1958 جىلى ۋنيۆەرسيتەت ەسىگىن اشتىق. جاقسىنىڭ الدىمەن كوزگە ىلىنەتىن ادەتى, سول جىلعى جاڭا جىل كەشى ەستە قالىپتى. سول كەشتە ساكەن ادەمى سۇلۋ قىزداردىڭ ورتاسىندا ءجۇردى. كىسى قىزىعارلىق! ءان سالعانى ەستە – مۇنداي دا ءانشى بولادى ەكەن-اۋ دەپ تاڭعالىپ ەدىك. سودان كەيىن ساكەننىڭ شىعارمالارىمەن تانىسا باستادىق – تالانتتى دۇنيەلەر... وسىلايشا, ساكەندى كورىپ-ءبىلۋىمىز باستالعان. كەيىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە كەلىپ جۇمىسقا ورنالاسقانىمدا الدىمنان ساكەن شىقتى. جاقىنىراق تانىستىق. مىنەزى قىزىق ەكەن, ناعىز سال-سەرىنىڭ مىنەزى! ءبىربەتكەي, تۋرا, ءادىل. سىيلاستىق باستالىپ جۇرە بەردى...
ساكەن ءجۇنىسوۆ قازاقتىڭ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ءۇشىنشى كۋرسىندا جۇرگەندە قولىنا قالام العان. العاشقى تۋىندىسى «ءبىر شوفەردىڭ اڭگىمەسى» اتتى بالالارعا ارنالعان شاعىن شىعارماسى رەسپۋبليكالىق «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە 1953 جىلى جاريالانىپتى. وسىدان سوڭ-اق الگى اتالعان گازەت, پيونەر جۋرنالىنىڭ بەتتەرىندە, باسقاداي باسىلىمداردا تۋىندىلارى ءجيى باسىلىپ تۇرىپتى.
جازۋشى 1955 جىلى وقۋدى بىتىرگەن سوڭ, الىستاعى تىڭ جەردەگى ونجىلدىق مەكتەپتە ساباق بەرە جۇرە ءوزىنىڭ سۇيىكتى تاقىرىبى – بالالار ءومىرى جايىندا اڭگىمە جازۋدى دامىتا تۇسەدى. سول جىلدارى جازعان شىعارمالارى 1959 جىلى كوركەم ادەبيەت باسپاسىندا «سوناردا» دەگەن اتپەن جەكە جيناق بولىپ جارىق كورگەن.
قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى ساكەن ءجۇنىسوۆ 1958 جىلى ءوزى ۇشقان ۇياسىنا قايتا كەلدى. فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ءتىل-ادەبيەت كافەدراسىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇستى. ايگىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جەتەكشىلىگىندە بولعان ساكەن ءجۇنىسوۆ «قازاق اڭگىمەلەرىنىڭ تۋى جانە دامۋ ماسەلەلەرى» جايىندا جازعان عىلىمي ەڭبەگىنىڭ كەيبىر تاراۋلارى رەسپۋبليكالىق «قازاق ادەبيەتى» گازەتى مەن «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ بەتتەرىندە ءجيى جاريالانىپ تۇردى. 1962 جىلى اسپيرانتۋرادان كەيىن اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ساكەن ءجۇنىسوۆتى وقۋ مينيسترلىگى قوستاناي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا اعا وقىتۋشى ەتىپ قىزمەتكە جىبەرەدى. جاسىنان قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرىندە وسكەن ساكەن ءجۇنىسوۆ تىڭ يگەرۋ باستالعاندا, ءوزى تۋىپ-وسكەن جەردەگى ۇلى وزگەرىس جايىندا شىعارما جازۋ جوسپارىن جۇزەگە اسىرادى. قوستاناي جەرىندە وقىتۋشى بولىپ ءجۇرىپ, وسى تاقىرىپتى تاعى دا تۇبەگەيلى تەكسەرىپ, زەرتتەپ, «جاپانداعى جالعىز ءۇي» اتتى شىعارماسىن باستايدى. بۇل ەڭبەگى 1964 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ بەتىندە جاريالانىپ, 1965 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى.
«جاپانداعى جالعىز ءۇي» رومانىنان كەيىنگى ونىڭ سۇبەلى شىعارماسى – «اقان سەرى» رومانى. تاقىرىبىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانىنداي, اقان سەرىنى سەرى ادام عانا جازسا باعى جاناتىن تاقىرىپ ەدى. قۇداي ءساتىن سالعاندا ساكەن سەرى تاقىرىپتى جاقسى باستاپ, ءتاۋىر اياقتادى. سان قىرلى, ءبىر سىرلى اۆتوردىڭ كەيىن «زاماناي مەن اماناي» پوۆەسى كينو بولىپ شىقتى.
ساكەن ءجۇنىسوۆتىڭ دراماتۋرگيا سالاسىنداعى شىعارمالارى دا ءبىر سالا. ونىڭ «ءولىرا» پەساسىنان باستاپ, «تۇتقىندار», «جارالى گۇلدەر» بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. «اجار مەن اجال» پەساسىنىڭ سپەكتاكلىنە ارنالعان باعدارلاماسىندا مىنانداي ءسوز جازىلعان: «ب.مايلين, م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ كەيبىر نوۆەللالارىنىڭ سارىنى بار». بۇل پەسانىڭ مازمۇنىنا بەرگەن اۆتورلىق تۇسىنىك. اۆتوردىڭ ءوزى جازعانىنداي, پەسادا جوعارىدا اتتارى اتالعان ءۇش الىپتىڭ كەيبىر نوۆەللالارىنىڭ سارىنى بار دەگەن سوزدەرىنە جانە ءبىر ۇڭىلسەك, بۇل دراماتۋرگ تۇسىنان قازاق سوۆەت ادەبيەتىنىڭ اعا وكىلدەرىنە دەگەن ءىلتيپات, سولارعا دەگەن تارتۋ سياقتى. «اجار مەن اجال» جازۋشىنىڭ دراماتۋرگيا جانرىنداعى تابىستى دەبيۋتى. اۆتوردىڭ جانە ءبىر پەساسى – «قىزىم, ساعان ايتام...» دەپ اتالدى. ءساتتى شىعارما رەتىندە جۇرتشىلىق جاقسى قابىلدادى.
جازۋشىنىڭ ەندىگى ءبىر تۇپكىرلى كەيىپكەرى مۇحتار اۋەزوۆ بولدى. ۇلى جازۋشىعا اۆتور «كەمەڭگەرلەر مەن كولەڭكەلەر» دەيتىن پەساسىن ارنادى. بۇل تاقىرىپتى يگەرۋ ونىڭ ارمانى ەدى, سول ارمانىنا جەتتى دە. بۇلاي بولاتىن سەبەبى, مۇحتار اۋەزوۆ – ساكەن ءجۇنىسوۆتىڭ ۇستازى بولعان عوي. وسى رەتتەن بە ەكەن ول, كەمەڭگەر جازۋشى جايلى كوپ سىر, مول دەرەكتەر ايتاتىن-دى. بىردە:
– ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە قابىلدانعان ءبىزدىڭ العاشقى قۋانىشىمىز – وقۋعا ىلىككەنىمىز بولسا, ەكىنشى قۋانىشىمىز قازاق اۋىز ادەبيەتى پانىنەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءدارىس وقيتىنى بولدى, دەپ باستادى اڭگىمەسىن ساكەن. – سول تاعاتسىز كۇتكەن كۇن دە كەلدى. قوڭىراۋدان كەيىن اۋديتورياعا سۇڭعاق بويلى, اققۇبا ءوڭدى, قاراقات كوزدەرى ك ۇلىمدەگەن, اققۋ مويىن, سۇلۋ قىز كىردى. ول سالەمدەسكەن سوڭ, «مەن سىزدەرگە فولكلوردان لەكتسيا وقيمىن, اتى-ءجونىم – سارمۋرزينا ماسكەن» دەپ, ءوزىن تانىستىردى. بىزدە: «سۇلۋ قىزدىڭ كوڭىلىنە كەلەدى اۋ, سىپايىگەرشىلىك ساقتايىق» دەگەن وي جوق:
– مۇحتار اۋەزوۆ قايدا؟
– اۋەزوۆ وقىماۋشى ما ەدى؟ – دەپ, ورىندارىمىزدان ءۇرپيىسىپ تۇردىق.
سارمۋرزينا ساسقان جوق, وسى سۇراققا الدىن الا دايىندالىپ كەلگەن-اۋ: «جىگىتتەر, قىزدار, تىنىشتالىڭىزدار, وتىرىڭىزدار. تۇسىندىرەيىن... مۇحاڭ ءبىراز كۇنگە كومانديروۆكاعا كەتتى. ماسكەۋگە. ول كىسىنىڭ ورنىنا ۋاقىتشا مەن ءدارىس وقيمىن», – دەدى. شىنىن ايتۋ كەرەك, سول ارادا مۇحاڭدى تاعاتسىز كۇتكەن ارماندى كوڭىلىمىز ورتايىپ-اق قالعان ەدى. جاس وقىتۋشى قازاق اۋىز ادەبيەتىنەن ءدارىس بەردى. ءبىر اي, ەكى اي ءوتتى: مۇحاڭ كەلمەدى. جىل اياعىنا دا شىقتىق-اۋ. سويتسەك, اۋەزوۆ, باسقا دا ءىرى-ءىرى عالىمدار, كەيبىر جوعارى كۋرستىڭ ستۋدەنتتەرى ساياسي ءىستى بولىپ, قۋدالانىپ, الدى كگب-نىڭ قاقپانىنا تۇسە باستاعان ەكەن. ەستىگەن قۇلاقتا جازىق جوق, ءوزىمىزدىڭ قازاقتارىمىزدىڭ ىشىندە مۇحاڭدى كورە المايتىنداردىڭ: «اۋەزوۆ سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆپەن بىرىگىپ الاش پارتياسىنىڭ گيمنىن جازعان, سودان بەرتىن 30-جىلدارى سوتتالىپ, اقىرى ەرمەكوۆ ەكەۋى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ بەتىنە جازدىم-جاڭىلدىم دەپ, ءوز قاتەلىكتەرىن جاۋلىقتارىن مويىنداپ, اشىق حات (ماقالا تۇرىندە) جازىپ, تۇرمەدەن بوساعان, ونىڭ سوتسياليستىك قوعامعا جات ەكەنى راس...» دەگەن كۇڭكىلىن دە ەستىدىك. بىراق ول كەزدە الاشتىقتاردىڭ (بايتۇرسىنوۆ, دۋلاتوۆ, بوكەيحانوۆتار...) اق-قاراسىن ساراپقا سالىپ, بەزبەندەيتىن بىزدە شاما دا جوق, قولىمىزدا ماتەريالدار دا جوق. بولعان كۇندە ونىمەن نە بىتىرەسىڭ, ارانداپ قالعاننان باسقا. بار قولدان كەلگەنى – ەكى-ءۇش ستۋدەنت الگى اشىق حاتتى كىتاپحانادان جاسىرىن الىپ وقىدىق. كەيىن اۋەزوۆ, مۇقانوۆ, مۇسىرەپوۆ, ءومىرىنىڭ قىزىقتى دا قيىن ءبىر ساتتەرىن الىپ جازعان «كەمەڭگەرلەر مەن كولەڭكەلەر» دەگەن پەسامدا حاتتىڭ كەيبىر جەرىن تىلگە تيەك ەتىپ پايدالاندىم.
ساكەن بۇدان سوڭ مۇحاڭنىڭ زامانا تەزىنە ءتۇسىپ, ءوز ويىن كوپە-كورىنەۋ بۇرمالاۋعا قالاي بارعانىنا كوشەدى دە, سول كەزدەگى شىندىقتىڭ اۋىلىن امالسىزدان اينالىپ وتۋگە ءماجبۇر بولعان سەبەپتەرىن ەسكە الادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وسى تاقىرىپقا كوشكەندە ساكەن ساكەن ەمەس, بىزگە اۋەزوۆتىڭ ناق وزىندەي بولىپ كورىنىپ كەتەتىن. مىنە, وسى سوزدەردى ەستىگەننەن كەيىن, ءبىز, اۋەزوۆتىڭ قۋدالانۋ سەبەپتەرىن باعدارلاعانداي بولدىق. كوبىندە ساكەننىڭ ءسوزىن بولمەيتىنبىز.
– سودان بىرەۋلەر قۇپيا ۇيىمداستىردى ما, ايتەۋىر, ءبىراز قازاق ستۋدەنتتەرى, ولاردىڭ اراسىندا ۆ.ا.ششەرباكوۆ دەگەن ورىس, ناۋم شافەر دەگەن ەۆرەي بالاسى بار, جوعارى جاققا مۇحتار اۋەزوۆ بىزگە لەكتسيا وقىسىن دەپ شاعىم قاعاز جولدادىق. سونىڭ شاراپاتى ءتيدى مە, تيمەدى مە, ايتەۋىر, قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىندا (وقۋ جىلى باستالىپ كەتكەن) اۋەزوۆ بىزگە ساباق بەرەدى دەگەن قۋانىشتى حاباردى دەكانات جەتكىزدى. قۋانىشىمىزدا شەك جوق. اقىرى, كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى قولتىعىندا قالىڭ كىتاپ, ماڭدايى جارق ەتىپ مۇحتار ومارحان ۇلى اۋديتورياعا كىردى.
مۇحاڭنىڭ قولتىعىنداعى كىتابى – اباي شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى ەكەن. اقىننىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي 1945 جىلى شىققان قالىڭ توم. مۇقاڭ اۋديتورياعا قاشان كىرسە دە ستۋدەنتتەرمەن سالەمدەسكەن سوڭ, الگى كىتابىن اشىپ قويىپ, ەكى قولىن ۇستەل ۇستىندە ەكى جاققا جايىپ جىبەرىپ, لەكتسياعا كىرىسەتىن. «بۇگىن لەكتسياعا كىم كەلىپ, كىم كەلمەدى» دەگەن جاتتاندى, ىعىر سۇراقتى قويمايتىن. كىمگە بۇل ءپان كەرەك – كەلەر, كەلمەسە زورلاۋدىڭ نە كەرەگى بار دەگەندەي, ابايتانۋ جونىندەگى ءدارىسىن اركىمنىڭ ەركىنە, قالاۋىنا لايىقتاپ, فاكۋلتاتيۆتى كۋرس رەتىندە وتكىزەدى. شىنىمدى ايتايىن, مەن ءوزىم كونسپەكتى جازۋعا ونشا ىجداعاتتى بولمايتىنمىن, ويتكەنى, ءبىرىنشى كۋرستا وقىتۋشىلاردان كوڭىلىم قالدى, باسىن داپتەردەن, نە كىتاپتان ءبىر الماي, سوندا جازىلعان سوزدەردى سويلەم-سويلەمىمەن مۇدىرمەي وقىپ سۋىلداتا بەرەتىن. ونىمەن قويماي, اندا-ساندا باسىن كوتەرىپ قوياتىندارى, «نەگە جازباي وتىرسىڭ؟» دەيتىندەرى دە كەزدەسەتىن. ال مۇحاڭنىڭ ءجونى بولەك. ويىمىزدان شىقتى. ءبىز ءارى قىزىق, ءارى تەرەڭ مازمۇندى مانەرلى ءسوز, ورنەكتى تىلمەن باياندالار لەكتسيانىڭ كەي تۇسىندا اۋزىمىزدى اشىپ وتىرىپ قالاتىنبىز, كەي تۇسىندا اسىعا جازىپ, داپتەرگە ءتۇسىرىپ, ۇلگەرە الماي قالعان جەرلەردى اشىق قالدىرىپ, ءارتۇرلى ادىسپەن مۇحاڭ ءسوزىن حاتقا تۇسىرۋگە تىرىسۋشى ەدىك. ءوز باسىم, وسى لەكتسيالاردى مۇمكىندىگىنشە قاعازعا ءتۇسىرىپ العانىما وسى كۇنى ريزامىن. اباي اتامىزدىڭ ۇلكەن تويى الدىندا باسقوسقان جيىندا ءبىر توپ جازۋشى جولداستارعا وسى تۋرالى ايتقانىمدا, ولار دا داپتەردىڭ ساقتالعانىنا تاڭعالىپ, ونى شاعىن دا بولسا, كىتاپشا ەتىپ شىعارۋ ماسەلەسىن قىزۋ ءسوز ەتتى. اۋەزوۆتىڭ مۇنداي لەكتسياسى, ءوز اۋزىنان شىققان سوزدەرى ەندى قايتىپ ەش جەردە, ەشۋاقىتتا بۇلاي ايتىلمايتىنىن, بۇل سىقپا قۇرتتاي سىعىمدالعان شاعىن كونسپەكتى بولسا دا, مۇحاڭنىڭ ءدارىس بەرۋ, ءدارىس ۇستىندەگى وزىندىك ءستيلى, ءسوز ساپتاۋى, مانەرى – ءبارى-ءبارى بولاشاق ستۋدەنتتەرگە عانا ەمەس وقىتۋشىلارعا دا تاپتىرمايتىن قىزىقتى وقيعا, ءتىپتى عىلىمي ءمانى بار جاعداي ەكەنىن ءبىراۋىزدان اڭگىمە قىلدى. وسى اڭگىمەلەردىڭ, جاناشىرلىق قاسيەتتەردىڭ ناتيجەسىندە, «سانات» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, بەلگىلى جۋرناليست, جازۋشى-اۋدارماشى سەرىك ءابدىرايىموۆتىڭ ىقىلاستى قولداۋىمەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اۋزىنان شىققان, اباي شىعارمالارىنىڭ قىسقاشا الىپپەسى – وسى كونسپەكتىنى قالىڭ وقۋشى جۇرتشىلىققا ۇسىندىق.
