«ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ بارلىعى بۇگىنگى بيىكتەرگە ينتەگراتسيا ارقىلى جەتتى»

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆپەن سۇحبات

«بيىل مەنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جونىندەگى يدەيانى ۇسىنعانىما 20 جىل تولادى. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ۇدەرىسى بۇگىندە دامۋدىڭ مۇلدە جاڭا كەزەڭىنە شىقتى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى تاريحي شارتقا 2014 جىلى مامىردا ءدال وسى جەردە, استانادا قول قويۋ جوسپارلانۋدا» – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءحىى ەۋرازيالىق مەديا-فورۋم قاتىسۋشىلارىنا جولداعان قۇتتىقتاۋىندا وسىلاي دەلىنگەن. ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆپەن تاياۋدا بولاتىن وسى وقيعانىڭ ءمان-ماڭىزى تۋرالى سۇحبات قۇرۋدى ءجون كوردىك.   – قۇرمەتتى باقىتجان ءابدىر ۇلى! سىزبەن اڭگىمەنى باس­تاردا ۇكىمەتتە وسىدان جيىرما شاقتى كۇن بۇرىن بولعان ءبىر جاعداي ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق ىقپال­داستىق ماسەلەلەرىنىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىن­دا قامتىلۋى جونىندە ءماجى­لىس وتكىزىلەتىن زالعا كىرىپ كەلگەنىڭىزدە شاقىرىلعان ادام­داردىڭ كوپتىگىنە تاڭدان­عانىڭىزدى ايتىپ قالىپ ەدىڭىز. ءۇش مەملەكەتتىڭ باسشى­لارى مامىر ايىنىڭ اياق شەنىندە نەمەسە ماۋسىمنىڭ باس جاعىندا قول قويىلادى دەپ شامالانىپ وتىرعان ەۋرازيالىق ەكو­نو­ميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارت جۋرناليستەر ءۇشىن جابىق تاقىرىپ ەمەس دەپ ويلايمىن, سولاي ەمەس پە؟ – ارينە, سولاي. مەن ول جولى زالعا جۋرناليستەردىڭ ەمەس, وسى ماسەلەگە قاتىستى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ وكىلدەرى تىم كوپ شاقىرىلعانىنا عانا نازار اۋدارعان ەدىم. ءوزىڭىز كوردىڭىز عوي, كەزدەسۋدە ولاردىڭ ءبارى بىردەي سويلەي العان جوق. ءتىپتى كەيبىر كوميتەت توراعالارى قۇر وتىرىپ, اڭگىمە تىڭداپ قانا كەتتى. ونداي جيىن-جينالىستارعا تەك ناقتى ءسوز سويلەيتىن, جۋرناليستەردىڭ ناقتى سۇراقتارىنا ناقتى جاۋاپ بەرەتىن ادامداردىڭ عانا شاقىرىلعانى ءجون. سونى ايتقىم كەلگەن. قاي مينيسترلىكتە دە شارۋا باستان اسىپ جاتاتىنىن جاقسى بىلەسىز. ال ءدال وسى ايلاردا ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا تىكەلەي قاتىستى ورىندار كۇن-ءتۇن دەمەي جۇمىس ىستەپ جاتىر دەي الامىن. ەلباسىمىز جاقىندا ماسكەۋدە جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا «ءبىزدىڭ ساراپشىلارىمىز وتە ۇلكەن ءارى قيىن جۇمىستى جۇرگىزۋدە» دەپ بۇل ىسكە تيىسىنشە باعا بەرگەنىن ءوزىڭىز بىلەسىز. – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋدىڭ ءتۇپ نەگىزىندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوناۋ 1994 جىلى م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە جاساعان ۇسىنىسى تۇرعانى بارشاعا بەلگىلى. اڭگىمەمىزدىڭ باس جاعىندا وسى يدەيانىڭ تۋىنداۋىن, ءپىسىپ-جەتىلۋىن, بەل-بەلەستەرىن وقىرمانداردىڭ ەسىنە تاعى ءبىر سالىپ وتسەڭىز دەيمىن. – حالىقارالىق قاۋىم­داس­تىقتىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدى جاھان­دىق ۇدەرىستەردىڭ ىقپالدى قا­تىناسۋشىسى دەپ تانۋىنىڭ باس­تاۋىن وسىدان ءدال جيىرما جىل بۇرىنعى سول كەزدەسۋدەن ىزدەۋ ءجون. