شىعىستىڭ ششەرباكوۆى

وسكەمەننىڭ كونەرىپ بارا جاتقان بولىگىندەگى ءبىر بۇرىشتا جاپ-جاسىل عيما­رات وزگەلەردەن ەرەكشەلەنە كوزگە تۇسەدى. بۇل ورالحان بوكەي اتىنداعى قالالىق كىتاپحانانىڭ №2 بولىمشەسىنەن اشىلعان «ب.ششەرباكوۆتىڭ جاسىل ءۇيى». تابيعات جاناشىرىنىڭ قۇرمەتىنە بولا, وسىلاي اتالسا كەرەك. باتىس التاي مەن مارقاكول قورىعى, ەرتىستىڭ جاعالاۋىنداعى ق ۇلىن­جون قورىعى بوريس ۆاسيلەۆيچتىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن قۇرىلعان-دى. تارحانكا مەن ريددەر اۋماعىنداعى اعاش كەسۋدى توقتاتقان دا وسى كىسى. ايتا بەرسەك, شى­عىس­تىڭ شىرايلى سۇلۋلىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جاساعان جاقسىلىعى ۇشان.

اۋەلدە, ورنيتولوگپەن ورمان-توعايدى ارالاي ءجۇرىپ, اڭگىمەلەسسەك الدەقايدا اسەرلى بولار ەدى دەپ ويلاعانمىن. بىراق سەكسەننەن اسقان اقساقال بۇرىنعىداي تاۋ-تاس كەزۋدى سيرەتكەن. سوندىقتان دا «جاسىل ۇيدە» ەمىن-ەركىن وتىرىپ اڭگىمە تيەگىن اعىتقانبىز.

بەس تاۋدىڭ سىلەمى قوسىلعان باتىس التاي

مەن بىلەتىن ب.ششەرباكوۆ كوپ سوزگە جوق-تۇعىن. بۇل جولى دا ساراڭ سويلەيتىن شىعار دەپ سۇراقتارىمدى جىپكە تىزگەندەي قويىن كىتاپشاما جازىپ العانمىن. جوق, اقتارىلا اڭگىمە ايتتى. سوناۋ ساعىم­دانعان بالا كەزىنەن باستاپ, بۇگىنگى اينالىسىپ جاتقان ەڭبەگىنە دەيىن باياندادى.

– مەنى كوپشىلىك ورنيتولوگ رەتىندە تانيدى. ءيا, قۇستار تاقىرىبىنا ءومىرىمدى ارنادىم دەسەم دە بولادى. سونىمەن قاتار زوولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتىمىن. تۋعان جەرىم وسى – وسكەمەن, ەرتىستى جاعالاي ورىن تەپكەن ابلاكەت شاعىن اۋدانى. اكە-شەشەدەن ەرتە ايىرىلىپ, ساۋاتسىز اپامنىڭ قولىندا ءوستىم. ءوزىم ىزدەندىم, وقىدىم. اس-سۋى­مىزدى ايىرۋ ءۇشىن جەتى جاسىمنان جۇ­مىس ىستەدىم. مۇعالىمدەردىڭ بالالارىن باق­تىم, جۇك ءتۇسىردىم دەگەندەي. قىسقاسى, بالالىق شاعىم بولمادى. جەتىنشى سىنىپتان ­باستاپ كۇندەلىك جازا باستادىم. «مەكتەپكە باردىم, تاۋعا شىقتىم, وسىنداي قۇس كوردىم» دەپ ءتۇرتىپ قوياتىنمىن. ونىڭ ءبارى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى.

