تۇعىرعا قونعان تۇلعا

بيۋست – تۋعان جەرىندە شاحان مۋسين رۋحىنا تاعزىم ەتۋدىڭ ال­عاشقى قادامى. الداعى ۋاقىتتا مەكتەپكە, اۋداندىق مادەنيەت ۇيى­نە, ءتىپتى كوشەگە ەسىمى دە بەرىلەر. ول شارۋا ۋاقىت ەنشىسىندە.

بىزگە دەيىن شاحان ءمۋسيندى «تۇعىرىنا قوندىرۋ» جونىندە ماي اۋدانىنداعى بەلسەندى ازاماتتار باستاما كوتەرگەن. جەرگىلىكتى جۋرناليست مەيرامبەك قىزىر العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ شاڭ باسقان ارحيۆتەردى قوپارىپ, كوپ ەڭبەك سىڭىرگەنى بەلگىلى. كەيىن ولكەتانۋشى بەرىك ەسكەندىروۆ تە قاتارعا قوسىلىپ, زەرتتەۋ جۇ­مىستارىن جالعاستىردى. پار­لامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى التىنبەك نۇح ۇلى بىرنەشە جىل بۇرىن قولعا العان پاۆلودار وبلى­سىنىڭ 100 تاريحي تۇلعاسى جوباسىنا شاحان ءمۋسيندى ەنگىزۋگە ۇلەس قوسقان دا سولار. دەسە دە, بۇل ماسەلە ءبىر ءسونىپ, ءبىر جانعان جا­رىق شامى سياقتى شەشىمىن تاپپاي كەلگەن-ءدى. «ەلەكترشى» رەتىندە ىسكە كىرىسكەن «Egemen Qazaqstan» گازەتى سەڭدى قوزعالتۋعا سەپتىگىن تي­گىزدى. وسى جىلدىڭ قاڭتار ايىن­دا باسىلىم بەتىندە جۋرناليست فارحات قايرات ۇلىنىڭ ء«تورت تۇل­­عاعا پەرزەنت بولۋ – تاعدىر­دىڭ سىيى» اتتى شاحان ءمۋسيننىڭ قى­زى ماقپال مۋسينامەن سۇحباتى جا­رىق كوردى. مامىر ايىندا «شا­حان­عا شاھاردان كوشە بۇيىرا ما؟» دەگەن ماقالا جاريالاندى.

بيۋست اشىلادى دەگەن حاباردى ەستىگەندە قاتتى قۋانعانىمىز راس. اۋدان باسشىلىعى ءسۇيىنشى سۇراپ, سالتاناتتى ءىس-شارا 31 مامىرعا بەل­گىلەنگەنىن جەتكىزدى. ول تەگىن ەمەس. شاحان مۋسين «ناركومعا حات» دەگەن ولەڭى ءۇشىن سوتتالىپ, 10 جىل كولىماعا, 8 جىل سىبىرگە ايدالىپ, ءومىرىنىڭ 18 جىلىن تار قاپاستا وتكىزگەنى بەلگىلى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىندە ءبيۋستتىڭ اشىلۋى جي­نال­عاندارعا ايتۋلى داتا­نىڭ اۋرا­سىن سەزىندىرە ءتۇستى. ءبىر مي­نۋت ۇنسىزدىك كەزىندە عانا ەمەس, ءىس-شارا بويى قىرشىن كەتكەن بوز­داقتاردىڭ اۋىر ءحالىن جۇرەكپەن سەزىندىك.

اقجار اۋىلى اۋدان ورتالى­عىنان 120 شاقىرىم جەردە ورنا­لاسقان. شاحان مۋسين تار قاپاستان شىققان سوڭ بىردەن تۋعان اۋىلىنا جول تارتىپ, ءبىر اپتاداي ماۋقىن باسقان ەكەن. ونى ءىس-شاراعا قاتىس­قان ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان ەستىدىك. ءنۇربيبى جاناقوۆا – شاحاندى كوزبەن كورگەندەردىڭ ءبىرى.

