«ەگەمەننىڭ» تەمىرى

اۋدان ورتالىعىنداعى مادەنيەت ۇيىنە جينالعان حالىق اۋەلى تەمىر اعانىڭ ءومىر جولىن, ەڭبەك جەتىستىكتەرىن, تانىمال تۇلعا­لارمەن كەزدەسكەن ساتتەرىن بەينەلەگەن فوتو­كورمەنى تاماشالادى. سودان كەيىن «كوڭىلدەن وشپەس بەينەسى» اتتى دەرەكتى فيلم تەمىر ناعىم ۇلىنىڭ عيبراتتى عۇمى­رىن تۇگەل قام­تىپ, كورنەكى تۇلعاسىن كوز الدىمىزعا اكەلدى. تەمكەڭنىڭ وزىنە ءتان جۋان قوڭىر داۋسىمەن «ەدىل مەن جايىق» ءانىن شىرقاپ تۇرعان ءساتى تاسپالانعان بەينەجازبا وينالعان ساتتە كەي زامانداسى كوزىنە جاس الدى. قازتالوۆ حالقى ءبىرتۋار ۇلىن – تەمىر قۇسايىندى ساعىنعان ەكەن. ساحناعا شىعىپ, ءسوز العان ءار ادامنىڭ اۋزىنان شىنايى ەستەلىك, ساعى­نىشتى سەزىم توگىلىپ جاتتى...

تەمىر ناعىم ۇلىنىڭ جۋرناليستىك قىزمە­تىندە ءجۇرىپ جەتكەن جەتىستىگى, العان مارا­پاتى از ەمەس: «قۇرمەت» وردەنىنىڭ, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى بولدى. 1995 جىلى قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىن السا, 1996 جىلى رەسپۋبليكالىق «جىل ءجۋر­ناليسى» اتاندى. 2020 جىلى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجى­لىسى بەل­­گىلەگەن «پارلامەنت ءسوزى» ارنايى سىي­لىعىن جەڭىپ الدى. ودان بولەك, جەرلەس­تەرى «قاز­تالوۆ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتا­عىنىڭ بەلگىسىن وڭىرىنە تاققان. بىراق وسىنىڭ بارىنەن دە تەمەكەڭە ەڭ كوپ اي­تى­لاتىن انىقتاۋىش – «ەگەمەن قازاق­ستان­نىڭ» ءتىلشىسى» دەگەن اتاق ەدى.

...ءالى ەسىمدە, 1992 جىلى قازمۋ-دىڭ جۋر­­ناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ەكىنشى كۋرسىن ءتامامداپ, وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» گازە­تىنە وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتۋگە كەلدىم. رەداك­تسيانىڭ ەڭ بەدەلدى ءارى جاۋاپتى تسەحى – قوعامدىق-ساياسي ءبولىمنىڭ مەڭگەرۋشىسى تەمىر قۇسايىنوۆ ەكەن. ءبىر ايلىق پراكتيكا كەزىندە جەتەكشىم بولىپ, ءجون-جوبا كور­سەتكەن تەمىر اعا كوپ ۇزاماي «ەگەمەن قازاق­ستاننىڭ» مەن­شىكتى تىلشىلىگىنە اۋىسقان. مىنە, سول قىزمەتتى تابان اۋدارماي شيرەك عاسىر بويى ابىرويمەن اتقارعان اعامىزدان 2017 جىلى مەنشىكتى تىلشىلىك ەستافەتانى قابىلداپ الىپپىز. ورالدا قاتار ءجۇرىپ ەڭبەك ەتىپ, تالاي مارتە قام­قورلىعىن دا كوردىك, اقىل-كەڭەسىن دە الدىق. تەمىر قۇسايىن, شىن مانىندە, باتىس قازاق­ستاننىڭ باس گازەت­تەگى وكىلى, دوستىققا ادال, ىزىنەن ەرگەن ءىنى-قارىن­داس­تارىنا قامقور جان ەدى.

تەمىر اعا وزىنەن بۇرىن ەلىمىزدىڭ باس گازە­تىندە ەكى-اق ءتىلشى قىزمەت ەتكەنىن ماقتا­نىشپەن ايتاتىن. باتىس قازاقستان وبلىسى 1932 جىلى قۇرىلسا, 1942 جىلى وبلىسقا العاش رەت مۇسا حاتەلوۆ مەنشىكتى ءتىلشى بولىپ تاعايىن­دالىپتى. ول كىسى بۇل جۇمىستى 1975 جىلعا دەيىن ۇزدىكسىز 33 جىل بويى اتقارىپ كەلگەن. ودان كەيىن بۇل قىزمەتتى پاۆلودار وبلىسىنان ورالعا روتاتسيالىق جولمەن اۋىسقان بورانعالي ىرزاباەۆ 17 جىل اتقارعان. ال 1992 جىلى قىزمەتكە كىرىسكەن تەمىر ناعىم ۇلى 2017 جىلعا دەيىن باتىس قازاقستان وبلىسىندا, 2020 جىلعا دەيىن اقتوبە وبلىسىندا مەنشىكتى ءتىلشى بولدى. ءوز ۇيىندەي بولعان وسى «ەگەمەننىڭ» رەداكتسيا­سىنان زەينەت دەمالىسىنا شىقتى. سانالى عۇمىرى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ساپىندا وتكەن تەمىر اعانىڭ بۇل ۇجىم دەگەندە پەيىلى بولەك, ىقىلاسى ەرەكشە بولاتىن.