مەكتەپتى بىتىرە سالا رەسەيدىڭ حاركوۆ قالاسىنا بارىپ, توڭازىتقىش شەبەرى ماماندىعىنا وقىدىم. قالاي دەگەنمەن, جانىما جاقىن ماماندىق ەمەس ەدى. مەن ءۇشىن تابيعاتپەن بىتە قاينا­سىپ كەتەتىندەي جۇمىس ىڭعايلى ەكەنىن تۇسىنگەم. ەكسپەديتسيالارعا شىققىم كەل­دى. سول ءۇشىن دە لابورانت بولىپ, جۇ­مىس­قا تۇسكەنىم بار. ودان كەيىن ۇزاق جىل­دار ناتۋراليستەر ستانساسىندا ەڭبەك ەتتىم. مىڭداعان شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ, تاۋ-تاستى ارمانسىز ارالادىم. ناتيجەسىندە, 41 وقۋشىم كانديداتتىق قورعادى, پروفەسسور بولدى. ءوزىم دە ناتۋراليستەر ستانساسىندا ىستەپ ءجۇرىپ, «باتىس التاي قۇستارى» تاقىرىبىنداعى ديسسەرتاتسيامدى قورعادىم. سوناۋ ماسكەۋدە.

– باتىس التايدىڭ بۇككەن سىرى كوپ دەيمىز. ءور التايمەن سالىستىرساق, نەسى­مەن ەرەكشەلەنەدى؟ – دەدىم, اڭگىمەسىن بولگىم كەلمەسە دە.

شىعىستىڭ ءتورت بۇرىشىن ارالا­عا­نىمەن, وسى ريددەردىڭ توڭىرەگىن كوپ شيىرلاعانىن جازعان ەڭبەكتەرىنەن جاقسى بىلەمىز. بىلسەك تە ءوز اۋزىنان ەستىگىم كەل­­دى. كەيدە اڭگىمەلەپ ايتىپ جۇرگەن دۇ­نيە­­نى قاعازعا تۇسىرە بەرمەيتىنىمىز دە بار. بالكىم, باتىس التاي بۇككەن سىردى ششەر­باكوۆ تا بۇگىپ قالدى ما, كىم ءبىل­سىن؟ قارسى الدىمدا وتىرعان ول ساۋساق­تارى­مەن اق كۇمىستەي شاشتارىن سالالاي ارتقا تارادى دا, اڭگىمەسىن قايتا جالعاعان.

– ءۇبى مەن نارىن وزەندەرىنىڭ اراسى – باتىس التاي. نەگىزى كەندى التاي دەي­­دى. مارقاكول جاق – وڭتۇستىك التاي ء(وزىمىز ءور التاي دەيمىز). ەرتىستىڭ سول جاعالاۋى – قالبا التايى. جالپى الساق, بۇل قازاقستاننىڭ التايى. ءوزىمنىڭ سانالى عۇمىرىمدا التايدىڭ ءار پۇشپا­عى­نا اياعىم جەتتى. ەكسپەديتسيا بىرەۋ ءۇشىن ­سەرۋەندەۋ, تىنىعۋ بولسا, مەن جۇمىس رەتىندە قارادىم.

باتىس التاي قورىعىنىڭ فلوراسىن العاش جۇيەلەگەن شۆەد عالىمى كارل ليننەي. ول تۋرالى اڭگىمە بولەك. مەن سونىڭ اتىمەن اتالعان جەرگە «تاستى ەرتەگى» دەپ اتاۋ بەردىم. قاداۋ-قاداۋ تىزىلگەن تاستار بەينەبىر ەرتەگى الەمىنە جەتەلەپ بارا جاتقانداي كۇيگە تۇسىرەدى. كۇن كوتەرىلگەن سايىن تۇسكەن كولەڭكەسى مىڭ قۇبىلىپ, ەرتەگى كەيىپكەرلەرىنە ۇقساي بەرەدى. بەس تاۋدىڭ سىلەمى قوسىلعان ەرەك­شە جەر بۇل. سوناۋ ءشۇي جازىعىنان باستال­عان حالزۋن, كوكسين تاۋ سىلەمدەرى, ءوزىمىز جاقتان ءۇلبى, يۆانوۆ, ليننەي جوتاسى وسى باتىس التاي قورىعىنا كەلىپ توعىسادى. قاق ورتاسىندا كول جاتىر, ءور جاعىنداعى تەپسەڭدە «ەرتەگى تاستارى» ءتىزىلىپ تۇر. عاجاپ ەمەس پە؟! ءۇش شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان التايداعى ەڭ باتپاقتى جەر دە وسىندا. ءۇبى وزەنى دە باتىس التايدان جىلىست­اپ اعادى. ۇلكەندى-كىشىلى ونداعان كولى بار. وسىم­دىككە دە وتە باي. سىلەۋسىن, بۇعى, مارال, ەلىك, بۇلان سىندى جانۋارلارى جەلە جورتادى. ايۋ دا ءورىپ جۇرەدى. قۇستاردىڭ جۇزدەن استام ءتۇرى كەزدەسەدى. ەۋرازيا كونتينەنتىندە مۇنداي جەر جوق.

