەڭ باستى كەدەرگى – ەۋرووداقتىڭ وسىنداي ءۇلكەن مەملەكەتتى قابىلداۋدى قالاماعانى. ەگەر تۇركيا ەۋرووداققا كىرەتىن بولسا, اۋماعى جاعىنان ەكىنشى مەملەكەت بولار ەدى», دەدى ول. ۇلىبريتانياداعى جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى شاحيدا تولەگەنوۆا تەوريالىق تۇرعىدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا يدەياسىنا وڭ كوزقاراسپەن قارايتىنىن, الايدا, تاجىريبە تۇرعىسىنان العاندا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى ناتيجەلى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تەك مىقتى ليدەرلەر عانا ەمەس, مىقتى ينستيتۋتتار قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قازاقستاننىڭ الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۇلتان اكىمبەكوۆ ينتەگراتسيانىڭ الەۋەتى زور دەگەندى العا تارتا كەلىپ, ونىڭ ناتيجەلەرى الدا مىقتاپ كورىنەتىنىن اتاپ كورسەتتى. سونداي-اق, ول ءۇش ەلدىڭ ورتاق نارىعى اياسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ۇدەرىستەر مەن سول ۇدەرىستەر ناتيجەسىندەگى كورسەتكىشتەرگە قاتىستى مىسالدار كەلتىردى. پلەنارلىق وتىرىس سوڭىندا سپيكەرلەر زالدان قويىلعان ساۋالدارعا جاۋاپ بەردى.مەملەكەت وبرازى – ۇلتتىق يميدج
كەشە «ءبارى دە يميدج ءۇشىن! ەلدىڭ «اتىن شىعارۋ» قانشا تۇرادى؟ مەملەكەت پيارىنان كىم پايدا تابادى؟» دەگەن تاقىرىپتا تاعى ءبىر پلەنارلىق سەسسيا ءوتتى. سوندىقتان, بۇل وتىرىستا «وسى برەندتەر قالاي جاسالادى؟», «مۇنداي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ كىمدەرگە ءتيىمدى؟», «بۇل كىمدەر ءۇشىن تابىستى بيزنەس؟» سىندى ساۋالدار اياسىندا اڭگىمە قوزعادى. پلەنارلىق وتىرىسقا «ءال جازيرا» تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى ەدريان فيننيگان مودەراتورلىق ەتتى. جارىسسوزگە شىققان «ينتەرنەشنل نيۋ-يورك تايمس كومپاني» پرەزيدەنتى ستيۆەن دانبار-دجونسون ۇلتتىق برەندتى قالىپتاستىرۋدا باق-تىڭ ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگى ماڭىزدى بولاتىنى جونىندە ءسوز قوزعادى. ال «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى دارحان قالەتاەۆ قازاقستاننىڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرۋعا قاتىستى پىكىرىن بىلايشا جەتكىزدى. «قازاقستان – سالىستىرمالى تۇردە العاندا جاس مەملەكەت. ءبىزدىڭ «مەملەكەت برەندينگىن» قالىپتاستىرۋ, ەڭ الدىمەن, ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ياعني, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەلىمىزدى سىرتقا برەندتەۋدە وسى تەتىكتى قولدانامىز. ءبىزدىڭ ەلىمىز, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ەلدەگى بارلىق قۇرىلىمداردىڭ بۇل باعىتتا جۇمىس ىستەۋىنە كۇش سالۋدا. ارينە, ءبىز سونشالىقتى ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتىك دەپ ايتا المايمىز, بىراق, بۇل باعىتتا قالاي ءجۇرۋدىڭ جۇيەسىن بىلەمىز», دەدى ول بۇل ورايدا. JTI كومپانياسىنىڭ قازاقستانداعى كورپوراتيۆتىك بايلانىس جانە كوممۋنيكاتسيا جونىندەگى ديرەكتورى دەنيەل بليسس ءوزى قىزمەت ەتەتىن كومپانيانىڭ قازاقستانداعى فيليالىندا جۇمىس ىستەپ جاتقانىنا 12 جىلدان اسقانىنا, وسى جىلدار ىشىندە وزدەرى جۇمىس ىستەيتىن قوعامنىڭ كونتەكسىن تۇسىنۋگە بار كۇش-جىگەرلەرىن سالعانىنا توقتالدى. «ءبىز ءوزىمىزدى شەتەلدىك كومپانيا دەپ ەسەپتەمەيمىز, ءبىز قازاقستاندىق كومپانيامىز. دەمەك, ءبىز – قازاقستاننىڭ دۇرىس وبرازىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەيمىز. بۇل رەتتە, ەلدەگى جەتەكشى قورلارمەن ارىپتەستىك ورناتىپ, بىرلەسكەن باعدارلامالار ازىرلەيمىز», دەدى ول. ال ۇلىبريتانيادان كەلگەن ەكونوميست, ساياسي كەڭەسشى سايمون انحولت: «كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ وبرازى ءوزىن قالاي ۇستاۋىنا بايلانىستى قالىپتاسادى», دەي كەلە, بۇل ەل ساياساتكەرلەرىنە بايلانىستى ەكەنىن, سەبەبى, ساياساتكەرلەر ءوز ەلىنىڭ وبرازىن, ءيميدجىن وزگەرتە الادى دەگەن ويىن العا تارتتى.ينتەرنەت-تەحنولوگيالار قانشالىقتى قاۋىپتى
ەۋرازيالىق مەديا-فورۋمنىڭ سوڭعى ءماجىلىسى وسى زامانعى ينتەرنەت-تەحنولوگيالار مەن الەۋمەتتىك جەلىلەر ماسەلەسىنە ارنالدى. وسىعان بايلانىستى ورتاعا تاستالعان سۇراقتار دا قالىپتاعىدان وزگەشە بولدى. اتاپ ايتقاندا, «ءساندى «مودۋس ۆيۆەندي», «ادەمى وراۋىشتاعى ۆيرتۋالدى ءومىر, بۇل دەرت پە, الدە قاجەتتىلىك پە؟». قازاق تىلىندە مۇلدە سيرەك قولدانىلاتىن بۇل سوزدەردىڭ ءمانىسى تومەندەگىدەي: «مودۋس ۆيۆەندي» دەگەن ءومىر ءسۇرۋ قالىبى, كۇنكورىس ءتاسىلى دەگەن ماعىنانى بەرەدى. مۇنى الدىمەن ءبىر-بىرىمەن قاراما-قايشى, قارسى تۇراتىن كۇرەسۋشى تاراپتاردىڭ بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋىنىڭ شارتى دەگەن ۇعىمدا قولدانۋعا بولادى. نەمەسە ولاردىڭ ۋاقىتشا دا بولسا بەيبىت قارىم-قاتىناستا تۇرۋ مۇمكىندىگى دەگەن ۇعىمدى قىسقا سوزبەن وسىلاي بەينەلەيدى. حالىقارالىق ديپلوماتيانىڭ قۇقىقتىق تەرمينىندە بۇل ءسوز قاراما-قايشى ۇستانىمداعى تاراپتاردىڭ ۇزاق مەرزىمگە بولماسا دا ۋاقىتشا كەلىسىمگە كەلۋ شارتى وسى اتتاس كەلىسىمشارتپەن رەسىمدەلەدى. ال «ۆيرتۋالدى ءومىر» دەگەن ۇعىم بۇل كۇنى قازاق وقىرماندارىنا ءبىرشاما تانىس. بۇل كوبىنەسە قالىپتاعى «ءومىر» دەگەنگە قاراما-قارسى ۇعىم رەتىندە قولدانىلادى. «ءومىر» دەگەنىمىز ناقتى ۇعىم بولسا, «ۆيرتۋالدى ءومىر» دەگەنىمىز يميتاتسيا, جاساندىلىق, ينتەرنەتتەگى ءومىر دەگەنگە كەلەدى. مەديا-فورۋمعا بۇل تاقىرىپتاردىڭ تالقىلاۋ الاڭىنا تارتىلعانى وتە ورىندى كورىندى. ويتكەنى, مۇندايلاردىڭ بۇگىنگى ومىرىمىزدە الاتىن ورنى كۇننەن-كۇنگە ۇلعايىپ بارادى. الەۋمەتتىك جەلىلەر نەشە ءتۇرلى گلامۋرلىق كورىنىستەرگە تولىپ كەتكەن. «گلامۋر» دەگەننىڭ ءوزى فرانتسۋز تىلىنەن اۋدارعاندا جارقىراعان, ارباپ الاتىن, كوز تارتاتىن دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. مىنە, وسىنداي كورىنىستەر قازىر ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدى «جاۋلاپ» كەلە جاتىر. ونىڭ باس سۇقپاعان جەرى جوق. ادامنىڭ جەكە ومىرىنە, ادەبيەتكە, ونەرگە, ءتىپتى, عىلىم سالاسىنا دا ول ەندەپ بارادى. سوندا قوعامىمىز قايدا بەتتەپ بارادى؟ مۇنداي «كەسەلدەر» وتپەلى مە, الدە تۇراقتاپ قالۋى مۇمكىن بە؟ وسى سۇراقتار مىنبەرگە كوتەرىلگەن سپيكەرلەر الدىنا تارتىلدى. ال ءماجىلىستىڭ مودەراتورى ۇلىبريتانيالىق «تومسون رەيتەر» اگەنتتىگىنىڭ ديرەكتورى تيم سەنتحاۋز بولدى. قازاقستاندىق Voxpopuli.kz جەتەكشىسى الىشەر ەلىكباەۆ بۇل تاقىرىپتىڭ وتە وزەكتى ەكەنىن ايتتى. اسىرەسە, بۇل بىزدەگى كەيبىر سايتتاردى سوتتىڭ شەشىمىنسىز جابۋ قولعا الىنعان جاعدايىندا وزەكتى بولىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدى شەنەۋنىكتەر وزدەرىنەن جاۋاپكەرشىلىكتى الىپ تاستاۋ ءۇشىن جاسايدى. سونىمەن بىرگە, بلوگەرلەردى باق دەپ تانيتىن سولشىلدىق ورىن الۋدا. مۇنداي ورەسكەلدىكتىڭ ارتىنان ۇلكەن داۋلار تۋى مۇمكىن. وسى جەردە مودەراتور الىشەر ەلىكباەۆتىڭ جەكە باسىنا قاتىستى سۇراق قويىپ, ونىڭ فەيسبۋكتا قانشا دوستارى بار ەكەندىگىن سۇرادى. وعان ون مىڭعا جۋىق دەگەن جاۋاپ بەرىلدى. وسىعان بايلانىستى پاكىستاندىق «مەديا-تايمس» تەلەارناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى مەحر تارار ءوز ويىن ءبىلدىردى. ءبىزدىڭ ەلدە الەۋمەتتىك جەلىلەردى جاپپاي قولدانۋ دەگەن جوق. ءبىزدىڭ حالقىمىز ءوزىنىڭ ويلارىن بولىسۋگە باق-تاردى عانا پايدالانادى. ال وندا گلامۋرلىق كورىنىستەردىڭ از ەكەندىگىن بىلەسىزدەر, دەدى تارار حانىم. «قازاقستاننىڭ ينتەرنەت قاۋىمداستىعىنىڭ» پرەزيدەنتى شافحات سابيروۆ گلامۋردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سوڭعى 10 جىلدا عانا پايدا بولا باستاعانىن ايتتى. الايدا, سوڭعى بەس جىلدا ول ون ەسەدەي كوبەيگەنىن كورىپ وتىرمىز. سونىڭ ىشىندە قازاق تىلىندەگى سايتتارعا دا ول دەندەپ ەنە باستادى. قورىتا ايتاتىن بولساق, ءبىزدىڭ قوعامىمىز دا الەمدەگى وزگەرىستەردەن قالىپ جاتقان جوق, ولارمەن قاتار قادام باسىپ كەلەدى, دەدى ول.جۇرەكتەن شىققان ءسوز جۇرەكتەرگە جەتەدى
ءحىى ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم ونىڭ ءتورايىمى داريعا نازارباەۆانىڭ قورىتىندى ءسوزىمەن اياقتالدى. ول پىكىرسايىستاردىڭ وتە وتكىر, قىزىقتى بولعانىن ايتتى. سونىمەن بىرگە, پىكىرسايىسقا قاتىسقاندار شىن كوڭىلدەن سويلەپ, ءوز جۇرەگىنىڭ تۇبىندەگىنى ايتقانىنا كۋا بولدىق. كەي جاعدايدا, ءتىپتى ەموتسيا جارقىراپ كورىندى. الايدا, ەشكىم دە شەكتەن شىعىپ كەتكەن جوق, دەدى ول. ارينە, ءبىز مەديا-فورۋمعا جىل بويى دايىندالامىز, ال ول ءبىر-اق ساتتە وتە شىعاتىنى وكىنىشتى. وسىنىڭ ءوزى ءومىر عوي, دەدى ءتورايىم وكىنىشتى جۇزبەن. فورۋمنان تۇيگەن قورىتىندىلارىنا توقتالعاندا ول: «ۇساق نارسەدەگى كەلىسپەۋشىلىكتەرىمىز بىزگە ادامزاتقا قاجەتتى ەڭ باستى نارسەلەرگە كوڭىل توقتاتىپ, نازار اۋدارۋىمىزعا كەدەرگى كەلتىرەتىنى كورىندى. ءبىز ۇنەمى باسىمىزدى كوتەرمەي, اياعىمىزدىڭ استىنا قارايدى ەكەنبىز, سونىڭ وزىندە سۇرىنەمىز, ويتكەنى, الداعى ۇزىن جولدى كورمەيمىز. سول سياقتى بۇكىلالەمدىك ۇلكەن پروبلەمالاردى قوزعاي وتىرىپ, كيكىلجىڭدەر ايماعىنداعى كەيبىر ۇساق وقيعالارعا شىرمالىپ, شىعا الماي قالاتىنىمىز وكىنىشتى. ەكى كۇن بويى فورۋمعا قاتىسۋشىلار قازىرگى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دراماعا اينالۋ قاۋپىن ايتتى. الەم ءىس جۇزىندە كوپپوليارلى بولۋعا اينالىپ, وسىنىڭ وزىنەن كوبىرەك كيكىلجىڭدى بولىپ وتىر. كوپتەگەن ەلدەر وزدەرىنشە ادىلەتتى جانە زاڭدى دەپ سانايتىن مۇددەلەرىن العا تارتۋدا. ال ولاردى رەتتەپ, ۇيلەسىمگە كەلتىرەتىن حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ ەروزياعا ۇشىراعانى ايقىن ەكەنى كورىنىپ تۇر», دەدى داريعا نازارباەۆا. ودان ءارى ءتورايىم كوپتەگەن فورۋم سپيكەرلەرىنىڭ ادىلەتتى دە وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرگەنىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە اقش كونگرەسى وكىلدەر پالاتاسىنىڭ ەكس-سپيكەرى نيۋت گينگريچ مىرزانىڭ حالىقارالىق ءتارتىپ تۋرالى ەسكىشە ويلاۋ جاھاندانۋمەن كيكىلجىڭگە ۇرىنعانى تۋرالى ايتقان ويىنىڭ ۇتىمدى شىققانىن اتاپ ءوتتى. وسى سوزدەردى ءتىرىلتىپ, الەمدە سوڭعى ەكى جىلدا 842 ملن. ادامنىڭ تويىپ تاماق ىشپەيتىنىن, ال بۇل الەمنىڭ ءاربىر سەگىزىنشى تۇرعىنى ەكەنىن, 10 جىلدان كەيىن عالامشار تۇرعىندارىنىڭ 45 پايىزى اۋىز سۋ تاپشىلىعىن تارتاتىنىن ايتتى. مىنە, وسىنداي ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولدارى قانداي, دەي كەلىپ, داريعا نۇرسۇلتانقىزى وسىنىڭ جاۋابىن قازاق حالقىنىڭ دانالىعىنان تابۋعا بولاتىن سياقتى ەكەنىن ايتتى. ءبىزدىڭ حالقىمىز ءوزىنىڭ قيلى تاعدىرىندا قانشاما سوعىستى, اشارشىلىقتى, رەپرەسسيانى, دەپورتاتسيانى باستان كەشىرسە دە ءتىرى قالدى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى نەدە ەدى؟ مەنىڭشە, ول ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ كەكشىل ەمەستىگىندە, دەدى ول. ال بۇل – بۇگىنگى كۇنى وتە ماڭىزدى قاسيەت, دەي كەلىپ, ءوزىنىڭ ءسوزىن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ: «بىرەۋگە بۇرىن بىزگە جامانشىلىق جاساعانى ءۇشىن عانا جاماندىق قىلماۋ كەرەك. وتكەن كەتتى, وعان ءبىز قۇرمەتپەن قارايمىز. بىراق ءبىز العا قارايمىز, جەڭىمىزدى ءتۇرىپ تاستاپ ەڭبەك ەتەمىز», دەگەن دانالىق ويلارىمەن قورىتتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا د.نازارباەۆا بارلىق قاتىسۋشىلارعا, سپيكەرلەرگە, ۇيىمداستىرۋشىلارعا, قولداۋشىلارعا, دەمەۋشىلەرگە العىسىن ايتىپ, كەلەسى فورۋمنىڭ 2015 جىلعى ساۋىردە بولاتىنىن جەتكىزدى. وسىمەن ءحىى ەامف ءوز جۇمىسىن اياقتادى. وعان قاتىسۋشىلارعا ۇيىمداستىرۋ كوميتەتى مەن «سي-ەن-ەن» اتىنان استانا كونتسەرت زالىندا قابىلداۋ بولدى. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تىلشىلەر توبى. _________________________________ فورۋمعا قاتىسۋشىلار نە دەيدى؟ لەۆان پيرۆەلي, گرۋزيا ونەركاسىپشىلەر پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى: – مەن ءوزىمنىڭ وسىناۋ فورۋمنىڭ جۇمىسىنا قاتىسقانىما قۋانىشتىمىن. مۇندا كوپتەگەن وزەكتى ءماسەلەلەر ورتاعا سالىنىپ, بارىنشا بىلىكتى ادامداردىڭ تالقىسىنا ءتۇسىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە مەن ۋكرايناداعى داعدارىس تاقىرىبىندا سپيكەر بولدىم. مەن بۇل تاقىرىپقا بايلانىستى ويلارىمدى ارىپتەستەرىمە اشىق ايتتىم. ۋكراينا ەۋرووداق پەن رەسەي اراسىنداعى تارتىستىڭ ساۋداسىنا اينالىپ وتىر. جالپى, فورۋمدا وسىنداي وتكىر تاقىرىپتاردىڭ كوتەرىلگەنى قۋانتادى. مەن قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ ارتا تۇسكەنىنە كوزىم جەتىپ جۇرگەن اداممىن. مىنانداي فورۋمدار دا قازاقستاننىڭ بەدەلىن ارتتىرا تۇسەرى انىق. قازاقستان استاناسىنىڭ ءبىرشاما كورىكتى جەرلەرىندە دە بولدىم. شىن مانىندە, تاۋەلسىزدىك قازاقستاندى كوپ نارسەگە قول جەتكىزگەن ەكەن. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي پىكىردى باسقا, كوپتەگەن پوستكەڭەستىك ەلدەرگە قاتىستى ايتا المايسىڭ. ستەفان سومەرۆيللي, «رەيتەر» اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى: – اقپاراتتىق جۇيە ءۇشىن مۇنداي فورۋمداردىڭ پايداسى وتە ۇلكەن. ويتكەنى, الۋان ءتۇرلى پىكىرلەر مەن كوزقاراستاردىڭ ءوزارا سايىسقا ءتۇسۋى جانە كەيبىر, سونى اقپاراتتاردىڭ ورتاعا تاستالۋى جالپى الەمدىك كوزقاراستاردىڭ وڭ قالىپتاسۋىنا ءوزىنىڭ ىلكىم دە بولسا پايداسىن تيگىزەدى. وسىنداي شارانىڭ پايداسىن ەسكەرىپ, ونى جىل سايىن ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن جاس قازاقستان مەملەكەتىنە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ماعان كوتەرىلگەن تاقىرىپتاردىڭ وزەكتىلىگى دە ۇنادى. ءبىزدىڭ كەيبىر جۋرناليستەرىمىز ءوزدەرى ۇسىنعان وتكىر تاقىرىپتاردىڭ مەديا-فورۋمنىڭ پىكىرتالاس الاڭىنا اشىق شىعارىلعانىنا ريزا بولىپ جاتىر. دەمەك, مۇندا ەشتەڭەنى دە جاسىرىپ, قۇپيالاۋ جوق. ءبارى دە اشىق, ءمولدىر, ناعىز دەموكراتيالىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن كۇيدە ءوتىپ جاتىر. سوندىقتان مەديا-فورۋمدى ۇيىمداستىرۋشىلار تاراپىنا ريزا بولاسىڭ. مەن, ءوزىمنىڭ وسىناۋ فورۋمعا قاتىسقانىما قاناعاتتانىپ وتىرمىن. تەرري اسەنسيون, فرانتسۋز ءجۋرناليسى: – فورۋم وتە قىزىقتى ءوتتى. ايتىلعان پىكىرلەردىڭ سانالۋاندىعى ادام ويىنا ازىق بولعانداي. مەن ءۇشىن وسىنداي فورۋمعا قاتىناسىپ, ارىپتەستەرىمنىڭ الەمدىك ماڭىزى بار ماسەلەلەردەگى ويلارىن تىڭداۋىم ءارى قارايعى جۇمىسىما پايدالى بولادى دەپ سانايمىن. جانە پىكىر ايتۋ جاقسى ءبىر اۋاندا, وتە اشىق جۇرۋدە. بۇل رەتتە ۇيىمداستىرۋشىلارعا ايتار العىسىم مول. قازاقستاننىڭ اسەم استاناسىنان دا العان اسەرىمىز ۇلكەن. از عانا ۋاقىتتا وسىنداي قالا تۇرعىزعاندارىڭىزعا تاڭعالۋدامىز. ەلدىڭ قوناقجايلىعى مەن حالقىنىڭ ەڭبەكقورلىعى كوزگە ۇرادى. ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا سىزدەر تالاي ماقساتتارىڭىزعا جەتەسىزدەر دەپ بىلەمىن. فورۋمنىڭ كەشەگى كۇنگى وتكەن جالعاسى دا العاشقى كۇنگىدەن ەش كەم سوققان جوق. قىسقاسى, ەلىمە قازاقتارعا دەگەن زور قۇرمەتپەن اتتاناتىن بولامىن. ––––––––––––––– سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.