مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىم سالاسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. سونىڭ ءبىر دالەلى – عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلۋى. سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا مەملەكەتتىك مارتەبە بەرۋى دە تەگىن ەمەس. ەل باسشىسى جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا عالىمدار دا بەلسەنە اتسالىسىپ, ماڭىزدى ءارى تاريحي ساتتە زور جاۋاپكەرشىلىك تانىتارىنا سەنىم ءبىلدىرىپ وتىر.
پرەزيدەنت ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ 75 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى سەسسيادا سويلەگەن سوزىندە ء«بىز عىلىمنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاعا قوساتىن ۇلەسىن كوبەيتۋىمىز كەرەك. سونىمەن بىرگە الەمدىك عىلىمي كەڭىستىكپەن ىقپالداستىقتى كۇشەيتكەن ءجون. عالىمدار ەلىمىزدىڭ رۋحاني دامۋىنا دا باسا ءمان بەرگەنى دۇرىس» دەگەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتاندىق عالىمدارعا قانشالىقتى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىرعانىن وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى.
قازىرگى جاعدايدا قازاقستان عىلىمى قانداي باعىتتى ۇستانۋى كەرەك؟ عالىمدار نەنى ەسكەرۋى ءتيىس؟ ءبىز بۇل سۇراقتاردى ءبىرشاما جىل شەتەلدە شىڭدالىپ, سانالى تۇردە ەلگە ورالىپ, قازىر وتاندىق عىلىمعا ولجا سالىپ جۇرگەن بىلىكتى ماماندارعا قويىپ كوردىك. اتاپ ايتقاندا, ءبىزدىڭ سۇراقتارعا «استانا» ۇلتتىق زەرتحاناسىنىڭ باسشىسى دوس سارباسوۆ, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اليما بيسەنوۆا, ماتەريالداردى پەرسپەكتيۆالىق زەرتتەۋ جانە لازەرلىك تەحنولوگيالار زەرتحاناسىنىڭ ديرەكتورى جاندوس وتەعۇلوۆ, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى قانات بايعارين جاۋاپ بەردى.
جاڭا قازاقستان جاعدايىندا وتاندىق عىلىم قانداي باعىتتى ۇستانۋى كەرەك؟
دوس سارباسوۆ: وزگەرىس سوزبەن ەمەس, ناقتى ىسپەن جاسالادى. سوندىقتان بۇل رەفورمالاردى وتكىزۋ جانە تىڭعىلىقتى جوسپارلاۋ سەكىلدى ماڭىزدى باعىتتان تۇراتىن مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمدى قادامىنا بايلانىستى. جاڭا قازاقستان تۇجىرىمداماسى ەل دامۋىنىڭ جاڭا نۇسقاسى رەتىندە جاعدايدىڭ كۇردەلىلىگىن تولىق كورسەتە المايدى. ويتكەنى, قازاقستان دامىعان ەل بولامىز با الدە بولمايمىز با دەگەن وتپەلى كەزەڭدە تۇر. بۇل پروتسەستە عىلىم ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ماسەلە جاڭا تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋمەن شەشىلمەيدى. ەكونوميكانىڭ ونەركاسىپتىك سەكتورى ءۇشىن قاجەتتى مامانداردى دايارلاۋ جانە وقىتۋ دا ماڭىزدى. عالىم رەتىندە ايتارىم, تەك مىقتى زەرتتەۋ باعدارلامالارى بار ەل عانا باسەكەگە قابىلەتتى.
اليما بيسەنوۆا: قازاقستان عىلىمى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ ۇزاق ۋاقىت بويى ءوزىنىڭ دامۋ جولىن ىزدەگەنى بارشاعا ءمالىم. بۇل رەتتە وتاندىق عالىمدار الەمدىك عىلىمنىڭ ۇزدىك تاجىريبەسىن يگەرۋگە تىرىستى. سونداي-اق ەل بيلىگى ستۋدەنتتەردى شەتەلگە وقۋعا جىبەرۋدى قولعا الدى. قازىر الەمنىڭ ۇزدىك مەكتەپتەرىنەن تاجىريبە جينادىق, وزىمىزگە كەرەكتىنى الدىق دەپ تولىق ايتا الامىز. ەندى ءوز جۇيەمىز ءۇشىن جۇمىس ىستەپ, وزىمىزگە قاجەتتى باعىتتى تاڭداۋدىڭ, وزىمىزگە ءتيىمدى دۇنيەلەرگە نازار اۋداراتىن ۋاقىت كەلدى.
عىلىم ەلدە تۋىنداعان سىن-قاتەرلەردى ساپالى تۇردە جەڭۋگە كومەكتەسۋى ءتيىس. بۇل رەتتە الەمدىك عىلىممەن بايلانىستى بۇزۋعا بولمايدى. جاھاندىق سيپات پەن باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ەستەن شىعارماۋ ماڭىزدى. سوندىقتان مەملەكەتتىڭ باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن دامىتۋ قاجەت. وسىنىڭ اياسىندا ۇكىمەت ەلدىڭ بولاشاقتا تابىستى دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەر مەن مىندەتتەردى العا قويۋعا ءتيىس تە, ال عالىمدار ولاردى شەشۋگە مىندەتتى. مەكتەپتەرى, زەرتتەۋ ورتالىقتارى بار جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كوپ بولعانى جاقسى. عىلىمي كلاستەرلەر دامۋى كەرەك. مىندەت اۋقىمدى بولىپ كورىنگەنىمەن, قورىقپاۋ كەرەك. قايتا سوعان ۇمتىلعان ءجون.
جاندوس وتەعۇلوۆ: قازاقستاندا عىلىمدى دامىتۋدىڭ باسىمدىقتارىن ايقىنداۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن, بىزدە جانە شەتەلدە قازىرگى كۇنى ەكونوميكا مەن قوعامدا قانداي وتكىر پروبلەمالار بارىن انىقتاۋ قاجەت. ول ءۇشىن ءاربىر 5 جىل سايىن قولدانبالى جانە ىرگەلى عىلىمدارداعى عالىمدار شەشۋى ءتيىس مىندەتتەردى ايقىنداۋ ماقساتىندا بارلىق سالا بويىنشا فورسايتتىق SWOT-تالدامالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ كەرەك. مۇنداي تالداۋمەن جەرگىلىكتى جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىرعان بەلگىلى ءبىر ورتالىق اينالىسقانى دۇرىس. اتالعان عالىم-اناليتيكتەر عىلىم مەن جاڭا تەحنولوگيالارداعى ۇلتتىق جانە الەمدىك ترەندتەردى دە قاداعالايتىن بولادى.
ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيانى وتكەرىپ جاتقان الەمدە فيزيكالىق, تسيفرلىق, بيومەديتسينالىق, الەۋمەتتىك عىلىمدار مەن تەحنولوگيالاردىڭ تۇيىسكەن جەرىندە ارەكەت ەتەتىن پانارالىق باعىتقا ويىسۋ ءۇردىسى بايقالىپ وتىر. بولاشاقتا ەڭ ماڭىزدى عىلىمي جاڭالىقتار دا وسى باعىتتاردىڭ بىرىگۋىنەن پايدا بولادى دەپ ويلايمىن. ماسەلەن, ءبىزدىڭ الدىمىزدا سۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, سونىڭ ىشىندە تازا اۋىز سۋ, دەم الاتىن اۋانىڭ لاستانۋى, ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سياقتى كۇردەلى ماسەلەلەر تۇر. وزەكتى الەۋمەتتىك پروبلەمالاردىڭ قاتارىندا اجىراسۋ مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى ءسۋيتسيدتىڭ كوپتىگى دە بار. ءبىز بۇل ماسەلەلەرگە اسا ءمان بەرمەي كەلدىك. ەندى ولاي ىستەۋگە بولمايدى. ەكونوميكا مەن قوعامداعى ماسەلەلەردى شەشۋگە ءارتۇرلى سالاداعى عالىمداردىڭ كۇش-جىگەرىن باعىتتاۋ قاجەت.
