كەنەسارى حان دەگەندە تاريح قانا ەمەس, قازاق ازاتتىعى مەن تۇتاستىعى, مەملەكەتتىلىگى مەن رۋحى قاتار جۇرەدى. تۇران دالاسىندا وتكەن شىڭعىس, جوشى باستاعان ۇلى حانداردىڭ سوڭى كەنەنىڭ تاعدىر-تالايى قانداي قياپاتتى بولسا, رۋح كوتەرگەن الاپاتى سونشالىقتى بولعانى وسى جولى دا ءبىر مارتە قىلاڭ بەرگەندەي.
جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعى مەن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىن ساقتاۋ جولىندا پاتشالىق رەسەيمەن سوعىسقان قازاقتىڭ سوڭعى حانىنىڭ 220 جىلدىق مەرەيتويى مەن ءشايىت كەتكەنىنە 175 جىلدىعىنا بايلانىستى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە القالى جيىن ءوتىپ, «كەنەسارى حان» كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
ءىس-شارا ەلورداداعى «قاراوتكەل زيراتىندا» تىنىم تاپقان كەنەسارى ساربازدارى مەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, الاش ارىسى سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتاۋدان باستالدى. س.سادۋاقاس ۇلىنىڭ سۇيەك ك ۇلى ماسكەۋدەن بەرتىندە اكەلىنىپ جەرلەنگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى القالى جيىندى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى جۇرگىزىپ, اۋەلى «كەنەسارى حان» كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. كىتاپ بۇعان دەيىن شىققان «حان كەنە» جيناعىنىڭ تولىقتىرىلعان جاڭا نۇسقاسى. نىسانباي جىراۋدان باستاپ ۇلى ماعجان, جامبىل جاباەۆقا دەيىنگى اقىن-جىراۋلار مەن تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋلەرى توپتاستىرىلسا كەرەك. «كەشە عانا رەفەرەندۋم ءوتىپ, ەل تاريحي تاڭداۋىن جاساپ, جاڭا قازاقستانعا قادام باسقاندا ءبىز العاشقى ءىس-شارامىزدى كەنەسارى رۋحىنا ارناپ وتىرمىز. 1841 جىلى الاش بالاسى جوشى ۇلىسىنىڭ ورتالىعى ۇلىتاۋدا كەنەسارىنى اق كيىزگە وتىرعىزىپ, حان سايلاعان ەكەن. كەشە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى دا ۇلىتاۋدا وتەتىنىن مالىمدەدى. مۇنداي ەلدىك شارالار ساباقتاستىعىنىڭ سيمۆوليكالىق ءمانى زور», دەپ اتاپ ءوتتى دارحان قۋاندىق ۇلى.
العاش ءسوز سويلەگەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بەرىك ابدىعالي ۇلى: «كەنەسارى حان ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستىڭ سيمۆولىنا اينالدى. كەنەسارى تاريح ساحناسىنا كوتەرىلگەندە, قازاق دالاسىنىڭ تەرىستىگىن رەسەي, وڭتۇستىگىن قوقان, حيۋا حاندىقتارى يەمدەنىپ العان, قازاق دەگەن مەملەكەت جوققا اينالعان. ورتالىقتا عانا ازعانتاي جەر قالعان. 1841 جىلى حان سايلانۋى جاي ەمەس, مەملەكەتتىلىگى جاريالاعانى ەدى بۇل. قازىر ءبىز كەنەسارى جورىعىن ورىس قۇجاتتارى نەگىزىندە زەردەلەپ, سول بويىنشا كەڭ كولەمدى ەڭبەك دايارلاۋ ۇستىندەمىز, كۇزگە قاراي شىعىپ قالادى. ونىڭ ساربازدارى وتكەن جەردى ورىستار تۇك قالدىرماي جازىپ كەتكەنىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. قازاق حاندىعى كۇيرەۋگە اينالعاندا سوڭعى ۇلتتىق مايداندى قۇرىپ كەتكەن كەنەسارى حان شىن مانىندە ازاتتىقتىڭ سيمۆولى, سونى نەگىزگە الا وتىرىپ, ۇسىنىس دايىنداپ جاتىرمىز. ازاتتىقتىڭ سيمۆولى رەتىندە تاۋەلسىزدىككە قىزمەت ەتكەن تۇلعالارعا بەرىلەتىن كەنەسارى اتىندا ۇلكەن ءبىر وردەن بولۋعا ءتيىس», دەدى. پارلامەنت وكىلەتتىلىگى كۇشەيتىلىپ جاتقاندا بۇل ۇسىنىس جەردە قالمايدى دەگەن ويدامىز.
