وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن, 4 ماۋسىم – مەملەكەتتىك رامىزدەر كۇنى قارساڭىندا استانالىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن مەملەكەتتىك تۋدىڭ اۆتورى شاكەن نيازبەكوۆ ەلوردا تورىندە ستۋدەنتتەرمەن كەلەلى كەزدەسۋ وتكىزگەن ەدى.
العاش كورگەندە اڭداعانىم, شاكەن اعا ارناسى كەڭ, اعىسى بىلىنبەيتىن ۇلكەن داريا سياقتى ەكەن. اۋەلى جەر باۋىرلاي كوتەرىلىپ, اسىقپاي ەكپىندەپ, قالىقتاي كوتەرىلىپ قياعا قيالاي تارتاتىن قىراندار سەكىلدى, اڭگىمەسىن باياۋ باستادى: – نەگىزى مەنىڭ تۋعان جىلىم تەرىس جازىلىپ كەتكەن. شىندىعىندا, 1935 جىلى شالا تۋىپپىن. ءتىپتى كىرپىگىمدە قيمىلدامايدى ەكەن. سودان اعايىن-تۋعاندار «مىنا شالا تۋعان شاقالاق ءسىرا ادام بولماس, ءبىر كۇنى شەتىنەپ كەتەر» دەپ, مەتىركە الۋعا اسىقپاپتى. قۇدايدىڭ قۋاتىمەن ءتىرى قالىپپىن. جاسىم ۇشكە تولعاندا اعايىندارىمىز: «ويباي-اۋ, مىنا بالا ولمەيدى ەكەن, ەندى بۇعان كۋالىك الايىق!» دەپ, ادام ساناتىنا قوسىپتى. ونىڭ سىرتىندا, بەس جاسقا تولعانعا دەيىن وزدىگىنەن جۇرە المايتىن «مەشەل بالا» اتانعان جايىمىز تاعى بار. مىنە, بىلگىڭ كەلسە مەنىڭ ءومىر-تاريحىم وسىلاي باستالادى قاراعىم...
جارىقتىق تەرەڭ كۇرسىندى. سەبەبى 12 جاسىندا اكە-شەشەدەن بىردەي ايىرىلىپ تۇل جەتىم قالىپتى. جالعىز قارىنداسىن جەتەلەپ, «دەتدومدى» پانالاعان. وقۋدى ورىسشا باستاپتى. ادەتى جىبىرلاپ سۋرەت سالا بەرەدى ەكەن. ءبىر كۇنى ينتەرناتتا بىرگە وقيتىن ۆيسساريون لي دەيتىن كورەي دوسى. – شاكەن, ەكەۋىمىز لەنينگرادقا بارىپ سۋرەت سالۋ مەكتەبىنە وقىساق قايتەدى, قالاي قارايسىڭ؟ – دەيدى. اعامىز «ماقۇل» دەيدى. ءسويتىپ, ۆ.ي.مۋحين اتىنداعى كوركەمونەر ۋچيليششەسىنە قابىلدانىپ, ونى 1958 جىلى ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ وقۋىن لەنينگرادتاعى سۋرەتشىلەر جانە ديزاينەرلەر اكادەمياسىندا جالعاستىرادى. وسىندا تابان اۋدارماي التى جىل وقىپتى.
شاكەن وڭلاسىن ۇلى تەك سۋرەتشى عانا ەمەس, سان قىرلى تالانت يەسى دە. كەڭەس وداعىنا ايگىلى «ۆولگا» جەڭىل اۆتوكولىگىن تۇڭعىش قۇراستىرعان بەس ونەرتاپقىشتىڭ ءبىرى. ونى بۇگىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. سونىمەن قاتار گەرالديكا جاساۋدىڭ شەبەرى. 1982 جىلى وداق كولەمىندە وتكەن پلاكات تۇرلەرىن جاساۋ بايقاۋىندا باس جۇلدە العان. الماتى قالاسى گەربىسىنىڭ اۆتورى. اكادەميادا وقىپ جۇرگەن جىلدارى «گلوبۋس» تەلەديدارىنىڭ ديزاينىن جاساپ, الەمدى تاڭعالدىرعان.