مۇحاڭ «ابايتانۋ» جايىنداعى لەكتسيانىڭ سوڭعى جاعى كۇرت ءۇزىلىپ, قورىتىندى ساعاتتارى وقىلماي قالدى. وعان سەبەپ, سول كەزدەگى ستۋدەنتتەردىڭ توپشىلاۋىنشا – تاعى دا اۋەزوۆتى, ت.ب. جازۋشىلار مەن عالىمداردى قۋدالاۋ. قۋدالاۋدىڭ باسى – 1953 جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا «پراۆدا» گازەتىندە شىققان پاۆەل كۋزنەتسوۆتىڭ ماقالاسىنان باستاۋ الادى. ونى «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالى 1953 جىلعى ساۋىردە قازاقشاعا اۋدارىپ شىعاردى. سول كەزدەگى قازاق ونەرىنە, ادەبيەتىنە, اسىرەسە, قازاق جازۋشىلارىنىڭ, ەڭ الدىڭعى قاتارلى اقساقالدارىنا دەگەن جالپى كوزقاراستىڭ ول تۇستا قانداي بولعانىن وسى «پراۆدادا» جاريالانعان ماقالادان ايقىن اڭعارۋعا بولادى. ۇلت كادرلارىن تۇقىرتۋ, ءتىپتى كەرەك بولسا قۋدالاۋدىڭ نەبىر اتاسىن ويلاپ تابۋ قىزىل يمپەريانىڭ ساياساتى ءۇشىن تۇك تە ەمەس ەدى. مىنە, قاراڭىز, 1937 جىلعى زۇلماتتان سوڭعى 1950-جىلداردىڭ باسىنداعى زوبالاڭ اۋەزوۆتى قۋدالاۋدان باستالدى.
وسى قۋعىنداۋدىڭ ناتيجەسىندە م.اۋەزوۆكە جوعارى وقۋ ورىندارىندا لەكتسيا وقۋىنا جاسىرىن تىيىم سالىنادى. كەيىن مۇحاڭنىڭ جەتەكشىلىگىندەگى اسپيرانت بولىپ جۇرگەن كەزىمدە, «سول كەزدە نە بولدى؟» دەپ ءبىر قيسىندى كەزەڭدى پايدالانىپ ءسوز تارتقانىمدا ول: «ءپالى, مەن لەكتسيا وقىمايىن دەدىم بە, ءتىپتى سەندەرگە, ءۇشىنشى كۋرسقا بۇرىن وتپەي قالعان فولكلوردان دا قايتادان لەكتسيالار وقيىن دەپ ەدىم, مەنى قۇبىجىق كورمەدى مە!» دەپ, بەتى قابارىپ, زىعىرلانا سويلەدى. بۇل جەردە ايتقان ءسوزىن دە مەن كەيىن «كەمەڭگەرلەر مەن كولەڭكەلەر» دەگەن پەسامدا ءتىرىلتتىم.
ەگەر بىرەۋ مەنەن ءوز ءومىرىمنىڭ وتكەنىن بىلگىسى كەلىپ سۇراي قالسا, وندا مەن: «كورگەندەرىمنىڭ ەڭ ءىرىسى, ەڭ ماڭىزدىسى – مۇحتار اۋەزوۆ», دەر ەدىم. ارينە, كورگەننىڭ دە كورگەنى بار, ۇلى ادامداردى سۋرەتتەن دە, كينودان دا, ءتىپتى كوشەدە كورۋ بار. ال, ءبىر ءسات, نە ءبىر كۇن ەمەس, ءۇش جىل شاكىرتى بولىپ, كۇندە ارالاسپاساڭ دا ءجيى سويلەسىپ, كۇندە ءدارىس الماساڭ دا, جاقىننان توككەن شاپاعات نۇرىن كوكتەم شۋاعىنداي سەزىنىپ جۇرگەن ادامىڭ ۇلى ادام بولسا, ول سەنىڭ تاربيەلى ءتۇزۋ جولىڭا سەپتىگىن تيگىزسە, سەنىڭ كورگەندىلىگىڭنىڭ دە بار ەسەبى تۇگەندەلدى دەي بەر.
الدا ايتقانىمداي, ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا اۋەزوۆتەن ءدارىس العانىمىز ءوز الدىنا, مەن 1958 جىلى تىكەلەي اسپيرانتى بولدىم. مەن ول كەزدە «پيونەر» جۋرنالىندا پروزا ءبولىمىن باسقاراتىنمىن. ءبىر كۇنى قاسىمداعى ۇستەلدە وتىراتىن دوسىم, پوەزيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى تۇمانباي مولداعاليەۆ جەكە الىپ شىعىپ, ۇرەيلى حابار ايتتى.
– ءبىزدىڭ ۇيگە, جاقىندا, ۇستىندە ۇزىن قارا پالتوسى بار, قارا كوزىلدىرىكتى ءبىر ادام كەلدى. ەكىنشى كەلۋى.
– ءيا؟
– ۇندەمەستىڭ ادامى! سەن تۋرالى كەلىپ ءجۇر. ايتاتىندارى باياعى اڭگىمە – حرۋششەۆتىڭ ساياساتىنا قارسىمىن دەپ, جينالىستان شىعىپ كەتكەنىڭ تاعى الدىڭنان شىعىپ تۇرعانداي, ارىزدى ءوز ەلىڭنىڭ ادامدارى جازعان سەكىلدى, – دەپ كۇمىلجىدى.