ءالى ەسىمدە. 1972 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگى. باتىس التاي. تۋندرا توق-توق ەتىپ قاتىپ قالعان. تايعاناقتاپ جۇرە المايسىڭ. جانىمدا التىن تامىر قازىپ جۇرگەن جىگىتتەر بار. دىتتەگەن جەرىمىز – ورمان ىشىن­دەگى شاعىن عانا قاراعاي ءۇي. شىل­بىر بويى توپتىڭ الدىندا كەلە جاتقام. ءبىر ۋاقىتتا توڭ بولىپ قاتقان اياقتىڭ استىنان ايقىش-ويقىش ايۋدىڭ تىرناق ىزدەرىن بايقاپ قالدىم. جىگىتتەر­گە تىنىش دەگەندەي سۇق ساۋساقپەن ەرىن­دى باس­تىم. ەڭىستەگى بەتكەيگە قاراسام, الاڭ­سىز اق ايۋ ءجۇر. (قىتايداعى فوتوگراف تۇسىپبەك سلامحاننىڭ اق ايۋ تۋرالى اڭگى­مەسى ەسىمە ءتۇستى) دوربادان فوتواپپا­راتتى الا سالا قۋا جونەلدىم. ءىرى ەكەن. قوس اياقتاپ, بورساڭداي قاشتى. ءسۇرىنىپ-جىعىلىپ كەلە جاتىپ, ءبىر قاراسام, اپپاق قونجىقتارىن ەرتە جوسىلدى. جو-جوق, بۇل سولتۇستىك پوليارداعى اق ايۋ ەمەس. مۋتا­تسياعا ۇشىراعان. مىسالى, اپپاق قارعا دا بولادى.

ساناپ وتىرسام, 1992 جىلدان بەرى باتىس التايدا 19 جىل ءجۇرىپپىن. ءتىپتى الما­تىدان كەلگەن گەوگرافتار كولگە مەنىڭ اتىمدى بەرىپ كەتكەن. العاش بوتانيك يۋري كوتۋحوۆپەن بىرگە شىقتىق. ول كەزدە باتىس التايدا ادام اياعى سيرەك ەدى. سوندا ۇيا سالاتىن قۇستىڭ 25 جاڭا ءتۇرىن تاپتىم. شەكاراعا تاياۋ تۇس­تا سيرەك كەزدەسەتىن كوك بۇلبۇل كور­دىم. كەيىن قۇستار تۋرالى 800 بەتتىك كاندي­داتتىق ديسسەرتاتسيا جازدىم. نەگىزى, كان­ديداتتىققا 140 بەت تە جەتەتىن. قىزىعا وقىعان كوميسسيا مۇشەلەرى ەكىنشى توم جاساۋعا دا رۇقسات بەردى.

«اڭشىلىق شارۋاشىلىعى بيلەت جازعاننان باسقا تۇك بىتىرمەيدى»

– سوندا توڭازىتقىش جوندەۋدىڭ شە­بەرى قالاي ورنيتولوگ مامان بولىپ كەتتى؟ – دەپ تاڭدايعا تىعىلعان سۇراقتى تاق ەتكىزدىم.

– الماتىداعى قازىرگى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە بارىپ, دەكانعا كىردىم. ويىم, ورنيتولوگياعا جاقىن ماماندىققا وقۋعا ءتۇسۋ. سارى كيتەل كيگەن كەلبەتتى كىسى ەكەن. اڭگىمەلەسە وتىرىپ, ءوتىنىشىمدى ايتتىم. ورنيتولوگيا دۇنيەلەرى جەر تورەدە دەدى. تۇستىك. سۇراقتارىنا سارت-سۇرت جاۋاپ بەرىپ كەلەمىن. قۇس تۇرلە­رىن ءتىزىپ شىقتىم. ەندەشە, وقۋعا ءتۇس دەدى سول جەردە. بىراق تالاپ بار دەدى كوتەرىڭكى داۋىسپەن. ءسال ءۇنسىز تۇردى دا, ەكسپەديتسيالارعا شىعاسىڭ دەدى كوزىمە تىك قاراپ. قۋانىپ كەتتىم. «شورتاندى سۋ­مەن شوشىتتىڭىز» دەپ ازىلدەدىم.