– شاحان اعامىز اۋىلىنا كەلگەن ۋاقىتتا ەڭ اۋەلى ۇلكەندەرگە سالەم بەرىپ شىعاتىن. سونداي ونەگەلى ادەتى بار ەدى. سوسىن عانا جەكە شارۋالارىنا كىرىسەتىن. مەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنىڭ يەگەرى بوتاي جاناقوۆتىڭ كەلىنىمىن. ءبىزدىڭ شاڭىراققا دا تالاي كەلىپ, ۇيدەگىلەرمەن اڭگىمەسى جاراسىپ, ءتىپتى, قونعان كەزدەرى دە ەسىمدە. ءبىر جىلدارى اققۋلى اۋدانىنا اقىن قاليجان بەكحوجينمەن كەلگەنىن ەستىدىك. ونى ايتىپ وتىرعانىم, اينالاسىنا ءوزى سياقتى وقىمىستى, تالانتتى جاندار توپتاساتىن.

شاحان ءمۋسيننىڭ ەلەۋسىز قال­عانى ءبىزدى دە الاڭداتاتىن. وكى­نىشكە قاراي, وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشقانداي ايتۋلى ءىس-شارا ۇيىم­داس­تىرىلمادى. ماي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى وزدەرى ءبىرىنشى بولىپ باستاما كوتەرمەسە, باسقا كىمگە كەرەك؟ بيىل توڭ ءجىبىپ, تاريحي تۇلعانى ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى قولعا الىنا باستاعانى قۋانتا­دى. ءبيۋستتىڭ اشىلعانىنا ەرەكشە قۋانىپ وتىرمىن. يگى ىسكە اتسالىسقان اۋدان باسشىلىعىنا, اۋىل اكىمى تەمىربولات سارينگە, وزگە دە بەلسەندى ازاماتتارعا العى­سىمدى بىلدىرەمىن, – دەپ ءنۇربيبى اجە اعىنان جارىلدى.

ءوز كەزەگىندە اۋدان اكىمى اعى­باي ءامىرين ماي اۋدانىنىڭ تاريحي تۇلعالارىن اسپەتتەۋ ءىسى جال­­­عاسا بەرەتىنىن, بۇل رەتتە اۋىل مەك­­تەبىنە شاحان ءمۋسيننىڭ ەسى­مىن بەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جات­قانىن ايتتى.

– شاحان مۋسين – ماي اۋدانى­نىڭ ماقتانىشى عانا ەمەس, مۇقىم قازاققا ورتاق تۇلعا. قاسىرەتتى كە­زەڭ – اشارشىلىق جىلدارى تۋعان اۋىلىنا كەلىپ, قىناداي قى­رىل­عان حالىقتى كورىپ, ادى­لەتتى ىزدەپ شىعارعان جالىندى جىرى تاعدىرىن تۇبەگەيلى وز­گەرت­تى. ول 18 جىل ءومىرىن تۋعان تو­پى­راعىنان جىراقتا, ازاپ پەن بەي­نەتتىڭ ورتاسىندا وتكەردى. تەك­تى ۇلدىڭ قايسار رۋحى سىنباي, قيىندىققا توتەپ بەردى. كە­يىنگى جىلداردا ەل قۇرمەتىنە بو­لەندى. قىزمەتىن قازاق دراما تەاترى­نان باستاپ, وسى تەاتردىڭ ىرگە­تاسىن قالاۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تاريحتا ءىز قالدىردى. قازاق كينوسىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوستى. 1957 جىلى م.اۋە­زوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنا جۇ­مىسقا شاقىرتىلدى. سول جەردە تابان اۋدارماستان 43 جىل ەڭ­بەك ەتتى. شاحان ءالىمحان ۇلى كينو سالاسىندا دا تابىستى بولدى. سانالى عۇمىرىندا باس-اياعى وتىزعا جۋىق كينوعا ءتۇسىپتى. ال­عاش­قى تۇسكەن كينوسى – ءماجيت بەگا­ليننىڭ «بۇل شۇعىلادا بول­عان ەدى» دەگەن ءفيلمى. شاحان ءمۋسين­نىڭ عيبراتتى عۇمىرىن نا­سي­­حاتتاۋ شارالارى ءبيۋستتىڭ اشى­­لۋىمەن توقتاپ قالمايدى. بۇل با­عىتتا ءوز جوسپارىمىز بار. قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل مەكتەبىنە ەسىمىن بە­رۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا, – دەدى اۋدان باسشىسى.