جۇرەگىم زىرق ەتە قالدى. سول ءبىر اۋىلداعى ايتۋلى جينالىستان سوڭ-اق سوڭىما «ءۇش ءارىپتىڭ ادامدارى» تۇسە باستاعاندا-اق جاناشىر دەگەن ەل اعالارى مەنى «بويتاسالاۋعا» جاسىرىن الماتىعا اتتاندىرعان-دى. ءدۇمپۋدىڭ نە ەكەنىن ءىشىم سەزە قويدى. كوپ ۇزاماي-اق مەنى سول كەزدەگى قازاقستان كومسومول ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قوساي ەگىزباەۆ شاقىردى. «پيونەر» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى راحمەتوللا ىدىرىسوۆتا دەگبىر جوق. جانالقىمعا الدى. تۇمانباي ارالاسىپ, «راحا-اۋ, قاعازدارىن ءوزىمىز-اق... ءوز ىشىمىزدە-اق قارامايمىز با؟» دەپ بۇرتيىپ ەدى, وعان قۇلاق اسا قويمادى. قوساي ەگىزباەۆ وتە ءبىر سالماقتى, بيازى سويلەيتىن, اقىل يەسى ەدى. «ساكەن, تۇسىنەمىن, قايتەيىن, بىزدە امال جوق, ەلدەن, ءوز اۋىلىڭ جاعىنان ءتۇسىپ جاتقان ساياسي ايىپتاۋ قاعازدارى. وعان جاۋاپ بەرمەي وتىرا المايمىز, جاستار كوميتەتىنىڭ ورگانىندا ىستەپ ءجۇرسىڭ, ول ەندى قيىن». ءىس ناسىرعا شاپقان سايىن راحاڭنىڭ تاعاتى تاۋسىلىپ: «بۇگىننەن قالدىرماي شىعارامىز, يمانجانوۆ ايتقان سوڭ الىپ ەدىم» دەپ, كۇيىپ-ءپىسىپ, كيمەلەي جونەلدى. سونىمەن نە كەرەك, مەنى جۇمىستان شىعارۋعا رەداكتورىم قىزۋ كىرىستى. ءوزىم كوممۋنيست بولماسام دا, اتا-انام وتىزىنشى جىلداردان كوممۋنيست. مەن كوممۋنيستىك قوعامعا قارسى ەمەسپىن, حرۋششەۆتىڭ تىڭ كوتەرۋدەگى قاتە يدەيالارىنا قارسىمىن, قىزمەتتەن كەتەمىن, بىراق مىنا رەداكتور ماعان «وسىنداي رەتتەن شىعاردىم» دەگەن بۇيرىق بەرسىن» دەپ, قيقايدىم. بىراق, ىدىرىسوۆقا مەنى قىزمەتتەن شىعارۋ وڭاي بولعانمەن, الگىندەي بۇيرىق بەرۋ وڭايعا سوقپادى. ءسويتىپ, اياق استىنان, سارمۋرزينا «مۇحاڭ اسپيرانتۋراعا شاقىرىپ جاتىر» دەپ حابار سالعانى. تۇمانباي: «مىناۋ قۇدايدىڭ دەس بەرىسى, بار. سەنى ءبارىبىر قۋدالاي بەرەدى» دەگەن سوڭ, كوندىم.
شىنىمدى ايتسام, مەنىڭ ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە اسپيرانت بولۋ كىرمەگەن نارسە. كىرگەن كۇندە دە عالىم بولۋ – وتىزىنشى جىلداردا تۋعان ۇرپاقتىڭ قولى ەمەس سياقتى كورىنەتىن. سەبەبى, مەنىڭ تۇسىنىگىمشە, عالىم بولۋ – بۇكىل دۇنيە ءجۇزى ادەبيەتىنە قانىق, سودان سۋسىنداي ءنار العان اسا زەرەك ادام بولۋىڭ كەرەك. سودان سوڭ ءبىر شەت ءتىلىن يگەرۋ مىندەتى جانە بار. شەگىنەرگە جەر تار, «قايدا بارساڭ – قورقىتتىڭ كورى» دەمەكشى, ەندى قاي قىزمەتكە ورنالاسسام دا ساياسي باعىتى ءدۇدامال ادامنىڭ سوڭىنان قاراكوزىلدىرىكتى ۇندەمەس ءبىر ەلى قالا قويماس. ەڭ تىنىشتاۋ, تاسالاۋ جەر – اسپيرانتۋرا. ونىڭ ۇستىندە مۇحاڭنىڭ – اۋەزوۆتىڭ اسپيرانتى! «جارايدى, تاۋەكەل!» دەدىم.
اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ العان سوڭ, مۇحاڭا سوڭىما ەرگەن «ۇندەمەس» جايىن قالاي ايتامىن دەپ, باسىم قاتتى. ۇرلىق جاساعانداي قينالامىن. العاشقى كۇندەردىڭ بىرىندە الگى «پيونەردەگى» وقيعانى, وعان دەيىن مۇعالىمدىكتەن قالاي قۋىلعانىمدى تۇگەل ايتتىم. مۇحاڭ: «بارى سول ما, ول – قىلمىس ەمەس. بىراق ەسىڭدە بولسىن, شىندىق ءۇشىن شىرىلداپ, جانىڭ جاي تاپپاي جۇرگەن جالعىز سەن ەمەسسىڭ, ءبىز دە بۇل وكىمەتتىڭ تۇرمەسىنە وتىرىپ شىققانبىز», دەپ, احمەت بايتۇرسىنوۆتان باستاپ ءبىراز اڭگىمە ايتتى. – سەن ءالى جاسسىڭ, اتىڭ دا بەلگىسىز, سەنىڭ ءسوزىڭ – ايعا شاپقان ارىستاننىڭ ارەكەتىمەن بىردەي. ەل قامى ءۇشىن سويلەۋگە ۇلكەن ەڭبەك يەسى, اتاقتى ادام بولۋىڭ كەرەك, سوندا عانا ءسوزىڭ وتەدى. قايتەسىڭ. تولستوي دا كوپ نارسەگە كونگەن, ءبىز دە كونىپ ءجۇرمىز, سەن الدىمەن ادام بولىپ السايشى!» دەدى. وسى ۇزاق اڭگىمەسىنىڭ كەي تۇسىن كەيىن جازعان مۇحاڭ تۋرالى پەسامدا پايداعا اسىردىم, ۇلكەن اجەتكە جارادى.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جەتەكشىلىگىندەگى ءۇش جىلدىق عۇمىرىمدا سول كەزدەگى كەڭەس, قازاق ادەبيەتىندە, ءوزىمنىڭ جازۋشىلىق تىرشىلىگىمدى نەشە ءبىر مازمۇندى دا, ەستە قالارلىق وقيعالار ءوتتى. م.اۋەزوۆ ومىرىندەگى, ادەبي, ساياسي, قايراتكەرلىك ەڭبەكتەرىندەگى تالاي-تالاي قىزىقتى حيكايالارعا تيەك بولاتىن تاريحي, ەل بىلەتىن دە, بىلە بەرمەيتىن دە وقيعالار ءوتتى. ەندى سونىڭ بىرەر شتريحىن ايتايىن, – دەپ الىپ, ساكەن جانە ءسوزىن جالعايتىن ەدى.