بىلتىر 19 قازاندا تەمىر اعا اياقاستىنان دۇنيەدەن ءوتتى. ءدال سول كەزدە ءبىز الماتى قالا­­سىندا ءىسساپاردا جۇرگەن ەدىك. ارىپتەس اعا­نىڭ قاپيا قازاسى تالاي ادامدى ەسەڭگىرەتىپ كەتتى. ويتكەنى تەمىر اعانىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى شيراق, كەۋدەسى تىڭ يدەياعا تولى بولاتىن. جەر­گىلىكتى «جايىق پرەسس» مەدياحولدينگىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, وبلىستىق «ورال ءوڭىرى» گازەتىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىل­دىعىنا وراي تاقىرىپتىق بەتتەر, تۇراق­تى ايدارلار جۇرگىزە باستاعان. شىن مانىندە, ءوڭىر تاريحىن, تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىن تەمە­كەڭنەن ارتىق بىلەتىن ادام از ەدى. ول ءوزىنىڭ تۋعا­نىن­داي بولعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىن دە ۇمىت­پادى. مالى­مەتى كوپ, ماسەلە كوتەرگەن ماقا­لالارى ۇزبەي شىعىپ جاتتى. اتى سۋىق اجال شىركىن اسىل ازاماتتى ءبىر كۇندە الىپ كەتەدى دەپ كىم ويلاعان؟!

...كەيىنىرەك ءبىر كەزدەسكەندە, تەمىر اعانىڭ جاقىن دوسى, زاڭ سالاسىنىڭ ارداگەرى باقتيار اعا بايمىرزا ماعان مىنا جايتتى ايتتى. قارا­لى حاباردى ءبىرىنشى ەستىپ, دوسىنىڭ شاڭى­راعىنا بارىنەن بۇرىن جەتكەن عوي: «تەمكەڭ ءۇيى­نىڭ ۇلكەن جاعىندا ادەتتەگىدەي ەتپەتىنەن ءتۇسىپ جاتىر ەكەن. قولىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازە­تىنىڭ سوڭعى ءنومىرى...».

بۇل راس. كۇن سايىن گازەتتىڭ ءار سانىن باسپاحانادان الىپ وقىپ, وزىنە ۇناعان ماقا­لانىڭ اۆتورىنا سول بويدا تەلەفون شالىپ, قۇتتىقتاۋ – اعانىڭ ۇيرەنشىكتى ادەتى ەدى. وزگەنىڭ جەتىستىگىنە بالاشا قۋانىپ, كەيىنگى تولقىن ارىپتەس ءىنى-قارىنداستارىنا اكەلىك, اعالىق قامقورلىق كورسەتۋدەن تانبايتىن. ورالدا كەيىنگى بۋىن ءبىراز ءتىلشىنىڭ جەكە قۋانىشىندا – ۇيلەنۋ تويىن­دا باس قۇدا بولىپ, جاستاردىڭ قىزمەتىندە ءجۇردى. كەز كەلگەن باسقوسۋدا ەل نازارىن وزىنە اۋدارىپ, اقتارىلىپ ولەڭ وقۋ, جۋان قوڭىر داۋسىمەن اندەتە جونەلۋ – تەمىر اعانىڭ ەرەكشە قاسيەتى ەدى. دۋدى كورسە تۇرا المايتىن تۇلپار تەكتى تەمىر قۇسايىن – جىگىتتىڭ سۇلتانى, ازاماتتىڭ ابزالى ەدى...

تەمىر اعامەن قاتار جۇرگەن تاعى ءبىر ارىپ­تەس اعامىز سۇلەيمەن مامەت 2017 جىلى اعا­نىڭ 60 جاسقا تولعان كۇنى «تەگەۋرىندى تەمىر» دەگەن ماقالا جازدى.