اعىباي قويشىباي ۇلىنىڭ بۇل اۋدانعا اكىم بولىپ تاعا­يىن­دالعانىنا كوپ بولا قويعان جوق. «شىنى كەرەك, شاحان مۋ­سين­دەي تۇلعانىڭ ومىرىنە دەگەن قى­زىعۋشىلىق «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە شىققان ء«تورت تۇلعاعا پەرزەنت بولۋ – تاعدىردىڭ سىيى» اتتى ماقالادان كەيىن باستالدى. شا­حان ءمۋسيندى ۇلىقتاۋ جونىن­دەگى ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى كو­تەرگەن ماسەلەلەر ورىندى», – دەپ گازەت ۇجىمىنا العىسىن جاۋدىردى.

سالتاناتتى ءىس-شاراعا شاحان ءمۋسيننىڭ اققۋلى اۋدانىندا تۇرا­تىن جيەندەرى كەلدى. ەرمەك مۋ­سين بۇل وقيعانى كوپتەن كۇتكەن­دىكتەن بە ەكەن, تولقىپ تۇرعانى سەزىلىپ تۇردى.

– ناعاشىمىزعا بيۋست ورناتىلادى دەگەن حاباردى ەستىگەندە توبەمىز كوككە ءبىر ەلى جەتپەگەنى راس. بۇعان دەيىن باتىل باستامالار قولعا الىنسا دا ورتا جولدا توقتاپ قالاتىن. كەلەسى جىلى شاحان ءمۋسيننىڭ تۋعانىنا – 110 جىل. وسى ورايدا اۋدان كولەمىندە عانا ەمەس, وبلىس بويىنشا اۋقىمدى شارالار ۇيىمداستىرىلسا دەگەن تىلەگىمىز بار. شاحانعا جاسالعان قۇرمەت – اۋلەتتىڭ ابىرويى ءۇشىن عانا ەمەس, جاستاردىڭ جارقىن بولاشاعىنا دەگەن قادام. سەبەبى ونىڭ ومىربايانىمەن تانىسقان جاس قيىن كەزەڭدە دە ومىردەن تۇڭىلمەي, باياندى عۇمىر كەشۋگە بولاتى­نىن تۇسىنەر ەدى. تار قاپاستان كە­يىن دە ونەگەلى ءومىر سۇرۋگە بولا­تىنىن ۇعىنار ەدى. بۇگىنگى ءىس-شا­راعا رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قا­لا­سىندا تۇراتىن قىزى ماقپال كەلە المادى. ونىمەن تىعىز بايلانىستامىز. ۇيىمىزدە رابيعا سىز­دىقوۆانىڭ شاحان مۋسين تۋرالى جازعان كىتاپتارى ءوز قول­تاڭباسىمەن ساقتاۋلى. اقجار اۋىلدىق مەكتەبىندەگى مۋزەيگە جادىگەر رەتىندە شاحاننىڭ سۋ­رەتىن تاپسىردىق. يگى ءىس-شا­راعا اتسالىسقان ازاماتتارعا اۋلە­تى­مىزدىڭ اتىنان العىسىمدى بىل­دى­رەمىن, – دەدى ەرمەك مۋسين.

ءبىز دە اقجار اۋىلىنان كو­تەرىڭكى كوڭىل كۇيمەن قايتتىق. كە­لە­سىدە مەكتەپكە ەسىمى بەرىلگەندە با­راتىن شىعارمىز...

پاۆلودار وبلىسى,

ماي اۋدانى