قانات بايعارين: قازىرگى الەمنىڭ دامۋىن نەگىزگى باعىتتار بويىنشا عىلىم مەن وزىق تەحنولوگيالار قالىپتاستىرادى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ بولاشاقتاعى جەتىستىكتەرى ءۇشىن ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋ باعدارلامالارى كەرەك. الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋىنا تۇرتكى بولعان يننوۆاتسيالاردىڭ شامامەن 85%-ى ءدال وسى ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە نەگىزدەلگەن. وتكەن عاسىردىڭ ورتاسى مەن سوڭىنان باستاپ اتوم يادروسىن, جوعارى ەنەرگيالىق فيزيكانى, استرونوميانى, ەسەپتەۋ ماتەماتيكاسىن, توپولوگيانى, گەنەتيكانى, حيميانى زەرتتەۋ كوپتەگەن يگىلىككە جول اشتى. اتالعان سالالارداعى جەتىستىكتەر نەگىزىندە لازەرلەر, رادارلار, تەلەكوممۋنيكاتسيالىق قۇرىلعىلار, ينتەرنەت, زاماناۋي تەحنيكانىڭ بىرنەشە بۋىنى, روبوتتار, مەديتسينالىق جابدىقتار, جاڭا ماتەريالدار, ءدارى-دارمەكتەر جانە باسقا دا ينجەنەرلىك تەحنولوگيالار پايدا بولدى. نانوتەحنولوگيا مەن نانو-بولشەكتەر, وپتيكالىق, راديو جانە باسقا دا دياپازوندارداعى ۋلترا سەزىمتال ساۋلەلەنۋ دەتەكتورلارى, ءتىپتى جاساندى ينتەللەكت دۇنيەگە كەلدى. سوندىقتان قازاقستان ۋاقىتتان قالىسپاي, الەمدىك عىلىمي ورتالىقتارمەن بىرگە ىرگەلى عىلىمدار سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرمەن اينالىسۋى قاجەت.
سونداي-اق ءبىزدىڭ ەل الەمدىك نارىققا تۇسەتىن قازاقستاندىق ءونىمنىڭ قۇنىن ارتتىرۋى ءۇشىن تابيعي رەسۋرستاردىڭ شيكىزات تۇرىندە ساتىلۋىنان الشاقتاۋى ءتيىس جانە ولاردى وڭدەۋ دەڭگەيىن بارىنشا تەرەڭدەتۋى كەرەك. ول ءۇشىن قولدانبالى عىلىمداردى دامىتۋ جانە زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن عىلىمنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىندەگى قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ساراپشىلىق دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. عىلىمي جاڭالىق پەن ونى ءىس جۇزىندە قولدانۋ اراسىنداعى ۋاقىت وتە قىسقا. سوندىقتان مەملەكەت ەكونوميكا مەن يندۋستريانىڭ ناقتى سەكتورىنا زاماناۋي جەتەكشى عىلىمي جەتىستىكتەردى, تەحنولوگيالار مەن پراكتيكانى قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينفراقۇرىلىم قۇرۋدا ساپالى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. وسى اتالعان باعىتتار وتاندىق عىلىمنىڭ جانە تۇتاستاي العاندا ەلدىڭ تابىستى دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسا الادى. تيىسىنشە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا دا دا مۇمكىندىك بار.