– «اۋەزوۆ لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاعىن الىپتى» دەگەن حابار استانا جۇرتشىلىعىن ءدۇر ەتكىزدى. قۋانىشتى حاباردى ماسكەۋدەن العاش جەتكىزگەن سول كەزدەگى لەنيندىك, مەملەكەتتىك سىيلىقتار كوميسسياسىنىڭ پرەدسەداتەلى تيحونوۆ پا, الدە ءوزىنىڭ دوسى, «مەنشىكتى» اۋدارماشىسى سوبولەۆ پا, ول اراسى ماعان بەيماعلۇم, نە دە بولسا ۇزىنقۇلاقتان ەستىلگەن ءسوز سول كۇنى-اق بۇكىل قالانى شارلاپ ءوتتى.
ءيا, سونىمەن, مۇحاڭ ءۇشىن دە, شىن ادەبيەتتى سۇيەتىن قازاق وقىرماندارى ءۇشىن دە قۋانىشتى حابار وسى كۇنگى مۋزەي ۇيىنە كەلىپ جاتقان ادامدار تەك ءتۇس اۋا عانا سايابىرسىدى. تالاي تارتىس, ايتىستاردىڭ ناتيجەسىندە دارا جەڭىپ شىققان «اباي جولى» رومانىنىڭ مارتەبەلى سىيلىقپەن اتالىپ وتكەنىنە مۇحاڭ اسا قۋانىپ, جەلپىنىپ, ونىڭ توڭىرەگىندە ەشبىر اڭگىمە قوزعامادى. تىلەكشىلەردىڭ دە بەتىن باسقاعا بۇرىپ, مۇلدەم ادەبيەتكە قاتىسى از, وزگە تىرشىلىك جايىندا سۇحبات قۇرىپ وتىردى.
ۇزىن زالدا, بەلى قايىسقان ۇستەلدىڭ باسىندا قانىش ساتباەۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, قاجىم جۇماليەۆ, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ, سارسەن امانجولوۆ, بەيسەمباي كەنجەباەۆ, ىسمەت كەڭەسباەۆ, تاعى باسقا وڭكەي زيالى ادامدار, عالىمدار, جازۋشىلار, ارتيس-انشىلەر وتىردى. ىشىندەگى ەڭ جاسى دا, ەلەۋسىز وتىرعان دا مەن. ۇلى مۇحاڭ قاۋمالاي جەتكەن جاستارعا قاراپ:
– بۇگىن جاسى ۇلكەندەردىڭ رەتى. ەرتەڭنەن باستاپ سەندەرگە ەسىك اشىق, كەلىڭدەر, ءتور سەندەردىكى, دەگەن. مەن دە كەتىپ بارا جاتىر ەدىم:
– سەن, قايدا باراسىڭ. قال. سەن – مەنىڭ اسپيرانتىمسىڭ, – دەگەندە قۋانىپ, بوگەلە بەردىم.
تويدى قوڭىراۋ ءۇندى ءانشى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ ولەڭمەن اشتى: «سەگىز اياقتى» ەرەكشە شابىتپەن, قۇبىلتىپ ورىندادى. بۇدان كەيىنگى قۇتتىقتاۋ ءسوز مۇحاڭ جاقسى كورەتىن, ەل اقساقالى ساپارعالي بەگالينگە ءتيدى. اق تىلەكتەر جالعاسىپ جاتتى. ۇستەلدىڭ ەكىنشى جاق باسىندا توي ءراسىمىن رەتىنە قاراي جۇرگىزىپ وتىرعان مۇحاڭ, ەسىك جاقتاعى مەنى شاقىرىپ الىپ, «ءارى قاراي سەن جۇرگىز» دەپ ءوزىنىڭ ورنىن بەردى. مەن قارسىلىق جاساي المادىم. باسقالار دا قارسىلىق تانىتپادى.
توي اياقتالا بەرە مۇحاڭ: «ءوزىڭ دە سويلەسەيشى» دەگەن سوڭ, سول كەزدە ساحنادان ايتىپ جۇرگەن اباي وپەراسىنىڭ ءتورتىنشى اكتىسىنىڭ اباي ارياسىن ورىنداپ بەردىم. بۇل اريا بۇگىنگى تويعا ءدوپ كەلگەندىكتەن بە, الدە بۇرىن مەنىڭ ءانىمدى ەستىمەگەندىكتەن بە جۇرت دۋ قول شاپالاقتاپ, مۇحاڭ ورنىنان تۇرىپ كەلىپ: «بۇل مەنىڭ اسپيرانتىم, مەنىڭ اسپيرانتىم!» دەپ, ءماز بولىپ, بەتىمنەن ءسۇيدى, وپەرا اۆتورى احمەت جۇبانوۆ تا, بۇل جولى ريزا كوڭىلمەن ورنىنان تۇرىپ سول جاق بەتىمنەن ءسۇيىپ جاتىر.