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇدان 20 جىل بۇرىن مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيالىق وداعىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى العاش ۇسىنعان باستاماسى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا نەگىز قالادى. ەلباسىمىز بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ رەسپۋبليكالارى ءوز تاۋەلسىزدىكتەرىن قىزىقتاپ, ەگەمەندىك ەيفورياسىنا ءتۇسىپ كەتكەن ەڭ العاشقى جىلداردىڭ وزىندە دە, ارادا ءبىر-ەكى جىل ءوتىپ, بۇكىل پوستكەڭەستىك كەڭىستىك اسا ءىرى گەوساياسي كۇيزەلىسكە ۇشىراعان كەزەڭدە دە بولىپ جاتقان ۇدەرىستەردى فيلوسوفيالىق تۇرعىدان وي ەلەگىنەن وتكىزە كەلىپ, ىقپالداسۋ قاجەتتىگىن العا تارتقان ەدى. بۇكىل الەم ىقپالداسۋ ۇدەرىستەرىن باستان كەشىپ, جاھاندانۋ جاعدايىندا ءارتۇرلى جولدارمەن بىرىگۋ ارقىلى عانا ۋاقىت الدان توسىپ وتىرعان سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرا الاتىنىن تمد مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ اراسىندا العاش ايتقان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مۇنداي جاڭاشىل ءارى باتىل يدەياسىن اۋەلى رەسەيلىك عىلىمنىڭ ەڭ وزىق وكىلدەرىنىڭ الدىندا ادەيى جاريا ەتتى دەپ ويلايمىن. بۇلاي ەتۋ ارقىلى قازاقستان پرەزيدەنتى ەۋرازيالىق ستراتەگياسىنىڭ ەۆوليۋتسيالىق جولدان ءوتىپ, بىرتە-بىرتە پراكتيكالىق سيپاتقا اۋىساتىنىنا جاڭالىققا جانى باسقالاردان گورى بەيىمىرەك تۇراتىن عالىمداردىڭ تەرەڭىرەك ءمان بەرەرىنە سەنگەن بولسا كەرەك. جالپى, وڭىرلەنۋ ۇدەرىسى بۇكىل الەمگە ءتان جانە مۇنىڭ ءوزى الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسىنا قارسى تۇرۋدىڭ ناقتى امالى. وسىنىڭ ناقتى مىسالى – ەۋروپا وداعى. – كەزىندە شارل دە گولل: «ءبىرتۇتاس ەۋروپا تۋرالى ارمانداۋ – قۇر قيال: پىسىرىلگەن جۇمىرتقادان وملەت جاساۋعا بولمايدى» دەگەن ەكەن. ايتسە دە ۇلى فرانتسۋزدىڭ ءسوزىنىڭ ونشا دۇ­رىس شىقپاعانىن ۋاقىت كور­سەتىپ بەرگەن سياقتى. – بۇگىندە ەۋروپا وداعى كارى قۇر­لىقتىڭ 28 مەملەكەتىن بىرىكتىرگەن, حالقىنىڭ سانى جونىنەن الەمدە ءۇشىنشى, ال ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى جونىنەن الەمدە ءبىرىنشى ورىن الاتىن اسا ءىرى بىرلەستىككە اينالدى. قازىر ەۋرووداقتىڭ الەمدىك ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەس سالماعى 23 پايىزدى قۇراپ وتىر. بىراق ول ەكونوميكالىق ءارى ساياسي بىرلەستىك ەكەنىن دە ەسكەرۋىمىز كەرەك. – ەلباسىمىز يدەياسىنىڭ ول كەز­دە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوس­تاس­تىعى ەلدەرىنىڭ تاراپىنان قول­داۋ تابا قويماعانىن قالاي ءتۇ­سىندىرۋگە بولادى؟ – بىرىنشىدەن, «ەلدەردىڭ تاراپى­نان» دەۋىڭىز ونشا ءدال ايتىل­عان ءسوز ەمەس. تەگى, ەلدەر باس­شى­لىقتارىنىڭ تاراپىنان دەگەن دۇرىستاۋ بولاتىن شىعار. جالپى, حالىقتار, اسىرەسە, كوپتەگەن جىلدار بويى شارۋاشىلىق, ساياسي, كولىكتىك جانە وركەنيەتتىك بايلانىستارى بەرىك قالىپتاسقان حالىقتار ءبىر-بىرىنەن الشاقتاماۋعا تىرىسادى. ەكىنشىدەن, مۇنداي وداقتاردىڭ قۇرىلۋىنا قاشاندا ونداعان جىلدار قاجەت بولادى. مىسالى, جاڭاعى ەۋروپا وداعىن الايىق. ونى قۇرۋ جونىندەگى يدەيا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالعاننان كەيىن بىرنەشە-اق جىل وتكەندە تۋىنداعان ەدى. ءسىز ايتقان اتاقتى ادامنىڭ بۇل يدەيانىڭ جۇزەگە اساتىنىنا كۇمان كەلتىرىپ جۇرگەنى سول تۇستا. بۇل جونىندەگى العاشقى شارتقا پاريجدە 1952 جىلعى 25 شىلدەدە قول قويىلعان. ودان كەيىنگى 1958 جىلعى شارتقا ريمدە قول قويىلعان. ەۋروپا ودا­عىن ناقتى قۇرۋعا جول اشقان مااس­تريحت شارتى 1993 جىلى عانا بە­كىتىلدى. وسى ەكى ارالىقتىڭ وزىنە قىرىق جىلدان استام ۋاقىت جۇم­سالعان! ودان بەرگى جيىرما جىلدان استام ۋاقىتتىڭ ءوزى دە ەۋروپا وداعىن جەتىلدىرۋمەن, كەڭەيتۋمەن كەتكەنىن كورىپ وتىرمىز. – قازىر دە ونداعى ماسەلەنىڭ ءبارى شەشىلىپ بىتكەن دەۋگە بولمايدى. – ارينە. سوندا ەۋروپا وداعىنا جول اشاتىن العاشقى شارتتان بەرى الپىس جىلدان ارتىق ۋاقىت وتكەن بولىپ شىعادى. ال قازاقستان باسشىسىنىڭ ەۋرازيالىق وداق جونىندەگى يدەياسىنىڭ ناقتى جۇزەگە اسۋىنا نەبارى 20 جىل قاجەت بولدى. 