قازاقستان ءۇشىن عىلىمي تۇرعىدان دامۋدىڭ قانداي جولى ءتيىمدى؟
دوس سارباسوۆ: عىلىمي دامۋدىڭ باسىمدىعى دەگەنىمىز – ەلدەگى تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتى, ونىڭ ىشىندە ءومىردىڭ ەكونوميكالىق جانە ساپالىق پارامەترلەرى. عىلىمي دامۋدىڭ نەگىزگى مىندەتى – ەل ەكونوميكاسىنىڭ بارلىق سالاسىندا, سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋدا الدىڭعى قاتارلى جانە باسەكەگە قابىلەتتى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ءارى قولداۋ. باسەكەگە قابىلەتتى عىلىم قىسقا مەرزىمدە قوماقتى جانە ۇزدىكسىز قارجىلاندىرۋدىڭ ناتيجەسىندە عانا دامي الادى. بۇل رەتتە اۋماعى ۇلكەن ەل رەتىندە ەرەكشەلەنەتىن قازاقستان ءۇشىن حالىق سانى شەكتەۋشى فاكتور بولىپ سانالمايدى.
اليما بيسەنوۆا: ەڭ الدىمەن عىلىم قوعامدىق سۇرانىسپەن, ەلدىڭ پايداسىمەن بايلانىستى بولۋى كەرەك. ەگەر بىزدە مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى جاقسى دامىپ جاتسا, وندا عىلىم وسى سالالاردىڭ سۇرانىستارىنا ساپالى قىزمەت كورسەتۋى ءتيىس. ەگەر ەلىمىزگە پسيحولوگتار نەمەسە مۇعالىمدەر قاجەت بولسا, وندا عىلىم مەملەكەتكە اتالعان مامانداردى ساپالى دايىنداۋعا كومەكتەسۋى كەرەك. سونداي-اق عالىمداردىڭ مەملەكەتكە تولىققاندى اقپارات بەرۋىن رەتتەۋ ماڭىزدى. ياعني ساپالى ءوزارا ديالوگتى جولعا قويۋ قاجەت. الەمدە جانە ءبىزدىڭ قوعامدا نە بولىپ جاتىر, بولجامدى ستسەناريلەر قانداي, قوعامدا قانداي قۇندىلىقتار قالىپتاسۋى مۇمكىن, بۇل ەلدىڭ دامۋىنا قالاي اسەر ەتەدى دەگەن سۇراقتار جاۋاپسىز قالماۋى ءتيىس.
جاندوس وتەعۇلوۆ: مەملەكەت قارجىلىق تۇرعىدان بىرقاتار دۇنيەگە نازار اۋدارۋى كەرەك. بىرىنشىدەن, ەلىمىزدە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ء«وسۋ نۇكتەسى» بولا الاتىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە ۇقساس تاعى ەكى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋ كەرەك. ول ءۇشىن قازىردىڭ وزىندە اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتەر ءۇشىن «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى بولاشاق پروفەسسور-زەرتتەۋشىلەردى دايارلاۋدىڭ ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن ازىرلەۋ قاجەت. بۇل وقۋ باعدارلاماسى ۇزاق مەرزىمدى بولۋى كەرەك جانە كەم دەگەندە 12 جىلدىق دايىندىققا ارنالۋى شارت: 4 جىل باكالاۆريات + 2 جىل ماگيستراتۋرا + 4 جىل دوكتورانتۋرا + كەم دەگەندە 2 جىل پوستدوكتورانتۋرا.
ەكىنشىدەن, Scopus جانە Web of Science بازالارىنداعى جەتەكشى جۋرنالدارداعى جاريالانىمدار ارقىلى بەلسەندى عىلىمي قىزمەت ناتيجەلەرىن كورسەتەتىن ەلىمىزدىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىن, زەرتتەۋشىلەرى مەن ستۋدەنتتەرىن ماتەريالدىق تۇرعىدان ىنتالاندىرۋ كەرەك.
ۇشىنشىدەن, پاندىك وليمپيادالاردا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ۇلتتىق جانە حالىقارالىق عىلىمي-ينجەنەرلىك جانە جوبالىق كونكۋرستاردا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولعان جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىن ماتەريالدىق تۇرعىدان ىنتالاندىرۋ قاجەت. الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, بالالاردىڭ وسىنداي بايقاۋلارعا ەرتە جاستان قاتىسۋى ولاردىڭ عىلىمي مادەنيەتى مەن عىلىمي كرەاتيۆتىلىگىن قالىپتاستىرادى.
تورتىنشىدەن, ەلدە قوسىلعان قۇنى جوعارى ونىمدەر شىعاراتىن ءارى عىلىمدى قاجەتسىنەتىن وندىرىستەر قۇرۋعا ىقپال ەتۋ ماڭىزدى. ولار جوعارى بىلىكتى عىلىمي-ينجەنەرلىك كادرلاردى دايارلاۋعا جول اشادى. ماسەلەن, قازاقستاندا كوممەرتسيالىق اەس قۇرۋ ەلدە يادرولىق تەحنولوگيالار مەن ماتەريالتانۋ سالاسىنداعى عىلىمي مەكتەپتەردىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇناي سەرۆيستىك, گەولوگيالىق بارلاۋ جانە تاۋ-كەن كومپانيالارى ءۇشىن لازەرلىك-وپتيكالىق اسپاپتار شىعاراتىن وندىرىستەردى قۇرۋ مۇناي مەن پايدالى قازبالاردى الۋ كوەففيتسيەنتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جاڭا لازەرلىك-وپتيكالىق تەحنولوگيالار قۇرۋعا باستايدى. قاتەرلى ىسىك دياگنوزىنا ارنالعان جاڭا وپتيكالىق قۇرىلعىلار ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ دەڭگەيىن جاڭا بەلەسكە كوتەرەدى. فوتونيكا سالاسىندا عىلىمدى قاجەت ەتەتىن وسىنداي وندىرىستەردى قۇرۋعا, مىسالى, ميكرو نەمەسە نانو-ەلەكترونيكانى دامىتۋعا اسا ءبىر قوماقتى قارجىلىق ينۆەستيتسيا قاجەت ەمەس.
قازىرگى گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى كەيبىر بەلارۋستىق, رەسەيلىك جانە ۋكراينالىق جوعارى تەحنولوگيالىق كومپانيالار قازاقستاندا ءوز وندىرىستەرىن اشۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرارى انىق. بۇل ءبىزدىڭ ەلدە عىلىمدى قاجەتسىنەتىن يندۋستريانى ودان دا تەز قالىپتاستىرۋعا جانە بىلىكتىلىگى جوعارى مامانداردى دايارلاۋعا ىقپال ەتپەك.
قانات بايعارين: وكىنىشكە قاراي, قازىر قازاقستاننىڭ ناقتى ەكونوميكاسى مەن وتاندىق عىلىم ءبىر-بىرىمەن قابىسپاي تۇر. بيزنەس پايدا تابادى, ال مەملەكەت عىلىمنىڭ مۇمكىن دەگەن ۇلەسىن ەسكەرمەستەن ۇلتتىق تابىستى قالىپتاستىرادى. العا جىلجۋ ءۇشىن ەلىمىزگە عىلىمدى, ناقتى ءوندىرىستى جانە بيزنەستى باسقارۋ پروتسەسىن ايتارلىقتاي وزگەرتۋ قاجەت. قازاقستان ءۇشىن وڭتايلى مودەل – ءۇش جىل ىشىندە عىلىمدى قارجىلاندىرۋدى قازىرگى دەڭگەيدەن (0,12%-دان) ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 1%-ىنا دەيىن ماقساتتى تۇردە ۇلعايتۋ. الداعى بەس جىلدا بۇل ۇلەستى 3%-عا دەيىن ارتتىرۋ قاجەت. مۇنداي قادام بىزگە عىلىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى دامۋىنا جانە تابىستى يندۋستريالىق بولاشاق قۇرۋعا جول اشادى.