حان كەنەنىڭ تۋ تىككەن جەرى كوكشەتاۋ ەكەنى بەلگىلى. ول جاقتان بەلگىلى جازۋشى جابال ەرعالي اقمولا وبلىسى اكىمىنىڭ قۇتتىقتاۋى مەن ىستىق سالەمىن الا كەلىپتى. «ارقادا بۋرابايعا جەر جەتپەيدى, الاشتا كەنەكەمە ەر جەتپەيدى», دەپ ۇلى ماعجان جىرلاماقشى, كوكشە, بۋرابايدا كەنەسارى ىزدەرى سايراپ جاتىر. كەنەسارى ۇڭگىرى, اۋىلى, حان ەسىمىمەن بايلانىستى قاسيەتتى مەكەندەردىڭ اقتارار سىرى از ەمەس», دەپ ەسكە سالدى.
«كەزىندە الاش زيالىلارىن «ەسكى وقىعاندار» اتاعان ەكەن. سول سياقتى, مۇندا ەلوردا كوشىپ كەلگەن سوڭ, «وسى استانا نەدەن باستالدى؟», دەپ سۇراعاندا, «استانا كەنەسارى ەسكەرتكىشىنەن جانە ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن باستالدى», دەيدى ەكەن زيالىلار. بۇرىنعى الاش ارىستارى كەنەسارىعا باسا ءمان بەرگەن. قوشكە كەمەڭگەر ۇلى «كەنەسارى قازاقتىڭ باسىن قوسۋعا مۇمكىندىك تۋعىزعان تۇلعا», دەگەن. الاش ارداقتىلارىنىڭ كوبى بالاسىنىڭ اتىن ەسكەندىر قويىپ, كەنەكە دەپ ەركەلەتەدى ەكەن. دەمەك قازاق قوعامىنداعى جاڭعىرۋ مەن جاڭارۋ كەنەسارى ەسىمى ارقىلى جۇرگەنىن پايىمداۋعا بولادى.
ەكىنشى, كەنەسارىنىڭ مىلتىعى ومبىدا ولكەلىك مۋزەيدە تۇر. قىلىشى شىمكەنتتە. وسىناۋ قۇندى جادىگەرلەردى قوسۋدى ويلاستىرۋىمىز كەرەك. كەنەسارىنىڭ باسى تۋرالى دا بىلتىردان بەرى ۇلكەن دەڭگەيدە ماسەلە كوتەرىلىپ جاتىر. ونى دا اكەلگەن كۇندە قايدا قويامىز, ءبارى ويلاستىرىلۋى ءتيىس. بۇل يگىلىكتى ءىس حالىققا, ۇلتىمىزعا قىزمەت ەتەتىندەي بولۋ كەرەك», دەدى الاشتانۋشى عالىم, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى.
جيىنعا ونلاين رەجىمدە قاتىسقان تاريحشى, اكادەميك مامبەت قويگەلدى دە سالماقتى وي ايتتى. «1942 جىلى قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىندە ەل تاريحىنىڭ جوسپارى تالقىعا ءتۇسىپتى. سوندا ءبىزدىڭ ءبىر ۇلكەن جازۋشىمىز «كەنەسارى تاقىرىبىن تاريحقا قوسۋعا ەرتە, قوسپاي-اق قويالىق», دەپتى. ونى ەستىگەن مۇحتار اۋەزوۆ «قازاقستان تاريحىنا كەنەسارى تاقىرىبى قوسىلماسا, ونداي تاريح كىمگە كەرەك؟», دەپتى. بۇل اڭگىمە بۇگىنگى جاڭا قازاقستانعا دا قاتىستى بولسا كەرەك», دەگەن ول «كەنەسارى-ناۋرىزباي» جىرىن جازعان نىسانباي جىراۋدى ۇمىتىپ بارا جاتقانىمىزدى ەسكە سالدى. ۇرپاق نىسانباي جىراۋدى ۇمىتپاۋ ءۇشىن ەسكەرتكىش بەلگىلەر كەرەك دەپ ءتۇيدى ءسوزىنىڭ سوڭىن. ارينە, بۇل قۇپتارلىق ۇسىنىس دەپ بىلەمىز.
جىرشى, جىراۋ الماس الماتوۆ اۆتورلىق «شىڭعىسناما» جىرىنىڭ كىرىسپە بولىمىنەن ءبىر ءۇزىندى قايىردى.