سودان باستاپ, قۇستاردى شىنايى زەرتتەۋگە كىرىسكەم. ولاردىڭ قيمىلىن, داۋىسىن ابدەن تانىدىم. شىعىس قازاقستاندا تابانىم تيمەگەن جەر جوق شىعار. الدى­مەن, ەكسپەديتسيانىڭ جوسپارىن ساعات ءتىلىنىڭ جۇرىسىمەن جۇيەلەپ الدىم. ءبىرىنشى ەرتىستىڭ بويىمەن قۇلديلاپ, سەمەيگە دەيىن ءجۇرىپ ءوتتىم. ودان سوڭ باتىس التاي, وڭتۇستىك التايدى ارالادىم. جوسپارعا ساي زايسان, ماڭىراق, شىلىكتى جازى­عى, ساۋىر-تارباعاتاي, الاكول جاقپەن ءجۇرىپ ءوتتىم. ابايدىڭ جازىعىنا ءتۇسىپ, شىڭعىستاۋعا دەيىن باردىم. ءسويتىپ, قال­با سىلەمدەرىنە كەلىپ توقتادىم, – دەپ, سورە­دەگى ءوزىنىڭ اۆتورلىق كىتاپتارىنا قول سوزدى.

ب.ششەرباكوۆ سانالى عۇمىرىندا بيو­لوگيا مەن ەكولوگياعا قاتىستى جۇز­دەن استام عىلىمي جۇمىس, وتىزدان اس­تام عىلىمي كوركەم كىتاپ پەن 160 عىلى­مي ماقالا جازعان. ەڭبەكتەرى تەگىس كىتاپحا­نالاردا جيناقتالعان. جازعان دۇنيەلە­رىنىڭ بار­لىعى تابيعاتتى قورعاۋعا ۇندەي­دى. ال اڭشىلىق دەگەنگە قانى قاس. بۇل تاقى­رىپ­تىڭ شەتىن شىعارا قويىپ ەدىم, «قارسىمىن» دەپ كۇڭك ەتە ءتۇستى. قاباعى شى­تىناپ شىعا كەلدى. قايدان عانا سۇراپ ەدىم دەدىم ىشتەي. قۇداي بىلەدى, قۇس ات­قان اڭشىنى كورسە, ءوز قولىمەن تۇن­شىق­تىراتىن سياقتى.

– شىعىس قازاقستاندا اڭ قالعان جوق. كوشپەلى قۇستىڭ ءبارى بىزدە ەدى. قازىر كۇرت ازايعان. ولار كۇن سۋىتا جەرورتا تەڭىزى­نە قاراي ۇشادى. ال جول-جونەكەي سوعىس. قۇستان بولەك, قانشاما اڭ ءولىپ جاتىر. ءار توبەدە اڭقيتتاپ وتىراتىن سۋىر دەگەن سيرەگەن. بەس قويان, جيىرما شاقتى قۇر كورسەك, كوبەيىپتى دەيمىز. كەزىندە مىڭ شاقتىسى بولعان. بىزدە 10-12 ۇيرەكتىڭ ءتۇرى بولسا, ونىڭ جارتىسى «قىزىل كىتاپتا». قارا ەرتىستەن عانا 250-300 ۇيرەك سانار ەدىك. كەيىن قامىس ورتەنەدى, اڭشىلار كوبەيدى. ءبىر جىل­دارى قورىقشىلارمەن بىرگە ارالاپ كور­دىم. قازدىڭ دا قاڭقىلى ەستىلمەيدى. ەسە­سىنە, سۋقۇزعىن مەن اققۋدىڭ سانى ارت­قان. تىرنانىڭ دا اعى كوبەيىپ, سۇرى ازاي­عان. مۇنداي باي تابيعاتىمىز ءۇشىن اڭ سانى وتە از. اڭشىلىق شارۋاشىلىعى بي­لەت جازعاننان باسقا تۇك بىتىرمەيدى. بەس ۇيرەك­كە دەپ بيلەت العان اڭشى سول بەسەۋمەن شەك­­تەلەدى دەپ ويلايسىڭ با؟ ەڭگەزەردەي جى­گىت­تەر قورعانسىز اڭدى اتىپ الىپ, سۋرەت­كە تۇسەدى. سونى ماقتان كورەدى... تايگا ءۇن­سىز قازىر. اڭشىلىققا توقتاۋ سالۋ كەرەك! ءاي, بىراق, ءبىز ايتقانمەن, اڭدى جو­عا­رى­داعى باي-باعلاندار اۋلايدى. ولار مەنىڭ ۇسىنىسىمدى قابىلداي قويماسى انىق.