ەلدەگى عىلىمي مودەلدىڭ تيىمدىلىگىن قالاي ولشەۋگە بولادى؟ جالپى بۇل مۇمكىن بە؟
دوس سارباسوۆ: مەملەكەت ەكونوميكاسى دامىعان ەلگە اينالسا, دەمەك اتالعان مەملەكەتتەگى عىلىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى جانە ءتيىمدى بولعانى. بۇل قاراپايىم عانا فورمۋلا. كەز كەلگەن دامىعان مەملەكەتتىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنا ۇڭىلسەڭىز, ونداعى عىلىمنىڭ قانشالىقتى مىقتى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. عىلىم زاماناۋي قۇرالدار مەن تەحنولوگيالاردى دامىتادى, ال ۇكىمەت جەكە سەكتورعا ولاردى جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىن ۇسىنادى.
اليما بيسەنوۆا: قازاقستاننىڭ عىلىمعا قانشا قاراجات جۇمسايتىنىن جانە ودان قانداي ديۆيدەندتەر الاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, وتاندىق عىلىمنىڭ جاي-كۇيىن جامان ەمەس دەپ باعالاۋعا بولادى. ءبىزدىڭ جاعدايىمىز ورتالىق ازيانىڭ كوپتەگەن جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنا قاراعاندا جاقسى جانە اكادەميالىق اشىقتىقتى ەنگىزۋ ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە. سوندىقتان وتاندىق عىلىم دۇرىس باعىتتا ءجۇرىپ كەلە جاتىر دەپ ويلايمىن. ەڭ باستىسى, عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋدى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ قازىرگى جاعدايىن جوعالتپاۋ كەرەك. كەرىسىنشە وعان قارقىن قوسۋ نەمەسە قازىرگى دەڭگەيدى ساقتاۋ ماڭىزدى.
بىردەن ايتايىن, امەريكامەن تەڭەسۋ مىندەت ەمەس. ول جاقتا ءبارى جاقسى دەپ ايتا الماس ەدىم. وندا دا عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ءوز قيىندىعى بار. ماسەلەن, امەريكاداعى ءبىلىم وتە قىمبات. ايۆي ليگاسىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە باكالاۆر دارەجەسىن الۋ ورتاشا ەسەپپەن 60 مىڭ دوللارعا تۇسەدى. ادامدار ءۇشىن بۇل باعا تىم جوعارى. اسىرەسە, پاندەميا ءبىلىم بەرۋ تەندەنتسيالارىن وزگەرتتى. سونىڭ ىشىندە ءبىلىمدى ينتەرنەت ارقىلى الۋ الدىڭعى ورىنعا شىقتى. قاجەتتى ءبىلىم ينتەرنەتتە قولجەتىمدى بولسا, ارتىق شىعىن شىعارۋدىڭ قانداي قاجەتى بار؟!
كۇن تارتىبىندە تۇرعان تاعى ءبىر ماسەلە – العان ءبىلىمدى باعالاۋ. ادامنىڭ الەۋەتىن ديپلوممەن جانە ونداعى باعالارمەن ولشەۋ بىرتىندەپ كەلمەسكە كەتە باستايدى. الەمنىڭ جەتەكشى كومپانيالارى تەستىلەۋ ارقىلى جۇمىسقا ۇمىتكەرلەردىڭ پراكتيكالىق داعدىسى مەن ءبىلىمىن باعالاۋعا بەت بۇرىپ جاتىر.