– بۇل ەلەكترونيكانىڭ تەحنيكالىق بازاسى ءالى قالىپتاسپاعان زامان-تىن. دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق تەلەۆيزور اتاۋلى لامپا ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن. لامپالاردى الماستىرۋ ارقىلى تەلەۆيزوردىڭ ەكرانىن ۇلكەيتەتىن ءادىس ويلاپ تابۋ تۋرالى حالىقارالىق كونكۋرس جاريالاندى. بايگەگە قاتىسۋشىلارعا جارتىلاي وتكىزگىش سحەماسىن قولدانۋدى شارت ەتىپ قويدى. سونىمەن مەن ءۇي ىشىندە اينالىپ تۇراتىن تەلەۆيزور ويلاپ تاپتىم. وعان «گلوبۋس» دەپ ات قويدىم. قۇرىلعى اينالمالى قوندىرعىعا ورناتىلدى. ءۇيدىڭ كەز كەلگەن بۇرىشىندا وتىرىپ, ءپۋلتتى باسىپ قالساڭىز ەكران وزىنەن ءوزى اينالىپ سىزگە قاراپ تۇرا قالادى, – دەيدى اعامىز.
قىزىق بولعاندا تالانتتى قازاقتىڭ بۇل جاڭالىعىن جاپوندار ۇرلاپ الىپتى. سودان حالىقارالىق سوت بولادى. سوت: «سەن جاڭالىعىڭدى جاپوندارعا ساتتىڭ» دەپ شاكەڭە جازا جۇكتەۋگە شاق قالعاندا, مىڭ بولعىر جاپوندار ۇرلىعىن مويىنداپ, اعامىز امان قالعان ەكەن.
اڭگىمە بارىسىندا شاكەن اعامىزدان مەملەكەتتىك تۋعا قاتىستى بايقاۋعا قالاي قاتىسقانى جونىندە سۇرادىق.
– ءبىر كۇنى جۇمىستا وتىر ەدىم پرەزيدەنت اپپاراتىندا ىستەيتىن ەربول شايمەردەنوۆ دەيتىن ازامات حابارلاستى. – شاكە, وسىلاي دا, وسىلاي, مەملەكەتتىك تۋعا بايقاۋ جاريالانىپ جاتىر, قاتىسىڭىز, دەدى. مەن بارلىق ءىسىمدى جيىپ قويىپ تۋدىڭ نوبايىن جاساۋعا كىرىستىم, – دەيدى شاكەن اعا.
ءسويتىپ, اعامىز ەڭ اۋەلى الەمدەگى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ تۋىن قاراپ شىعىپتى. سودان وزىنە ءۇش شارت قويىپتى: بىرىنشىدەن, تۋدا قازاق حالقىنىڭ دۇنيەتانىمىنا ءتان بەلگىلەر بولۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, دۇنيە جۇزىندەگى ەشبىر ەلدىڭ تۋىنا ۇقسامايتىن ەرەكشە ءتۇس پەن ءتۇر قاجەت. ۇشىنشىدەن – تۋدىڭ ساياسي ماڭىزى كۇردەلى ەمەس اشىق, ناقتى سيپاتتى بەينەلەيتىن تۇسىنىكتى بولعانى ءجون.
