كەشەگى قاداۋ-قاداۋ عاسىرلاردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ ايتىس ونەرىنىڭ التىن ارقاۋى ۇزىلمەيتىنىن تاريح پەن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەگەن شىندىق. ساحارانىڭ سان قىرلى مادەنيەتىنىڭ دە ءبىر بەلەسى وسى – ايتىس مۇراسى بولماق. بۇگىندە ونىڭ دامىپ, حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعى رەتىندە جالعاسىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. دەگەنمەن بۇل سالادا دا قوردالانعان ماسەلەلەر بار شىعار دەگەن ويمەن دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرعان ەدىك. اتالعان تالقىعا اقىن ايتىس اقىندارى مەن جىرشى-تەرمەشىلەردىڭ حالىقارالىق وداعىنىڭ توراعاسى ءجۇرسىن ەرمان, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ايتىستانۋشى عالىم قويلىباي اسانوۆ, اقىندار سەرىك قاليەۆ, مۇحتار نيازوۆ جانە نۇرزات قارۋ قاتىسىپ وتىر.
«الماتى اقشامى» – ايتىستىڭ ناتيجەسى
– قازىرگى ايتىس اقىندارى ەلدىڭ ءسوزىن, مۇڭ-مۇقتاجىن ايتىس ساحناسىندا ايتا الدى ما, ەگەر ايتا السا, ولار ايتقان ماسەلەلەر ءوز شەشىمىن تاپتى ما؟
ءجۇرسىن ەرمان:
– بىرىنشىدەن, ايتىس ناقتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ, ونىڭ شەشىمىن تابۋعا مىندەتتى ەمەس. ايتىستىڭ مىندەتى – ورتاعا وي تاستاۋ. قوعامدىق پىكىر تۋعىزۋ. كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋدارعان كۇردەلى, كوكەيتەستى ماسەلەلەردى ناقتى, جاۋاپتى ادامدار, قولىندا بيلىگى بارلار قولعا الىپ, وڭ شەشىمىن شىعارىپ جاتسا, قۇبا-قۇپ. بىراق بۇل – باسقا ماسەلە.
قىرىق جىل بويىنا ايتىستا ايتىلعان, كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ءبارى شەشىمىن تاپپادى دەۋ دە ورىنسىز بولار. دەگەنمەن شەشىلگەن ماسەلەلەرگە قاتىستى ءبىر-ەكى مىسال كەلتىرەيىن. توقسانىنشى جىلدارى الماتىدا وتكەن ءبىر ايتىستا قالانىڭ «ۆەچەرنيايا الماتا» گازەتى بار ەكەنى, ال قازاقشا سونداي ءبىر باسىلىمنىڭ نەگە جوق ەكەنى سىن تەزىنە سالىندى. كوپ ۇزاماي ورتالىق كوميتەتتىڭ قاۋلىسىمەن «الماتى اقشامى» اتتى قازاقشا گازەت دۇنيەگە كەلىپ, سول باسىلىم ءوزىنىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ وتكەنىنە دە بىرنەشە جىل بولدى.
نەمەسە شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اباي اۋدانىنداعى ءبىر ايتىستا سەمەي مەن اباي اۋدانىن جالعاستىراتىن جولدى جوندەۋ «اباي جولىن» جازعاننان دا قيىن بولدى-اۋ دەگەن سىن ايتىلدى. ايتىسقا قاتىسىپ وتىرعان ءوڭىر باسشىسى بەردىبەك ساپارباەۆ ءسوز الىپ, بۇل سىننىڭ وتە ورىندى ەكەنىن ايتىپ, تەز ارادا اباي اۋدانىنىڭ جولىن جوندەۋگە ۋادە بەردى. كوپ ۇزاتپاي, بۇل ۋادەسىن ورىندادى دا. ايتىستا كوتەرىلگەن ناقتى ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىمىن تاپقانىنىڭ ءبىر كورىنىسى وسى ەمەس پە؟! بىراق قايتالاپ ايتامىن, ايتىس قوعامدىق پىكىر تۋعىزعانىمەن ناقتى ماسەلەلەردى شەشۋگە قۇزىرەتسىز. ايتپەسە, وسى جىلدار ىشىندە اقىندار شىرىلداپ ايتقان ءتىل, جەر, ءدىن, كوشى-قون, تاربيە ماسەلەلەرى شەشىلە قالدى دەپ قالاي ايتامىز؟
قويلىباي اسانوۆ:
– ايتىس ونەرى تۋرالى حح عاسىر باسىندا س.سەيفۋللين, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع. مۇسىرەپوۆ سياقتى ادەبيەت الىپتارى قالام تەربەپ, وي-پىكىرلەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ كەتكەن ەدى. ايتىس ونەرى سياقتى رۋحاني مۇرامىزعا عىلىمي تۇرعىدا باعا بەرىپ, ونىڭ قوعامدىق-الەۋمەتتىك ءرولىن ايقىنداۋ تۋرالى پىكىرلەر تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى قايتا جاندانىپ, ءجيى جازىلىپ, ايتىلىپ كەلەدى. حالىق اراسىنان شىققان ايتىس اقىنى, ەڭ الدىمەن, سول ورتانىڭ الەۋمەتتىك, قوعامدىق احۋالىنا بارىنشا قانىق ءارى ۇلت ءتىلىنىڭ ۋىزىن بويىنا تولىق سىڭىرگەن ءدىلمار, شەشەن بولۋى شارت. ەلدىڭ اڭسار-مۇراتىن ناسيحاتتاۋشى, ءارى قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋشى ايتىس اقىندارى ءار كەزدە ءوزى ءومىر سۇرگەن ورتاعا ىقپالدى بولعان. ۇرپاقتان ۇرپاققا مۇرا بولىپ جەتكەن اقىن جىرلارى ءار ءداۋىردىڭ, قوعامنىڭ بولمىس بەدەرىن بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزىپ وتىر. بۇل تۇرعىدان العاندا ءسوز ء(تىل) ونەرىنىڭ وشپەس, ومىرشەڭ مۇراتتارىن تاعى دا باسا ايتقىمىز كەلەدى. سەبەبى اقىندارىن «وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى» دەپ ماداقتاعان حالقىمىز ولاردىڭ قيىننان قيىستىرىپ ايتاتىن شەشەندىكتەرىن, ايتقىشتىقتارىن قاشاندا الدىڭعى ورىنعا قويىپ وتىرعان.