2000 جىلى الماتىدا قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس, قىرعىزستان مەن ءتا­جىك­ستان ەۋرازيالىق ەكونومي­كالىق قوعامداستىق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويدى. ال 2010 جىلى قازاقستان, رەسەي مەن بەلارۋس ارا­سىندا كەدەندىك وداق قۇرىلدى. ارادا بەس جىل عانا وتكەندە ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويۋ مۇمكىندىگى تۋىپ وتىر. – بۇل بەلەسكە جەتۋ ءۇشىن دە ين­­تەگراتسيانىڭ تالاي كەزەڭ­دەرىنەن وتۋگە تۋرا كەلدى. – الدىمەن ەر­كىن ساۋدا ايماعى قۇرىلدى. ودان كەيىن كەدەن وداعى قۇرىلدى, ودان كەيىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرىلدى. ەندى مىنە ەۋ­را­زيا ەكونوميكالىق وداعى تۋرالى شارتقا قول قويۋعا داي­ىن­دىق جاسالىپ جاتىر. وسى جىل­دار ىشىندە ينتەگراتسيا ينس­تيتۋتتارى دا بىرىنەن كەي­ىن ءبىرى جاساقتالدى. جوعارى ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميس­سيا, ەۋرازيالىق دامۋ بان­كى, داعدارىسقا قارسى قور, ەۋرا­زيا­لىق ەكونوميكالىق قوعامداس­تىق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قو­­عام­داستىقتىڭ سوتى سياقتى ينستي­تۋتتار دۇنيەگە كەلدى. ۋا­قىت سىنىنان وتپەگەن بىرقاتار ينتە­گراتسيالىق ينستيتۋتتار تارادى. مۇنىڭ ءبارى جاندى ەكونو­ميكا ءۇشىن زاڭدى نارسە. ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمداردىڭ كىم-كىمگە دە پايدالى ەكەندىگىن 2011 جىلى قىرعىزستاننىڭ كەدەن وداعىنا قوسىلۋعا كىرىسكەنىنەن, ارمەنيانىڭ سول وداققا كىرۋدى ءتيىمدى دەپ تاۋىپ وتىرعانىنان دا كورۋگە بولادى. وسىنداي نيەت تانىتقان باسقا مەملەكەتتەر دە بار. ءبىر نازار اۋدارارلىعى, ولاردىڭ اراسىنان بۇرىنعى كەڭەس وداعى اۋماعىنان تىس جەردەگى ەلدەر دە تابىلاتىندىعى. ەلباسىمىزدىڭ بۇل ومىرشەڭ ۇسىنىسى قازاقستاننىڭ شىعىس پەن باتىستىڭ, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتىڭ, يسلام جانە حريستيان الەمدەرىنىڭ اراسىنداعى كوپىر, سونداي-اق وركەنيەتارالىق جانە كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ بايلانىستىرۋشىسى رەتىندەگى بولەكشە ورنىن ايشىقتى اشا ءتۇستى. مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى العاش رەت العا تارتقان ەرىكتى, تەڭ قۇقىقتى ەۋرازيالىق ينتە­گراتسيا, كەڭەستەن كەيىنگى كەڭىس­تىك مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاق ەكو­نو­مي­كالىق دامۋى ءجو­نىن­دەگى يدەيا بۇگىندە ەۋرازيا ەكو­نوميكالىق وداعىن قۇرۋ تۇرىندە ناقتى جۇزەگە اسىپ جاتىر. – وسى ايدىڭ اياعىندا قا­­زاق­ستان, رەسەي مەن بەلا­رۋس ەل­دەرىنىڭ باسشىلارى مينسكىدە تاعى دا ءبىر باس قوسىپ, كەڭەسىپ, مامىردا ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىن قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويادى دەپ كۇتىلۋدە. ءدال قازىر شارتتىڭ جوباسى نەگىزىنەن دايىن سياق­تى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جا­قىن­دا بۇل جونىندە: «بارلىق داۋ­لى ماسەلەلەر جونىندە دە ءبىز تۇسىنىستىككە قول جەتكىزە الامىز دەپ ۇمىتتەنەمىن. بەلگىلەنگەن كەستەنى ساقتاۋىمىز قاجەتتىگى تۋرالى پىكىردى قولدايمىن» دەپ ايتتى. وسى قۇجات جونىندە تولىعىراق اڭگىمەلەپ بەرىڭىزشى. – شارتتىڭ جوباسى ەكى بولىكتەن تۇرادى. ولاردى ينس­تي­تۋت­تىق ءبولىم جانە فۋنك­تسيالىق ءبولىم دەپ اتاۋعا بولادى. ينستيتۋتتىق ءبولىم 34 باپتان جانە 3 قوسىمشادان تۇرادى. فۋنكتسيالىق ءبولىم 69 باپتىق ەكى بولىمنەن جانە