كەيىن ويلايمىن, مۇحاڭ مەنى جيىنعا ادەيى قالدىرىپ, ادەيى توي باسقارتىپ, مۇنى دا ۇيرەنسىن دەگەن ەكەن عوي! اقان سەرى ايتقانداي, «كوپ شالدىڭ ورتاسىندا ءبىر بالا وتىرسا, دانا بولادى, كوپ بالانىڭ ورتاسىندا ءبىر شال وتىرسا بالا بولادى» دەگەن قاعيدانى ۇستانعانى-اۋ! مۇحاڭ مەزگىلسىز كەتتى. مەن ونىڭ سەنىمىن اقتادىم با, اقتامادىم با, ايتەۋىر, ءبىرسىپىرا بورىشىمدى وتەگەن سياقتىمىن. اكادەميالىق دراما تەاترىندا مۇحاڭ قىزمەت اتقارعان ادەبيەت ءبولىمىن باسقاردىم, قوستاناي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا «مۇحتارتانۋ» دەگەن فاكۋلتاتيۆتىك كۋرس اشىپ (قازاقستاندا ءبىرىنشى), قىرىق ساعاتتان تۇراتىن ءدارىس وقىدىم. كەيىن الماتى تەاتر ينستيتۋتىندا توقسان ساعاتتىق دارىسىمدە ونى تولىقتىرىپ وتكىزدىم. مۇحاڭ ومىرىنەن «كەمەڭگەرلەر مەن كولەڭكەلەر» دەگەن پەسا جازدىم. بارىنەن دە ۇستازدىق جەتەكشىلىگىن ەشكىمگە اۋىستىرماي (ە.ىسمايلوۆ, ت.نۇرتازين جەتەكشى بولۋعا نيەت بىلدىرسە دە) جارتىسىنان كوبى دايىن ديسسەرتاتسيانى قورعاماي, مۇحاڭنىڭ «مەنىڭ اسپيرانتىم, مەنىڭ اسپيرانتىم!» دەپ, ايتقان ءسوزىن ساقتاپ قالدىم, – دەپ ءسوزىن اياقتادى.
قايران ساكەن-اي, ءوزى دە وت, ءسوزى دە وت, جۇرگەن جەرى قىزىق دۋمان, ناعىز ساكەن سەرى ەدىڭ-اۋ! اقان سەرىنى كورمەگەنمەن ساكەن سەرىنى كورگەن ءبىزدىڭ ۇرپاق سەرى وسىنداي بولادى ەكەن دەپ ۇقتى. ونىڭ ۇستىنە ساكەنگە جاڭا زامان سەرىسى دەگەن «اتاقتى» عابەڭ (عابيت مۇسىرەپوۆ) بەرگەن. ساكەن مايموڭكەلەپ سويلەۋدى بىلمەيتىن توسىن ادام ەدى. ارقالى اقىن عافۋ قايىربەكوۆ:
«مەرگەنسىڭ اتقان وعى كەتپەس قاپىل,
ءبىر ءوزىڭ سەگىز سەرى, جەكە باتىر.
تۋعان جەر سارىارقانى ساعىنعاندا,
مەن سەنى ءبىر يىسكەسەم, جەتىپ جاتىر», – دەپ, ءدوپ باسىپ ايتقان. ءبىر شۋماق ولەڭدە ءجۇنىسوۆتىڭ بار مىنەزى تۇر. ساكەن ەكەۋمىزدىڭ ارامىزداعى جاراسقان ءومىر, سىيلاسقان دوستىق, اقتارىلا ايتىلاتىن سىر, شىعارماشىلىق بىرلىك جايلى كوپ جۇرت بىلەدى. وسىنداي قادىر-قاسيەتىمىزدى انىق اڭداعان سەرىك تۇرعىنبەكوۆ ءىنىمىز ساكەننىڭ 60 جىلدىق تويىندا جاقسى جەتكىزدى. ول:
«...جانى جاراتپاسا – كوڭىلىنىڭ حوشى بولماعان,
باسىنا باتپانداي ءىس تۇسكەندە –
قاسىندا قوعابايدان باسقا دوسى قالماعان», – دەپ جازدى.
ءومىردىڭ ءبارى توي ەمەس, ساكەن كوبىنە قينالىستا جۇرەتىن. بىراق ونىسىن كوپكە سەزدىرە بەرمەۋشى ەدى. ۇيدەن قينالىپ جۇرگەنىندە وداقتىڭ باسشىلىعىنا اشىق حات جازدى. ءانۋار ءالىمجانوۆ پەن ءىلياس ەسەنبەرلينگە جازعان سول حاتى مەندە ءالى ساقتاۋلى. كولەمدى حات, جازۋشىنىڭ جان سىرى دەرلىك قۇجات.
ساكەن ءازىل-اڭىز اڭگىمەلەرگە جۇيرىك-اق ەدى. كەيدە بۋراداي بۋىرقانىپ: – ءجا, ءبىر جولداسىم: «ءاي, ءوزىڭ دە تىنىش جۇرمەيسىڭ, بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا بولىپ جۇرە بەرمەيسىڭ بە, دۇشپان كوبەيتىپ قايتەسىڭ» دەۋشى ەدى. مەن ادامدى دۇشپان دەۋدەن اۋلاقپىن. بىراق قورقىپ, بۇعىپ تا جۇرە المايمىن. حاميت (ەرعاليەۆ) اقىن: «ەلۋ جىلدىعىمدى وتكىزىپ الدىم, وردەندى دە الدىم, ەندى نەسىنە ساسايىن, اي, الپىسقا دەيىن تاعى ءبىر شايقاسىپ, الىسىپ كورەيىن!» دەيدى ەكەن. سول ايتقانداي, حالقىم سىيلايدى, ەلىم ىزدەيدى, وقيدى, نەسىنە ايىلىمدى جيامىن. اتتەڭ, ەل كۇتكەن شىعارمالارىمدى جازۋعا مۇمكىندىكتىڭ جوقتىعى عانا قينايدى, – دەپ بارىپ باسىلاتىن. ول اقيقاتشىل ەدى. شىعارمالارىندا ەلىمىزدەگى, جەرىمىزدەگى تالاي ورەسكەلدىكتەردى كۇرەس ۇستىندە جازاتىن. ونىڭ «قوس انار» پەساسى وسىنداي شىعارما بولدى. پەسا تىڭ ومىرىنە ارنالعان. اۆتوردىڭ قاراساي دەيتىن كەيىپكەرى: «ەگەر شىن جاۋاپ بەرگىش بولساڭ, سوناۋ العاش كولحوز ۇيىسقان جىلدارى قىرىلىپ كەتكەن قىرۋار مالعا, قانشاما جانعا نەگە جاۋاپ بەرمەدىڭ كەزىندە؟ سول وڭكەي ءبىر ۇرانداتىپ وتكەن جەردى عانا ايتىپ, سۇرىنگەن تۇستى اينالىپ وتۋگە ابدەن ماشىقتانعان ەكەنسىڭ», – دەگەندە ەكىنشى ءبىر كەيىپكەرى اياگوزوۆ: – «ونداي-ونداي كىشىگىرىم شۇقاناقتاردى سەن ەكەۋىمىزسىز-اق جاڭا زاماننىڭ جاڭا تراكتورلارى تەگىستەپ كەتەدى», – دەپ ءسوز تابادى.