«تەمىردىڭ بويىندا قالىپتاسقان جاقسى ادامي قاسيەت بار. سوعان دايەك كەلتىرەر بولساق, ول الدىنداعى ەكى ارىپتەسى دۇنيەدەن وتكەندە ولاردى سوڭعى ساپارعا اتتاندىرۋ شارالارىن مۇلتىكسىز اتقارعانىن جۇرتشىلىق ءار كەز ەسكە الىپ جۇرەدى. بورانعالي ىرزاباەۆ تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا قويۋ شاراسىنا ۇيىتقى بولىپ, كوزى تىرىسىندە شىعارىپ ۇلگەرە الماي كەتكەن ولەڭدەر جيناعىن ورال قالاسىنداعى «داستان» باسپاسىنان شىعارىپ بەرۋى ونىڭ كىسىلىگى مەن كىشىلىگىن تانىتادى» دەيدى ماقالا اۆتورى.

شىنىندا دا, تەمىر اعانىڭ ەلگەزەك قال­پىمەن تالاي-تالاي يگى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەنىن بىرەۋ بىلەدى, بىرەۋ بىلمەيدى. قاز­تالوۆ اۋىلىندا وتكەن ەسكە الۋ كەشىندە تەمىر ناعىم ۇلىنىڭ ءبىر تۋعان باۋىرلارى, ۇلى قۋانىش جاقسى اعا, اياۋلى اكەنىڭ شىنايى بولمىسىن تانىتاتىن ەستەلىكتەرىن ايتتى. ونىڭ كىندىك قانى تامعان تۋعان جەرى الدىندا, اۋلەتى مەن وتباسى الدىندا دا پەرزەنتتىك, ادامي مىندەتىنە ادال بولعانىن ەستىپ تولقىدىق.

وسى ەسكە الۋ كەشىندە تەمىر اعانىڭ ۇزەڭ­گىلەس سەرىكتەرى, قاتار جۇرگەن قالامداستارى دا جانتەبىرەنتەرلىك سوزدەرىن ايتتى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, اقىن عاي­ساعالي سەيتاق پەن داريعا مۇشتانوۆا, سا­عىن­تاي بيسەنعاليەۆ, ارداگەر جۋرناليست مۇ­­سىربەك ايتاشەۆ, ەڭبەك ارداگەرى لاۆر حاي­­رەتدينوۆ, باقتيار بايمىرزا, «جايىق پرەسس» مەدياحولدينگىنىڭ باسشىسى تا­بىلعالي ساپاروۆ جانە باسقالارى تەمىر ناعىم ۇلىنىڭ جارقىن بەينەسىن ەسكە الدى. تەمىر اعانىڭ تۇياعى, جالعىز ۇلى قۋانىش تەمىر ۇلى ەل الدىن­دا اقتارىلا سويلەپ, اكەسىنىڭ 2020 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ماجى­لى­سىنەن العان «پارلامەنت ءسوزى» ارنايى سىيلىعىن قازتالوۆ اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە تابىس ەتتى.

ءيا, تانىمال ءتىلشى, وتىز جىلعا جۋىق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ەڭبەك ەتكەن تەمىر قۇسايىننىڭ ماڭگى عۇمىرى باستالدى. اسىل ازاماتتىڭ ەسىمىن ەل جادىندا قالدىرۋ, سوڭىندا قالعان مۇراسىن جيناقتاۋ كەيىنگى تولقىن بىزگە پارىز ەكەنى ءسوزسىز. ارىپتەس اعا­نىڭ 65 جىلدىق مەرەيتويى تۇسىندا جا­زىلعان وسى لەبىزدى اقىن عايسا-عالي سەي­تاق­تىڭ مىنا ولەڭىمەن تۇيىندەمەكپىز:

تەمىرگە

قىزىعى جاس داۋرەننىڭ باسىلماستان,

كۇندەر-اي, كىل جايساڭنىڭ باسىن قوسقان!

الپىستان اسقان شاقتا

كىم ويلاعان

ايىرىلىپ قالامىز دەپ اسىل دوستان؟!

سەكىلدى ءومىر-بازار جاڭا قىزعان,

جوق دەگەن سۋىق سوزدەن سانا مۇزدار.

اڭقىلداپ كەلدىڭ-داعى دۇنيەگە,

جارقىلداپ كەتە باردىڭ ارامىزدان.

مەيلى, ەندى, اسپان جىلا, ەڭىرە كۇن,

تابا الماس قايتىپ, ءسىرا, كوڭىل ەمىن.

قاستىققا قيا قادام باسپايتۇعىن

دوستىققا تەمىردەيىن بەرىك ەدىڭ!

وتكەن دە شىعار باستان سەرى كۇندەر,

قيادى قياناتقا سەنى كىمدەر,

تۇگەلدەپ زامانداستى,

جازىپ كەتتىڭ,

دەدىڭ بە: ءبارىن-داعى بەرىپ ۇلگەر!

تالاي ءدام قالدى ما ەكەن ىشىلمەستەن,

شىعارۋ مۇمكىن ەمەس ءىسىڭدى ەستەن.

جولىڭمەن تۋرا ءجۇرىپ, كەتتىڭ انىق,

قولىڭنان قالامىڭدى تۇسىرمەستەن!

باتىس قازاقستان وبلىسى