جاندوس وتەعۇلوۆ: قازىرگى ۋاقىتتا عالىمنىڭ جەتىستىگى كوبىنەسە ونىڭ حالىقارالىق رەتسەنزيالانعان جۋرنالدارداعى جاريالانىمدارىنىڭ سانى مەن ساپاسىنا بايلانىستى. عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى جىل سايىن جاقسى جۋرنالداردا جاريالانسا جانە باسقا عالىمدار ونىڭ جۇمىسىنا ءجيى سىلتەمە جاساسا, ونىڭ عىلىمي ورتاداعى مارتەبەسى سوعۇرلىم جوعارى بولادى. عىلىمي ەڭبەكتىڭ ساپاسى مەن ونىمدىلىگىن ولشەۋ ءۇشىن الەمنىڭ كوپتەگەن عىلىمي ورتالىقتارى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرى عالىمداردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋدىڭ ساندىق كورسەتكىشتەرىن, مىسالى, حيرش يندەكسىن پايدالانادى. 95 پايىزدىق جاعدايدا اتالعان عىلىمي مەتريكالىق ءتاسىل شىندىقتى كورسەتەدى. وكىنىشكە قاراي, ءوزارا كەلىسىپ, رەيتينگتەگى ورنىن جاساندى تۇردە كوتەرۋگە ۇمتىلاتىن عالىمسىماقتار دا جوق ەمەس.
تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق ازىرلەمەلەرمەن جۇمىس ىستەيتىن عالىمداردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋدىڭ مىندەتتى كريتەريى – جاريالاعان عىلىمي جۇمىستاردىڭ نەگىزىندە جاسالعان ونەرتابىستارعا حالىقارالىق پاتەنت الۋ. ەگەر دامىعان تەحنولوگيانى ساتۋعا, تەحنولوگيالىق ستارتاپ-كومپانيالاردى قۇرۋعا جانە ساتۋدىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزىنا قول جەتكىزۋگە ليتسەنزيالىق كەلىسىمدەرى بولسا, ونەرتاپقىش عالىمنىڭ بەدەلى دە ارتا تۇسەدى. ەلدەگى جانە الەمدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ جۇمىسىن باعالاۋدا مەملەكەتتەر ءارتۇرلى رەيتينگتەردى پايدالانادى. مەنىڭشە, الەمدەگى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن باعالاۋدىڭ ەڭ پەرسپەكتيۆالى حالىقارالىق رەيتينگى – US News Best Global Universities. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاننان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنەن باسقا بىردە-ءبىر جوعارى وقۋ ورنى اتالعان رەيتينگكە ىلىككەن ەمەس.
قانات بايعارين: وكىنىشكە قاراي, ازىرشە ولشەي قوياتىنداي ەرەكشە ەشتەڭە جوق. ارينە, جاي عانا ەسەپتەۋگە بولادى. ول تۋرالى ارىپتەستەرىم جوعارىدا ايتتى. الىپ-قوسارىم شامالى.
قازىر عىلىم دەگەندە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ويعا ورالادى. قالاي ويلايسىزدار, اتالعان ۋنيۆەرسيتەت ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك پە, الدە شىعىن با؟
دوس سارباسوۆ: نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى – قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل پوستكەڭەستىك كەڭىستىك ءۇشىن اۋقىمدى يننوۆاتسيا. قىسقا ۋاقىت ىشىندە نولدەن باستاپ مىقتى ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋ باعدارلامالارى بار ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ – ۇلكەن جەتىستىك. باسقاشا ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ءيا, ونى قۇرۋ ءۇشىن قوماقتى شىعىن جۇمسالدى. بىراق الىنعان ناتيجە ءاربىر سالىنعان تەڭگەنى اقتاۋعا تۇرارلىق. ۋنيۆەرسيتەت جىل سايىن ءوزىنىڭ زەرتتەۋ الەۋەتىن كەڭەيتۋ ارقىلى كۇشەيە تۇسۋدە. راس, ۋنيۆەرسيتەتتى ۇستاپ تۇرۋ قىمباتقا تۇسەدى. بىراق وتاندىق ءبىلىم مەن عىلىم جۇيەسىندەگى سەرپىلىس ءۇشىن قارجىدان تارىلۋدىڭ رەتى جوق. ۋنيۆەرسيتەت ەل دامۋىنىڭ كاتاليزاتورىنا اينالۋى ءۇشىن بيزنەسمەندەر مەملەكەتكە كومەكتەسۋى ءتيىس. ياعني, قارجىنى قاپتاعان قۇرىلىسقا عانا ەمەس, ءبىلىم جانە عىلىمدى قاجەت ەتەتىن جوبالارعا, مەديتسيناعا سالعان دا دۇرىس.