ەرتەدە زايساننىڭ كەندىرلىگىندە جول­­­بارىس جورتاتىن. قۇرىدى ول دا. امۋداريا, سىرداريانىڭ بويىنداعى جول­­­­با­­­رىستىڭ ءبارىن قۇرتىپ الدىق. ونىڭ با­رىنە ادامي فاكتور اسەر ەتتى. ال اۋىل ىشىنە اڭ كىرىپ كەتسە كوبەيگەندىكتەن ەمەس, ازىق بول­ماعاندىقتان, اۋىل ماڭىن تىمىس­كىلەنەدى, – دەپ ۇلكەن ماسەلەنىڭ باسىن اشتى. اۋداندىق, وبلىستىق دەڭگەيدەگى ەمەس, رەس­پۋبليكادان نازار اۋداراتىنداي پروبلەما بۇل.

شىعىستىڭ شىرايلى تابيعاتىنا شى­نايى جاناشىرلىق تانىتىپ جۇرگەن بوريس ششەرباكوۆ كەيىنگى جىلدارى تاريحي تاقىرىپتاردى دا قوزعاپ ءجۇر. قازىرگى تاڭدا جىبەك جولى بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىر. ول تۋرالى تىڭ دەرەكتەر دە تاۋىپتى. ساۋدا كەرۋەنى كوكتاۋ, تارعىن تاۋلارىن باسىپ ءوتىپ, اسۋبۇلاق جازىعىنا تۇسكەن. مۇندا ايالداعان سوڭ ومەشكە كوتەرىلە بەرىستەگى وڭ جاقتاعى جازىقپەن جىلجىعان. ءسويتىپ, توتەسىنەن قىتايعا شىققان. بۇل جولداردا باقىر تيىندار تابىلعان. ب.ششەرباكوۆتىڭ ­ايتۋىن­شا, جەڭىل-جەلپى دالەلدى دەرەكتەر بار. بىراق ەڭبەگى اياقتالماعان سوڭ بولار, بۇل تاقىرىپتا كوپ اشىلا قويمادى.

– ەندەشە, ءسىزدى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الا­يىن, – دەپ فوتواپپاراتىما جارماسا بە­رىپ ەدىم, – جاس كۇنىمدەگىدەي كەسكىن-كەل­بەت جوق, ونى نە قىلاسىڭ؟! – دەپ, ءۇزىلىپ بارا جاتقان اڭگىمەسىن قايتا جالعادى.

– سىرىقتاي جىگىت ەدىم. اكروباتيكامەن دە, كۇرەسپەن دە اينالىستىم. ايتكەنمەن, اپام جالعىز بولعاندىقتان اسكەر قاتارى­نا المادى. الماتىدا وقىپ جۇرگەنىمدە كاۆكازدىقتار دەنە بىتىمىمە قاراپ, قاتار­لارىنا قوسىلۋىن سۇرادى. ءتىپتى پاتەر دە ۇسىندى. بىراق, باعىتىم باسقا ەدى. باعىتىمنان اداسقام جوق. ءالى كەلەمىن...

شىعىس قازاقستان وبلىسى