سولارعا 30 قوسىمشادان تۇرادى. ولار جونىندە ەلباسىمىز وسىدان ءبىر جارىم ايداي بۇرىن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستە شارتتىڭ ءبىرىنشى ءبو­لىگىنە سايكەس حالىقارالىق ەكو­نوميكالىق ۇيىم قۇرى­لا­تىنىن, وداقتىڭ ورگاندارىندا تاراپتاردىڭ وكىلەتتىگىنىڭ تەڭ بولۋى جونىندە ۋاعدالاستىق جاسالعانىن ايتقان ەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سول جولى مەملەكەت باس­شىلارىنىڭ شەشىمدەرى بولاشاق وداقتىڭ ورگانى ءۇشىن مىندەتتى بولۋعا ءتيىس ەكەنىن قاداپ كورسەتتى. – ەلباسىنىڭ ەرەكشە نازار اۋدارعانى بۇل وداقتىڭ ەكو­نو­ميكالىق وداق ەكەندىگى بولدى عوي؟ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءسوزى تەلەديداردان بەرىلگەندە ەكو­نوميكاعا تىكەلەي قاتىسى جوق ماسەلەلەر تۋرالى ايتىپ, «نە نادو ەتو ۆپيحيۆات يسكۋسستۆەن­نو» دەگەنى دالمە-ءدال ەستە قالىپ قويىپتى. پرە­زي­دەنت ءوز ارىپتەستەرىنە بۇگىن قاجەت نارسەنى, بىزدەن حالىق­تارىمىز كۇتىپ وتىرعان نارسەنى جاسايىق دەپ اشىق ايتتى عوي. – ءدال سولاي. پرەزيدەنت ەل­دەرىمىز ىشىندە تۇسىنبەۋشىلىك تۋعىزاتىن قوسىمشا ماسەلەلەردى ەنگىزۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ كەسىمدى پىكىر ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە كەلىسىلمەگەن جايتتاردى بىرتىندەپ رەتتەۋ قاجەتتىگىن دە اتاپ ءوتتى. نەگىزىندە ەۋرازيالىق ەكو­نو­­مي­كالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتتىڭ جوباسى جالپى كو­لەمى 760 بەتتىك, وتە ۇلكەن قۇ­جات. ونى گازەت سۇح­با­تىندا تولى­عىراق ايتىپ ءوتۋ وڭاي دا ەمەس. سۇراقتارىڭىزدىڭ سيپاتىنا قاراي رەت-رەتىمەن اڭگىمەلەپ وتىر­عان دۇرىس سياقتى. – جارايدى. بۇرىنىراقتا وسى تاقىرىپ بويىنشا پرە­مەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رەتىندە ينتە­گراتسيا ماسە­لەلەرىنە جاۋاپتى بولىپ تۇر­عا­نىندا قازىر­گى «سامۇرىق-قازىنا» ۇلت­تىق ءال-اۋقات قورى» اق باس­قار­ما­سىنىڭ توراعاسى ومىرزاق شوكەەۆپەن (2010 جىل­عى 10 ءشىل­دە), ەكونوميكالىق ين­تەگرا­تسيا ىستەرى ءمينيسترى جا­نار ايت­جانوۆامەن (2010 جىلعى 9 ءساۋىر) سۇحباتتار جاسا­عان ەدىم. سولاردا بۇل ىنتى­ماق­تاس­تىق­تىڭ تەك قانا ەكونو­ميكالىق مۇددەنى كوزدەيتىندىگى قايتا-قايتا ەسكەرتىلگەن. ايتسە دە وسى ءىستىڭ نەگىزگى ماقساتىن تو­لىق تۇسىنە قويماعاندار, بۇل وداق­تا ساياسي مۇددەلەردىڭ جوق­تى­عىنا كۇمانمەن قارايتىندار از ەمەس. ءسىز ءوز تاراپىڭىزدان بۇل ءجو­نىندە نە ايتار ەدىڭىز؟ – وندايلاردىڭ از ەمەس­تى­گىنە بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دا­رىنىڭ دا كىناسى بار دەپ ويلايمىن. قازاقستان پرەزيدەنتى مەملەكەتتەرىمىزدىڭ تۇرعىندارىنا حالىقتارىمىزدىڭ يگىلىگى, ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق ينتە­گراتسياعا قوسىلعان ەلدەردىڭ پايداسى ءۇشىن ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ قاجەتتىلىگىن بەلسەندى تۇردە تۇسىندىرگەن ءجون دەگەندى ارنايى ايتقانى سوندىقتان. بىلە بىلسەك, كەدەن وداعى دا, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك تە تەك قانا ەكونوميكالىق بىرلەستىك بولاتىن. كەلىسسوزدەر بارىسىندا قازاقستان تاراپى بولاشاق وداقتىڭ ساياسيلانۋىنا جول بەرمەۋ جانە وندا ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا اياسىنان اسىپ كەتەتىن ماسەلەلەردىڭ تالقىلانۋىن بولدىرماۋ جونىندەگى ءوز ۇستانىمىن قورعاپ قالعانىن ايتقىم كەلەدى. – مىسالى؟ – مىسالى, ەكونوميكادان تىس سالالارداعى, ايتالىق, دەنساۋلىق ساقتاۋداعى, ءبىلىم بەرۋدەگى, عى­لىم­داعى, مادەنيەتتەگى, زاڭسىز كوشى-قونداعى ماسەلەلەر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە قارالمايدى دا, تالقىلانبايدى دا. – جۋرناليست رەتىندە, باق باسشىسى رەتىندە مىنا ءبىر جايدى سۇرايىن. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي قاتىستى سالا عوي. بۇل سالاداعى ماسە­لەلەر قۇرىلعالى جاتقان وداق­تىڭ قۇزىرەتىنە جاتپايتىن شىعار؟ – قازاقستان بۇل جونىندە ءوز ۇستانىمىن بىلدىرگەن, تالقىلاۋ بارىسىندا ول ۇستانىم ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز تاراپىنان قولداۋ تاپقان. سوندىقتان بۇل ىستە اقپاراتتىق تاۋەلسىزدىك دەگەن ماسەلە دە ەسكەرىلگەن. كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە 2012 جىلدان بەرى رەتتەۋشى ۇلتۇستىلىك ورگان – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. كوميسسيانىڭ وكىلەتتىكتەر ايا­سى شارتتىق-قۇقىقتىق ارقاۋ­دا ناقپا-ناق بەلگىلەنگەن, سون­دىق­تان دا ولار ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋ شەڭبەرىنەن شىقپايدى. ەڭ باس­تىسى, قۇرىلعالى جاتقان ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىندا بارلىق تاراپتاردىڭ ەگەمەندىك تەڭدىگى, تەڭ قۇقىقتىعى جانە ۇلتتىق مۇددەلەرىنىڭ ەسكەرىلۋى قاعيداتىن ساقتاۋ قامتاماسىز ەتىلگەن. شارت جوباسىندا ستراتەگيالىق ماڭىزى بار شەشىمدەردى قابىلداۋدا كونسەنسۋسقا, ياعني ورتاق پاتۋاعا قول جەتكىزۋدىڭ ناقتى تەتىگى قاراستىرىلعان, مۇنىڭ ءوزى قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىڭ ۇستەم بولۋىنا مۇمكىندىك قالدىرمايدى. قىسقاسى, قازىرگى تاڭدا ەلدىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن جوعالتۋ تۋرالى دا, سايا­سي وداقتىڭ الدەبىر بەلگىسى تۋرالى دا ءسوز قوزعاۋعا نەگىز جوق. – سىزبەن اڭگىمەگە دايىن­دال­عاندا كومەكشىڭىز ماعان ءبىر­قاتار مالىمەتتەردى الدىن الا جەتكىزىپ بەرگەن ەدى. سولارعا قا­راپ وتىرسام, كەدەن وداعى قۇرىلعالى بەرى قازاقستاننىڭ وڭدەۋشى ونەركاسىبىنە سالىنعان شەتەل ينۆەستيتسيالارى ەكى ەسەگە جۋىق ءوسىپتى. ناقتى ايت­قان­دا, 2009 جىلعى 1,8 ميلليارد دوللاردان 2012 جىلى 3,4 ميلليارد دوللارعا جەتىپ­تى. جالپى, تىكەلەي شەتەل ينۆەس­تي­تسيا­لارىنىڭ كولەمى 34 پايىزعا ارتىپ, 28 ميلليارد دوللارعا بارىپتى. – مۇنىڭ ءوزى قازاق­ستان­نىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىم­دىلى­عىنىڭ اناعۇرلىم وسكەنىن انىق كورسەتەدى. ساۋدانى الايىق. ناۋ­رىز ايىندا ماسكەۋدە وتكەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق كەڭەس وتىرىسىندا 2013 جىلى الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى ءتو­مەندەگەنىنە قاراماستان, «ءۇش­تىك» اياسىنداعى تاۋار اينالىمى ازايماعانى, قايتا ارتا ءتۇسىپ, 64,1 ميلليارد دوللارعا جەتكەنى ايتىلدى. – پرەزيدەنت قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححى سەسسياسىندا: «تسيفردىڭ وبەكتيۆتى ءتىلى قازاقستاننىڭ كەدەن وداعى ەل­دەرىمەن تاۋار اينالىمى ول قۇ­رىلعان ۋاقىتتان بەرى 88 پاي­ىزعا ءوسىپ, 24 ميلليارد دول­لار قۇراعانىن ايتادى. ونىڭ ىشىندە وسى ەلدەرگە ءبىزدىڭ ەكسپورت 63 پايىزعا ار­تىپ, 6 ميلليارد دوللارعا جۋىق­تادى» دەدى. وسىنداي بۇلتارت­پاس فاكتى­لەردەن كەيىن دە ءبىز ساۋ­دا­دا­عى باسەكەلەستىكتە ۇتىلىپ وتىرمىز دەيتىندەردىڭ تابىلاتىنى تاڭ­داندىرادى. – ەكونوميكا ءتىلى ناقتى كور­سەت­كىشتەردى ۇناتادى. «فاكتى – ۋپريامايا ۆەشش» دەگەن ءسوزدى ۇستانىپ ايتايىن. سوڭعى جىلداردا ءبىزدىڭ كونديتەرلىك ونىمدەر مەن شوكولاد ەكسپورتىمىز بىردەن ءۇش ەسە ارتىپ كەتتى. ترانسفورماتورلار ەكسپورتى ءتىپتى 11 ەسەگە ءوستى. اۋىر جۇك ماشينالارىن رەسەي مەن بەلارۋسكە جەتكىزۋىمىز 17 ەسەگە ارتتى. تسەمەنت ەكسپورتى 16 ەسەگە ارتتى. مۇنداي مىسالداردى وسىلاي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ بۇل ەۋرازيا ەكونوميكالىق ودا­عىنىڭ قازاقستان مۇددەسىنە تولىق ساي كەلەتىنىن كورسەتەدى. ءارى قاراي دامۋىمىز ءۇشىن بىزگە ءونىم وتكىزۋ رىنوكتارىن كەڭەيتۋ كەرەك. 