اليما بيسەنوۆا: بۇل سۇراققا الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق عىلىمدار تۇرعىسىنان جاۋاپ بەرۋگە تىرىسايىن جانە ءوز ءپانىمنىڭ ۇلەسى بويىنشا باعالاپ كورەيىن. انتروپولوگيا ادام مەن ادامزات دامۋىنىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىلەرىمەن اينالىسادى. ول ەۆوليۋتسيانى, مودەرنيزم مەن پروگرەسس ۇعىمدارىنىڭ پايدا بولۋىن, قازىرگى الەمدەگى وسى ۇعىمداردىڭ وزگەرۋىن زەرتتەيدى.نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى اشىلعانعا دەيىن بىردە-ءبىر وتاندىق ۋنيۆەرسيتەت «انتروپولوگياعا» ماماندانعان ەمەس. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى اتالعان ماماندىق بويىنشا مامانداردى دايىنداپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار انتروپولوگيالىق پەرسپەكتيۆامەن بايلانىستى ماماندىقتاردى بايىتا تۇسۋدە.
جاندوس وتەعۇلوۆ: كەز كەلگەن ەلدە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋ قاشاندا شىعىندى باعىت سانالادى. بىراق ونى جەلگە ۇشقان قارجى دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. بۇل – قازاقستان ەرتە مە, كەش پە جاساۋعا ءتيىس ستراتەگيالىق قادام. ينۆەستيتسيالار قازىردىڭ وزىندە ءوز جەمىسىن بەرۋدە. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى الەمنىڭ العاشقى 2000 زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاتارىنا ەنگەن قازاقستانداعى عانا ەمەس, بۇكىل ورتالىق ازياداعى جالعىز جوعارى وقۋ ورنى. ول ءبىزدىڭ ەلدە حالىقارالىق ستاندارتتارعا نەگىزدەلگەن جاڭا عىلىمي مادەنيەتتىڭ پايدا بولۋىنا جول اشتى. ەگەر مەملەكەت عىلىمدى حالىقارالىق دەڭگەيدە دامىتۋدى كوزدەسە, ءدال وسىنداي بىرنەشە زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن اشقانى دۇرىس. مەن – وپتيميست اداممىن. سوندىقتان قازاقستانداعى جانە ورتالىق ازياداعى عىلىمنىڭ جارقىن بولاشاعىنا سەنەمىن.
قانات بايعارين: عىلىمدا جىلدام ناتيجە بولمايتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. عىلىم ەلدەگى جوعارى تەحنولوگيالىق يندۋستريانى دامىتۋعا نەگىز بولۋى ءۇشىن جاس عالىمداردى تارتا وتىرىپ, قۋاتتى جانە باسەكەگە قابىلەتتى ينفراقۇرىلىمدى قۇرىپ قانا قويماي, ونى جوعارى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ جانە باسقا ەلدەردىڭ عالىمدارى ءۇشىن تارتىلىس ورتالىعىنا اينالدىرۋ ماڭىزدى. وسى تۇرعىدان العاندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شوقتىعى بيىك. وسىنى ۇتىمدى پايدالانۋ كەرەك. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كوپ بەيىندى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋدىڭ العاشقى تاجىريبەسى ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. سوندىقتان بۇل تاجىريبەنى ەلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن كادەگە جاراتۋ ماڭىزدى. ياعني, وسى سەكىلدى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قاتارىن كوبەيتۋ قاجەت.