رەتى كەلگەندە ءبىز: «جوعارىدا ءوزىڭىز ايتقان ءۇش شارت تۋدان تولىق كورىنىس تاپتى ما؟» دەپ سۇرادىق. شاكەن اعامىز:
– تاپتى. ءبىرىنشىسى, ونىڭ – ءتۇسى. ەكىنشىسى – ورتاداعى كۇن مەن قىران. ءۇشىنشىسى – قوشقار ءمۇيىز ويۋ. تۋدىڭ ءتۇسى كوك بولعان سەبەبى, بۇل ءتۇس – ادالدىقتىڭ, تازالىقتىڭ, بەيبىتشىلىكتىڭ بەلگىسى. ال كۇن كۇللى – تىرشىلىك كوزى. سوندىقتان سالدىم. تۋدىڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا, كۇننىڭ ورنىنا مۇسىلماننىڭ ايقاسقان «سەگىز بۇرىشىن» سالۋ قاجەت دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلدى. مەن ولارعا «ونى ازەربايجان تۋىستار الىپ قويدى, سەنبەسەڭىزدەر تۋىنا قاراڭدار» دەيمىن. كەلەسى بىرەۋلەر: «شاڭىراق قالىپ قويىپتى» دەدى. مەن: «شاڭىراقتى قىرعىز باۋىرلارىمىز الىپ قويدى» دەيمىن. ودان كەيىن «شاڭىراق ەلتاڭبادا تۇر, سول جەتپەي مە» دەگەن ءۋاج ايتتىم. ال قىران قۇسقا ەشكىم قارسى كەلگەن جوق. ءبارى ءبىراۋىزدان قولدادى. «قىران قۇستى نە سەبەپتەن سالدىڭىز؟» دەگەن سۇراققا: «1269 جىلى يتاليادان شىعىپ قازاق دالاسىن كوكتەي وتكەن ۆەنەتسيالىق ساياحاتشى ماركو پولو ءوز ەڭبەگىندە: «دالالىقتاردىڭ ءاربىر ۇيىندە ءبىر-بىردەن بۇركىت بار» دەپ جازعان, ونىڭ سىرتىندا قىران قۇس – ەرلىك پەن ازاتتىقتىڭ سيمۆولى», دەپ جاۋاپ بەردىم.
مەملەكەت تۋىن جاساۋ بايقاۋىنا 600 ادام قاتىسىپ, 1200 جوبا ۇسىنىلعانى بەلگىلى. قانشاما تالقىلاۋ بولدى. تۋ قابىلداناتىن كۇننەن ءبىر تاۋلىك بۇرىن اعامىز جاساعان بارلىق ەسكيزدەرىن ارقالاپ ساياجايىنا بارىپ, تۋدىڭ ماكەتىن, كۇندى جانە بۇركىتتىڭ قاناتتارىن قولدان قيىپ, ويۋىن جاساپ شىعىپتى. جۇمىستى تاڭعى ساعات تورتتە ءبىتىرىپ, قاتتاپ-بۇكتەپ قاعاز جاشىككە سالىپ قويىپ, كوز شىرىمىن الۋعا قيسايىپتى. ويانا كەلسە, كۇن باياعىدا كوتەرىلىپ كەتكەن. ۇيىقتاپ قالۋدىڭ سالدارىنان كوميسسياعا ەڭ سوڭىندا كىرگەن.
«تۋىمدى جازىپ كورسەتتىم. مارقۇم ومىربەك جولداسبەكوۆ: ء«بىزدىڭ ىزدەپ تابا الماي وتىرعان تۋ وسى ەمەس پە؟» دەپ ورنىنان اتىپ تۇرادى. باسقالارى دا شۋلاپ كەتتى», دەيدى شاكەڭ.
وسىلايشا, كونكۋرستان جوعارى باعا العان ش.نيازبەكوۆ جۇمىسىن ارقالاپ جوعارى كەڭەسكە بارادى. ول جەردە ازداعان وزگەرىس ەنەدى. تۋداعى ويۋلار العاشىندا وسىمدىك پىشىندەس ءارى بوياۋى قىزىل ءتۇستى بولعان ەكەن. ويۋدىڭ ءتۇسىن سارىعا وزگەرتىپ, وسىمدىك ءپىشىن قازىرگى تۋداعى «قوشقار ءمۇيىز» بەينەسىنە اۋىسىپتى. مەملەكەتتىك ءرامىزدىڭ ءبىرى – تۋىمىز وسىلايشا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن.