ءبىز العاشقى قازاق روماندارىنىڭ ءبىرى دەپ اتاپ جۇرگەن سپانديار كوبەەۆتىڭ «قالىڭ مالى» جازىلعانىنا ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە, ءالى دە وقىلىپ كەلەدى. بۇنداعى ماسەلە ونىڭ كوتەرگەن تاقىرىبى مەن شىندىعىندا.
روماننىڭ سيۋجەتى, قۇرلىسى دا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭاشا قالىپتا ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. وعان دەيىن مۇنداي ۇلگىدەگى كەسەك پروزالىق شىعارما جازىلماعاندىقتان, جازۋشى نەگىزىنەن بۇل روماندا ءوز ويىن, كوكەيدە جۇرگەن ساۋالىن, ەلىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن اق قاعاز بەتىنە ءتۇسىرىپ, وقىرمانعا ۇسىنعانى شىندىق. قولىنان قالامى تۇسپەگەن قاراپايىم مۇعالىمنىڭ وسىنداي ماڭگىلىك شىعارمانى جازىپ قالدىرۋى ونىڭ ءوز اتىن شىعارۋعا ەمەس, ەلىمە پايداسى ءتيسىن دەگەن نيەتتىڭ كورىنىسى بولماق.
سپانديار كوبەەۆ بۇل رومانى تۋرالى ءوز جازباسىندا: «ناداندىققا, فەودالدىققا ەسكىشىل, ورەسكەل سوراقى سالتقا قارسى كۇرەس جۇرگىزۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى حالىقتى اعارتۋ, بالالاردى وقىتۋ, حالىقتى ساۋاتتاندىرۋ دەپ, ونى مادەنيەت ساتىسىنا اياق باستىرۋ دەپ ۇعۋشىلاردىڭ ءبىرى مەن ەدىم. بىراق سەگىز-توعىز جىل وقىتۋشى بولعاننان كەيىن فەودالدىق سالتپەن كۇرەسۋ ءۇشىن تەك ءبىر عانا بالالاردى وقىتۋ جەتكىلىكسىز ەكەنىنە ابدەن كوزىم جەتتى. بۇل كۇرەستە ساناعا كۇشتىرەك اسەر ەتەتىن باسقا دا قۇرالدار كەرەك سياقتى كورىنەدى. ىزدەنە كەلە, مەن وسى ماقساتقا جەتۋ جولىندا اعارتۋشىعا ىڭعايلى كۇرەس قۇرالىنىڭ ءبىرى – كوركەم ادەبيەت ەكەن دەگەن وي ءتۇيدىم. مەن وسى ويىمدى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىمەن 1911 جىلدان باستاپ «قالىڭ مال» رومانىن جازۋعا كىرىستىم» دەپ جازادى. اۆتور وسى شىعارماسىندا ءار كەيىپكەرگە ءارتۇرلى مىنەزدەمە بەرىپ, قوعام شىندىعىن, وندا ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ كەيپىن قاز-قالپىندا بەرىپ وتىرادى.
روماننىڭ نەگىزگى كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبىرى عايشا 14 جاسار ادەپتى قىز. اقىلىنا ساي, كوركى, ءبىلىمى بار. دۇنيەقور اكەسى ونى قالىڭمالعا ساتۋعا بەل بايلايدى, بىراق ول سۇيمەگەن ادامىنا بارماۋعا بەكىنىپ, بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسەدى.
جازۋشى وسى شىعارماسىندا يتبايدى ساراڭ, بايلىققا, اقشاعا قۇمار ادام رەتىندە سۋرەتتەيدى. ۇيىنە كەلە جاتقان قوناقتاردى كورىپ: «بۇلار تۇرلىعۇل بايعا ءبىزدىڭ عايشاجاندى ايتتىرا كەلگەن شىعار, قازىنى بۇزباي سال», دەپ وزبىرلانادى ايەلىنە.
ال وسى رومانداعى تۇرلىعۇل بەينەسى تولىق اشىلعان دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ول مەيىرىمدىلىك, ىزگىلىك, ماحاببات دەگەننەن جۇرداي, اشكوز باي. اقيقاتقا ەمەس, ورىسىندەگى مالىنا عانا سەنەدى. سول ءۇشىن دە ول ون ءتورت جاسار قىزدى وزىنە ايتتىرماق. سول ءۇشىن دە ول ءسوز اراسىندا: «ماعان بەرمەگەنمەن, مالعا بەرەدى عوي», – دەپ كىجىنەدى. مەيلى قاي جازۋشى جازسا دا, قاي شىعارمادا كەزدەسسە دە, تويىمسىز بايلاردىڭ كەيىپتەرى ءدال وسىنداي عانا. بۇل تۇرعىدان سپانديار كوبەەۆ تۇرلىعۇل ارقىلى توعىشار بايلاردىڭ نە ويلايتىنىن, ءىس-ارەكەتىنىڭ قانداي ەكەنىن ايپاراداي اشىپ بەرەدى. سول ءۇشىن اۆتور ونىڭ بەينەسىن: «ۇزىن بويلى, مەس قارىن, تۇكسيگەن قالىڭ قاباقتى, كوپ سويلەمەيتىن, جالپاق مۇرىن, قارسى كەلگەن ادام قايمىققانداي, ەلگە ءزابىرلى, كورشىلەرىنە مازاڭ, قاتتى مىنەزدى ادام» دەپ سۋرەتتەيدى.