«كەنەسارىنىڭ اسكەرى وتە قۋاتتى اسكەر. ورىنبوردىڭ تۇبىندە پاتشانىڭ جاندايشاپتارىن دىرىلدەتكەنىن جازادى ە.بەكماحانوۆ. قاھارلى بولعان. كەنەسارى قازاقتىڭ عانا قاھارمانى ەمەس. ۇلى تۇراننىڭ ءباھادۇرى. سوناۋ مودە مەن شىڭعىس حاننىڭ مۇراتىن كوكسەپ, سول جولدا سوعىس اشقان ۇلى قولباسشى رەتىندە باعالاۋىمىز كەرەك. جاڭا قازاقستانعا كەنەسارىنىڭ رۋحى مەن نامىسىن بويىنا سىڭىرگەن جاسامپاز تۇلعالار قاجەت», دەپ وي ءتۇيدى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك نەگيموۆ.
سونىمەن قاتار بۇل ويدى دارحان قىدىرالى دە قوستاپ, كەنەسارىنى ۇلى تۇراننىڭ سوڭعى كوكجالى دەپ اتاسا جاراساتىنىن قاپەرلەدى. «قايسىبىر عالىمدار جوڭعاريانى ۇلى دالاداعى سوڭعى كوشپەلى حاندىق رەتىندە ايتىپ ءجۇر, بىراق جوڭعاريا ەمەس, بىزدىڭشە قازاق حاندىعى بولۋى ءتيىس. ونىڭ سوڭعى كوكجالى كەنەسارى حان دەسەك, جاڭىلىسپايمىز».
داۋلەسكەر كۇيشى جانعالي جۇزباەۆ «بەس تورە» كۇيىن تارتتى. بۇل ونەر تۋىندىسىن قاسىم تورەنىڭ بەس بالاسىنا ارنالعانىن اقسەلەۋ سەيدىمبەك ەڭبەكتەرىنەن كەزدەستىرگەنىن, ەسكى كۇيشىلەر بۇل كۇيدى شالعاندا كەيدە «كەنەسارى-ناۋرىزباي» دەپ اتاعانىن ورتاعا سالدى. شاكىرتى اردابي ماۋلەت ۇلى قىتاي قازاقتارىنىڭ اراسىندا ساقتالىپ قالعان «كەنەسارى-ناۋرىزباي» كۇيىن بوساتتى شاناقتان. نەگىزى جورىققا كەلگەنىمەن, تەرەڭ قايعى مەن قاسىرەتكە باستايتىن شىعارما.
قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, گەنەرال اباي تاسبولاتوۆ اسكەري ادامدار باتىرلار تۋرالى, كەنەسارى سىندى ستراتەگ, تاكتيكتاردى تەرەڭ ءبىلۋ كەرەگىن العا تارتتى. سولاردىڭ ۇرىس تاسىلدەرىن مەڭگەرسە دەگەن ويدى قۋاتتادى. ساياسي عىلىمدار دوكتورى, گەنەرال ەرجان يساقۇلوۆ تا كوكەيكەستى ويلارىن ورتاعا سالدى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, بۇركىت اياعان دا كەنەسارى بولمىسىن اشا ءتۇسۋ ءۇشىن قىرعىزداردان دا ماعلۇماتتار جيناۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى.
جيىندى جۇرگىزۋشى دارحان قۋاندىق ۇلى تاعىلىمدى شارانى تۇيىندەپ بولعاندا, بوتاگوز ارىستان اتتى اجە كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋدارتتى. كوشەلى كەيۋانا كەنەسارى حاننىڭ وسپان دەگەن بالاسىنان تارايتىن تىكەلەي ۇرپاعى ەكەن. ەلدىڭ رۋحىن وياتۋ جونىندەگى جالىندى سوزدەرىمەن ءسۇيسىندىردى.
ۇزاققا سوزىلعان مۇنداي جيىنداردا شىداس بەرىپ وتىرا بەرمەيتىن ەل ءبىر جارىم ساعات تاپجىلماي وتىرىپ, كەنەسارىنىڭ رۋحىمەن سىرلاسقانداي بولدى. ەل حان كەنە دەسە, اۋزىن اشىپ, كوزىن جۇمادى. الداسپان رۋحقا سۋساپ قالعانداي سەزىلدى. حاننىڭ رۋحى جەبەپ ءجۇرسىن قازاقتى!