17 ميلليوندىق رىنوكپەن قۇلا­شىڭدى كەڭگە جايا المايسىڭ. – سىزگە كەلەردەن ءبىر كۇن بۇ­رىن ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسكەن ەدىم. سوندا بىزدە تىكۇشاقتار ءوندى­رى­سىنىڭ وركەندەي الماي وتىر­عان سەبەبىن بازارىمىزدىڭ باي­تاق بولماۋىمەن تۇسىندىرۋگە تىرىس­قانمىن. راسىندا دا, 17 ميل­ليون عانا حالقى بار ەلدى قاجەت­تى تىكۇشاقتارمەن ءارى كەتكەندە 10 جىلدا قامتاماسىز ەتىپ ءۇل­گەرۋىمىز مۇمكىن. سودان كەيىن نە بولادى؟ ەندى بىزگە ارتىق تىكۇشاقتىڭ كەرەگى جوق دەپ جۇ­مىس ىستەپ تۇرعان زاۋىتتى جاۋىپ تاستامايمىز عوي؟ ارينە, جا­ڭا بازارلار ىزدەۋ كەرەك, تابۋ كەرەك. – ول ءبىز ءۇشىن ەڭ الدىمەن ەۋ­رازيا ەكونوميكالىق وداعى. وعان قازىرگە دەيىن كىرگەلى تۇرعان ءۇش مەملەكەت اۋماعى جونىنەن الەمدە ءبىرىنشى ورىندا, حالقىنىڭ سانى جونىنەن سەگىزىنشى ورىندا, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى جونىنەن التىنشى ورىندا. كەدەن وداعى ءبىزدىڭ بازارىمىزدى بارىنشا بايتاق ەتە ءتۇستى. شامامەن 170 ميلليون ادامدىق قۋاتتى ورتاق رىنوك قۇ­رىپ بەردى. بىلايشا ايتقاندا, قازاق­ستان كاسىپورىندارى ءۇشىن رى­نوك 10 ەسە كەڭەيدى. ءبىز مۇنى قازىردىڭ وزىندە جاقسى پايدا­لانا باستادىق. وتاندىق كاسىپ­ورىنداردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ساپالىق تۇرعىدان جاڭا بيىككە كوتەرىلۋدە. قازاقستان ءۇشىن اتىمەن جاڭا بولىپ تابىلاتىن اۆتوكولىك شىعارۋ, فارماتسەۆتيكا سياقتى سالالار قالىپتاسۋدا. تاعى دا ناق­تى مىسالدار ايتايىن. قازاق­ستاننان كەدەن وداعى ەلدەرىنە شىعارىلاتىن ەكسپورت 3,6 ميلليارد اقش دوللارىنان 6,8 ميلليارد اقش دوللارىنا ءوستى. بۇل دە­گە­نىڭىز 90 پايىزعا ءوسۋ. جاڭا رى­نوك اشىلماسا, بۇلاي ەتۋ مۇمكىن بە ەدى؟ – نەگىزىنەن شيكىزات تاۋارلارى شىعار, بىراق؟ – وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتى دا ءوسىپ جاتىر. 2009 جىلعى كورسەتكىشتەن 2012 جىلعى كورسەتكىش ەكى جارىم ەسە ارتىق بولىپ شىققان, ياعني 2,4 ميلليارد اقش دوللارىنان 4 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتكەن. ءسويتىپ, وڭدەلگەن تاۋارلاردىڭ ەكسپورتتاعى ۇلەسى 44,9 پايىزعا بارعان. ال ءسىز ايتىپ وتىرعان شيكىزات تاۋارلارى ەكسپورتى 41,5 پايىزعا وسكەن. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قازىرشە نەگىزىنەن شيكىزاتتىق سيپاتىن ەسكەرگەندە مۇنىڭ ءوزى دە جاقسىلىق. – كەدەن وداعىنداعى, كەلە­شەكتەگى ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنداعى كەلىسىمدەر قازاق­ستاننىڭ بۇكىلالەمدىك ساۋ­دا ۇيىمىنا وتۋىنە كەدەرگى كەل­تى­رەدى دەيتىندەر دە بار. ولارعا نە ايتار ەدىڭىز؟ – كەدەن وداعىندا ءىس جۇرگىزۋدىڭ وڭىرلىك قاعيدالارى ۇستانىلادى, ال بسۇ-دا حالىقارالىق قاعيدالار قولدانىلادى. ولار ءبىر-بىرىنە كەرەعار ەمەس, ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرا تۇسەدى, ويتكەنى, كەدەن وداعىنىڭ زاڭنامالىق ارقاۋى الەمدىك تاجىريبەنى جانە بسۇ نورمالارىن ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان. كەدەن وداعى اياسىندا قابىلدانعان قۇجاتتاردىڭ ءبارى دە بسۇ نورمالارىنا سايكەس كەلەدى, سوندىقتان قازاقستاننىڭ بسۇ-عا وتۋىنە ەشقانداي كەدەرگى بولۋى مۇمكىن ەمەس. – ءبىز بسۇ-عا قاشان وتپەك­شىمىز؟ – بۇيىرتسا, بيىلعى جىلى بولۋى دا مۇمكىن. كەلىسسوزدەر ۇدەرىسى نەگىزىنەن اياقتالۋعا جاقىن. – ءسىزدىڭ اڭگىمەڭىزدەن, كەل­تىر­گەن مىسال­دارىڭىزدان ەۋرازيا ەكو­نومي­كالىق وداعىنان كەلە­تىن پايدانى ناقتى كورىپ وتىر­مىز. «كورمەس تۇيەنى دە كور­مەس» دەيتىندەردىڭ ءجونى باسقا. ال ەندى كەڭەستەن كەيىنگى كەڭىس­تىك­تەگى ەلدەر اراسىنداعى ينتەگرا­تسيا­دان تۇسەتىن جالپى ماكروەكو­نوميكالىق تيىمدىلىكتى قالاي سيپاتتاپ ايتۋعا بولار ەدى؟ – وندا ناقتى-ناقتى سانامالاپ وتەيىن. ەڭ الدىمەن دايىن ءونىم­دەر­دى ەكسپورت­تاۋعا, تاسىمالداپ جەت­كىزۋگە جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ ازايۋىنىڭ ارقاسىندا تاۋارلاردىڭ باعاسى تومەندەيدى. نەگە دەسەڭىز, بۇل ەلدەردىڭ ءبارى دە ءبىر-بىرىنە جاقىن تۇر, ونىڭ ۇستىنە باياعىدان بەرى قالىپتاسقان كولىك كوممۋنيكاتسياسى بار. ودان كەيىنگى ايتاتىن جاي ەكونو­مي­كالىق دامۋدىڭ شامامەن تەڭدەس دەڭگەيىنىڭ ەسە­بىنەن جالپى رىنوكتا ءبا­سە­كە­لەستىككە ىنتالاندىرۋ كۇشەي­تىلەدى. تۇسىندىرەيىن. ءدال قازىر وسى ءۇش ەلدىڭ ونەركاسىپتىك تاۋار­لارىنا الىس رىنوكتاردا سۇرانىس ونشا جوعارى ەمەس ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. سونىمەن بىرگە, ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىز ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ سۇرانىسىمىزدى قانا­عات­تاندىرۋعا قازىردىڭ وزىندە جاراپ جاتىر. ارينە, بۇل ايتىلعاننان تاۋار ساپاسىنا تالاپ تومەندەيدى دەگەن ۇعىم تۋمايدى, بىراق ناقتى جاعدايمەن اتىمەن ەسەپتەسپەۋدىڭ دە ءجونى جوق. وسى رىنوكتىڭ وزىندەگى باسەكەلەستىك ساپاعا وڭدى اسەر ەتەتىندىگى تاعى انىق. شىعىندى از جۇمساپ, ءونىم­دىلىكتى ارتتىرۋدىڭ ارقاسىندا ور­تاشا جالاقىنى وسىرۋگە دە ءمۇم­كىندىك تۋادى. تاۋارلارعا سۇرانىس كوبەيۋىنىڭ ارقاسىندا ءوندىرىستى وركەندەتە تۇسۋگە جول اشىلادى. رىنوكتىڭ كەڭەيە ءتۇسۋى جاڭا تەحنولوگيالار مەن تاۋارلاردىڭ وتەلىمدىلىگىن ارتتىرادى. – جاقسى ەكەن. دەگەنمەن, تەك قانا جەتىستىكتەن تۇراتىن, كە­مىستىگى اتىمەن بولمايتىن ءىس جوق شىعار. بۇل ىستە «پليۋستەردىڭ» با­سىم ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. سونى­مەن بىرگە, قانداي «مينۋس­تار» بار دەۋگە بولادى؟ – ارينە, تەك قانا پايدا تا­با بەرۋ, ەشتەڭەدەن ۇتىلماۋ قيسىنسىز نارسە. ءبىز باسەكەلەستىك ورتاعا بۇرىنعىدان دا جاقىنداپ بارا جاتىرمىز. مىسالى, قازاقستاندىق الكوگول ونىمدەرى كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ رىنوگىنا كىرۋدە قيىندىقتارعا تاپ بولىپ وتىر. رەسەيدە اراق-شاراپقا باعا قاتتى كوتەرىلگەن كەزدە بىزدەگى ىشىمدىكتىڭ قۇنى ولار ءۇشىن تومەن بولىپ شىقتى دا, قازاقستاندىق الكوگول ونىمدەرىنە سۇرانىس كۇرت ارتىپ كەتتى. ودان كەيىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەر قويۋ باستالدى. ءبىز ءوزارا ساۋدا جاساۋداعى كەدەرگىلەردى جويۋ­دى, اتاپ ايتقاندا ەتيل ءسپيرتى مەن الكوگول ونىمدەرىن اينالىسقا ءتۇسىرۋدىڭ ورتاق قاعيدالارىن بەكىتۋدى كوزدەيتىن نورمالاردى بەلگىلەۋ جونىندە كەلىسىم جوباسىن جاساپ, تالقىلاۋعا ۇسىندىق. بۇل ىسكە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرىمەن قاتار, «اتامەكەن» پالاتاسى, «كازالكو» قاۋىمداستىعى, قازاقستان سىرا قايناتۋشىلار وداعى, قازاقستان شاراپ شىعارۋشىلار وداعى سياقتى وتاندىق بيزنەس وكىلدەرى دە اتسالىسىپ جاتىر. بىزدەگى فارماتسەۆتيكا سالاسى دا كەيبىر كەدەرگىلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. ول ماسەلەلەر دە بىرتە-بىرتە شەشىلۋدە. مۇنىڭ ءبارى تابيعي نارسە. باسەكەلەستىك جۇرگەن جەردە ءدايىم سولاي بولادى. بيزنەس تەك باسەكەلەستىك جاعدايىندا عانا شىنىعا الادى. كوپجاقتى كەلىسسوزدەر – وتە كۇردەلى شارۋا. وندا ءاربىر مەملەكەت ءوزىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا مىندەتتى. «تەك مەن دۇرىس ايتامىن, باسقالار بۇرىس ايتادى» دەپ وتىرىپ الاتىن جەر بۇل ەمەس. بۇعان دەيىن كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىنە قازاقستان تاراپىنان جۇزدەن استام ادام قاتىسىپ كەلدى, ولاردىڭ دەنى سەنىمدى, بىلىكتى ماماندار, ەل مۇددەسىن مىقتى دالەلدەرمەن قورعاي الاتىن كادرلار. – وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن تمد ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن گازەت بەتىندە كورسەتۋ ءۇشىن پرەزيدەنت ساپارىنا ىلەسىپ ماسكەۋگە بارعانىمىزدا بولا­شاقتا دوستاستىقتىڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىگى قۇرى­لادى, ونىڭ ورتاق ۆاليۋتاسى بولادى دەگەندەي اڭگىمەلەر ايتىل­عان. ءتىپتى ول ۆاليۋتانى تۇركى حالىقتارىنا دا, سلاۆيان حا­لىقتارىنا دا بىردەي تۇسىنىك­تى «التىن» دەگەن سوزبەن اتاۋ تۋرالى ۇسىنىس تا ورتاعا تاس­تالعان. ءبىز «ەۋرونىڭ» دۇنيەگە كەلۋىنە باس-اياعى جارتى عا­سىرداي ۋاقىت كەتكەنىن, ءتىپتى سونىڭ وزىندە ەۋروپاداعى ەل­دەر­دىڭ ءبارى بىردەي ءالى ەۋروعا كوش­پەگەنىن بىلگەندىكتەن دە ءوز رەپورتاجىمىزدىڭ تاقىرىبىن «التىننىڭ اۋىلى الىستا» دەپ قويعان ەدىك. ودان بەرى كوپ ءدۇ­نيە وزگەردى. ءسىز جاقىندا جۋر­ناليستەرمەن كەزدەسكەندە ەۋ­را­زيا ەكونوميكالىق وداعى قۇ­رىلعاننان كەيىن دە تەڭگە ساق­تالاتىنىن ناقتى ايتتىڭىز. – ول ءسوزدى تاعى دا ايتامىن. 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا قۇ­رى­لىپ, ىسكە قوسىلاتىن بۇل ەكونو­ميكالىق وداقتىڭ شارتىندا ورتاق ۆاليۋتا ەنگىزۋ ماسەلەسى قاراستىرىلماعان. – تەڭگەمىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءبىر تىرەگى بولىپ تۇرا بەرۋىن تىلەيمىز. ال ەندى اڭگىمەنىڭ تۇيىنىنە كەلسەك. پرەزيدەنت كەز كەلگەن ەلدىڭ ينتەگراتسيالىق تاڭداۋى حالىقتىڭ ءال-اۋ­قات ماسەلەسى ەكە­نىن, ساياسي كونيۋنك­تۋراعا ەمەس, مىقتى ەكونومي­كالىق پراگ­ما­تيكاعا نەگىزدەلگەن ينتەگراتسيا عانا تابىستى جانە ءتيىمدى بولاتىنىن ايتىپ وتىر. ءسىز بۇل ويعا ءوز تاراپىڭىزدان نە قوسار ەدىڭىز؟ – «ەگەمەن قازاق­ستان­نىڭ» 19 ءساۋىر كۇنگى نومىرىندە پرەزيدەنت نۇر­سۇل­تان نازار­باەۆتىڭ قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىنىڭ ءححى سەسسياسىندا ءسوي­لەگەن ءسوزى باسىلعان. ەلبا­سىمىزدىڭ سونداعى ويىنا ەشتەڭە قوسۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن. پرەزيدەنت بىلاي دەگەن ەدى: «ءححى عاسىر – ين­تەگراتسيا عاسىرى. ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان مۇقيات ويلاس­تى­رىلعان ينتەگراتسياعا قارسى بولۋ – زاماناۋي ۇردىسپەن دامۋعا قارسى بولۋ. ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ بارلىعى بۇگىنگى بيىكتەرگە ينتە­گراتسيا ارقىلى جەتتى. بۇكىل ادامزات جاھاندانۋ جولىمەن دامىپ جاتىر. ەتەك-جەڭدى قىمتاپ, ەسىك-تەرەزەنى تارس جاۋىپ وتىرۋ دامۋدى تەجەيدى, الەم كوشىنىڭ سوڭىنا قالدىرادى. ءبىز – دامىعان ەلدەردىڭ شاڭىن جۇتۋعا ەمەس, كوشىن باستاۋعا ۇمتىلعان ەلمىز. بايبالامعا سالىپ, بالاقتان تارتپاي, بايىپپەن ويلاپ, بايسالدى ارەكەت ەتسەك جاراسادى. ينتەگراتسيا – ەل تاۋەلسىزدىگىنە ەشبىر قاۋىپ توندىرمەيدى, كەرىسىنشە, نىعايتا تۇسەدى. ول نارىقتى كەڭەيتەدى, الىس-بەرىس پەن بارىس-كەلىستى ارتتىرادى, باسەكەلىك قابىلەتىمىزدى شىڭدايدى». – ەلباسىمىزدىڭ بۇل ءسوزىن ءبارىمىزدى الدان توساتىن قاتاڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋعا شاقىرۋ دەپ قابىلدايىق. ەگ­جەي-تەگجەيلى ەتىپ ايتىپ بەرگەن اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت. ساتتىلىك تىلەيمىن. سۇحباتتاسقان ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ. ––––––––––––– سۋرەتتەردى تۇسىرگەن شۇكىر شاحاي.