بۇل رومان سوڭى ءايبات بىتكەن ەرتەگىدەي بولىپ اياقتالادى. سەبەبى قوجاش پەن عايشا قوسىلادى, ارماندارى ورىندالادى. جازۋشى وسى ارقىلى «ەندى بىزگە جارىق تاڭ اتار, كۇن ساۋلەسىن توگەر, ەل تۇزەلەر» دەگەن ىزگى ويىن ايتقىسى كەلگەنى مۇندا تۇر.
اكادەميك رىمعالي نۇرعالي ۇلى بۇل شىعارما تۋرالى: روماندا ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپ پسيحولوگياسى جاقسى بەينەلەنەدى. رومان باسىندا بايعازى مەن قۇرىمباي بيلەر ءوز پايدالارى ءۇشىن ەسمۇراتتىڭ كەلىنىن ساۋدالاپ جاتسا, 60-تاعى تۇرلىعۇل مال بەرىپ ءوزىنىڭ قىزىنداي عايشانى الماق بولادى. 60-تاعى تۇرلىعۇل مەن عايشانىڭ اراسىنداعى جاس الشاقتىعى ولار ءۇشىن مۇلدە ۇيرەنشىكتى نارسە, سوندىقتان دا ونى ويلاپ وتىرعان ەشكىم جوق, ولاردى ويلاندىراتىن باسقا نارسە. ء«سىز ۇناتپاي ما دەپ يتبايعا ەشتەڭە دەمەي كەتتىك», – دەيدى, بايعازى مەن قۇرىمباي دەمەك, عايشانى تۇرلىعۇل ۇناتا ما, جوق پا؟ ماسەلە سوندا. اراداعى جاس الشاقتىعىن تۇرلىعۇل دا ويلاپ وتىرعان جوق. «ماعان بەرمەسە دە, مالعا بەرەدى» – دەپ, عايشانى مالعا الاتىنىن ءبىلىپ وتىر» دەگەن كوزقاراسىن ايتادى. شىنى كەرەك, «قالىڭ مال» رومانى كوپ زەرتتەلگەن جوق. «قالىڭ مال» جازىلعان سوڭ ارينە قازاق قوعامىنداعى ايەل تەڭدىگى ساپ تيىلا قويعان جوق. بىراق بۇل شىعارما از بولسا دا ويعا قوزعاۋشى بولا الدى.
وسى روماندى وقىعان سوڭ وقىرماندا «بۇل ومىردە بولعان وقيعا ما؟» دەگەن جالعىز سۇراق تۋىندايدى. بۇل جونىندە جازۋشى: «رومانداعى قاھارمانداردىڭ تاپ وزدەرى (پروتوتيپتەرى) بار ما دەگەن سۇراققا كەلەتىن بولساق, ولاردى بولعان دەپ تە, بولماعان دەپ تە ايتۋعا بولادى. بولدى دەۋگە ءبىر سەبەپ – وسى روماننىڭ جەلىلى وقيعاسىن (سيۋجەتىن) ماعان تىشاڭ دەگەن اقىن ايتىپ بەرگەن. بىراق بۇعان قاراپ رومانداعى ءاربىر قاھارماننىڭ تاپ ءوزى ء(پروتوتيپى) بولعان ەكەن نەمەسە روماننىڭ سيۋجەتى بەلگىلى ءبىر وقيعاعا نەگىزدەلگەن دەپ تۇسىنبەۋ كەرەك» دەپ جازادى.
العاش رەت كولەمدى شىعارما جازۋدا تۇرەن سالعان جازۋشى ەڭبەگىن ەسكەرىپ, ونىڭ وسى رومانىنداعى قوعامدىق, الەۋمەتتىك سيپات الاتىن ويلارعا, كوزقاراستارعا بۇگىنگى كۇننىڭ كوزىمەن دە قاراعان ءجون سەكىلدى. كەيدە بىزگە ەسكى روماندارداعى جاڭا كوزقاراستار جول سىلتەي الادى.