مىنە, وسىنداي ديالوگتان سوڭ-اق شىعارما استارى ايقىندالىپ, تەرىس ساياساتتىڭ قالتارىستارى ايقىندالادى. تىڭ جەرگە تۇرەن سالعان تراكتور نەنى جىرتپادى, جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ساناسىنا, قازاقتىڭ تىرشىلىگىنە قانداي قيانات جاسامادى دەيسىز. وسى شىندىقتى دراماتۋرگ ءدوپ باسىپ ايتتى. ساكەننىڭ سوڭعى «كروسسۆورد» پەساسى شە؟ جاريالىلىق زامانىنا ۇمتىلعان, ەلپىنىپ-جەلپىنگەن داۋىرگە بەت العان كەزەڭ ارقاۋ بولىپ ەدى. بۇل شىعارما دا بۇگىندە ۇمىتىلىپ بارا ما, قالاي؟
«ۇمىت» دەگەننەن شىعادى. ساكەن ءجۇنىسوۆ «ابىلاي حان» ءفيلمىنىڭ ستسەناريىن دە جازدى. كەزىندە بۇل قۇبىلىس بولعان, بىراق نەگە ەكەنى بەلگىسىز, وسى ستسەناري فيلم بولىپ قويىلمادى.
جازۋشى ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزدەرىندە كوسەمسوزگە قاتتى دەن قويىپ ەدى. سونىڭ جەمىسى رەتىندە «حان مەن پرەزيدەنت», «پرەزيدەنتپەن بولعان ەكى كۇن», «بىزگە پرەزيدەنتتىك بيلىك كەرەك», «پرەزيدەنت الدىنداعى ءسوز», «جاپانداعى جالعىز ءۇي», «جاڭا استاناعا جاڭا ات», ت.ت. كوپتەگەن ەسسە, ەل, جەر تۋرالى تولعاقتى ماسەلەلەردى كوتەردى. ول: «حان مەن پرەزيدەنت» دەگەن دۇنيەمنىڭ ءبىر بولەگى «كوكشەتاۋ» گازەتىندە باسىلدى. ءار كەزدە ايتىپ جۇرەمىن عوي, مەن نۇرەكەڭدى ەرتەدەن تانيتىن ەدىم, سوناۋ تەمىرتاۋدان. باعى جانىپ, باقىتى استى. ەلباسى بولىپ تانىلدى. زور بەدەل! مەنىڭ جازىپ جۇرگەندەرىمدى ادەبيەتتىڭ «ەسسە» جانرىنا جاتقىزۋعا بولار, ءتۇبى كورەمىن, قاي دەڭگەيدە, قالاي اياقتالادى... ماسەلە شىعارمانىڭ جانرىندا ەمەس, مازمۇنى مەن ماعىناسىندا. ازىرگە حان دەپ وتىرعانىم – ابىلاي, پرەزيدەنت دەپ وتىرعانىم – نازارباەۆ. مۇنى جازۋ ماقساتىم – ەلدىڭ تاعدىرىن ايتۋ, ياعني, ابىلايدىڭ ءىسىن جالعاستىرۋ ماسەلەسى. ەندى ونى ۋاقىت كورسەتەدى... وسى دۇنيەمدى بىتىرگەن سوڭ ابىلاي تۋرالى رومان جازباقشىمىن», – دەيتىن.
ول بۋرابايدا وزىنە ءۇي سالا باستاپ ەدى. «ابىلاي الاڭىنا جاقىن جەردە تۇرسام... ابىلايدىڭ جۇرگەن جەرىندە بولسام... ابىلايدىڭ رۋحى مەنى كوتەرىپ جاتسا, شىعارما دا جەمىستى بولادى عوي دەپ ويلايمىن دەيتىن». ارمانى كوپ ەدى...
قايران ساكەن, ساكەن نۇرماق ۇلى قالپىمەن قالار ەل جادىندا. ءوزى بەساسپاپ بولعان سوڭ جۇرتى دا سولاي قابىلدايتىن. ءومىردىڭ اتى ءومىر, تىرلىكتە قاس جۇيرىكتى كىم قالاي كورەدى. تۇلپارلار از. جۇيرىككە سىن كوپ. قۇلاگەر جۇيرىكتىگىنەن مەرتىككەن. ساكەن – كەسەك تۇلعا, كەرەمەت تالانت بولاتىن. «جاپانداعى جالعىز ءۇيدى» جازعان جازۋشى ءوزى دە ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى جالعىز تۇردى, بالالارى ەسەيگەن, ءۇيلى-باراندى بولىپ كەتكەن, جان جارى مارينا بۇرىنىراقتا وپات بولعان. تاعدىر... جازمىش...
ساكەن تىرلىگىندە كوپ ەڭبەكتەندى, مول جازدى. ادەبيەتتىڭ قاي جانرىندا دا كوسىلە قالام تەربەگەن ساكەن ءجۇنىسوۆ قالدىرعان التىن قازىنا ەندىگى جەردە جۇرتىمەن بىرگە جاسايتىنىنا كۇمان جوق.
قوعاباي سارسەكەەۆ,
جازۋشى.