ايتىس اقىندارى قانداي تاقىرىپتى جىرلاسا دا, ونىڭ وزەكتى بولىپ, حالىق جۇرەگىنە زور اسەر ەتۋى ءسوز جوق, ۇلت تاعدىرىن جان دۇنيەسىمەن سەزىنۋدەن, باعالاۋدان تۋىندايتىن قۇبىلىس. ەشقانداي اقىن ۇلت تابيعاتىنا جات ادەتتى جىرلاعان جوق, كەرىسىنشە, حالىقتىڭ بولمىسىنا ءتان ۇلى قاسيەتتەردى دارىپتەپ, سونىڭ جوعىن عانا ىزدەدى. سوندىقتان دا ايتىس جىرلارىندا كوتەرىلگەن كەز كەلگەن پروبلەما ۇلت مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ىستەدى.ماسەلەن, ايتىس جىرلارىندا كوتەرىلگەن جەر ماسەلەسى, اۋىل پروبلەماسى, ەكولوگيا احۋالى, ءتىل تاعدىرى, وقۋ-اعارتۋ جايى, ەلىمىزدەگى ساياسي-الەۋمەتتىك باعىت, تاريحي تۇلعالار, ەلدى مەكەن, جەر-سۋدىڭ بايىرعى اتاۋلارى, سالت-ءداستۇر, تاربيە-تاعىلىم سياقتى تولىپ جاتقان شەشىمى قيىن كۇردەلى ماسەلەلەردى بۇقارا حالىق پەن بيلىك نازارىنا دەر كەزىندە ناسيحاتتاپ وتىردى. ايتىس اقىندارىنىڭ بۇل جانايقايى قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرىپ, ءتيىستى ورىنداردىڭ نازارىنا ىلىككەنىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى.
سەرىك قاليەۆ:
– ايتىس اقىندارى ەل ىشىندەگى قوردالانعان ماسەلەلەردى ۇنەمى جىرلاپ كەلەدى. ۇلتتىق مۇددە, ەل بىرلىگى, جەر, ءتىل تاعدىرى, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, ساياسي احۋال, الاش ارمانىن ايتىسكەرلەر جىرىنا ارقاۋ, ويىنا ءورىس قىلۋدان, ەلدىكتى تولعاۋدان ءبىر ءسات تە ىركىلگەن ەمەس. وكىنىشتىسى, ساحنادا ايتىس اقىنى جەتكىزگەن ەلدىڭ ءسوزى سول جەردەن ارى اسپاي جاتاتىنى. وعان بىرنەشە سەبەپ تە بولۋى مۇمكىن. بيلىك بولسىن, جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى بولسىن ايتىستا كوتەرىلگەن ماسەلەنى تالقىلاپ, ساراپتاپ, سىننان قورىتىندى شىعارمايدى. ءبىراز جىل «نۇر وتان» پارتياسى دا ايتىسقا يەلىك ەتىپ, دۇركىن-دۇركىن ءار ايماقتا جىر سايىسىن ۇيىمداستىرۋعا مۇرىندىق بولدى. ول ايتىستاردا دا تالاي نارسە ايتىلدى. بىراق ايتىستا مىنانداي كەمشىلىكتەر ايتىلىپ ەدى, وسىنداي حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جەتكىزىپ ەدى دەپ ىندەتىپ جاتقاندارىن ەستىمەدىم. كوكەيىمىزدەگىنى جەتكىزدى دەپ حالىق ريزا. ايتىس وتكىزدىك دەپ ەسەپ بەرىپ ۇيىمداستىرۋشىلار ءماز. كەلەسى جولى ايتىسكەرلەر سول تاقىرىپتى تاعى ەزىپ وتىرادى. ايتپەسە, كەزىندە كوشەلەرگە ەل قورعاعان باھادۇرلەر مەن ءدىلمار بابالاردىڭ, الاش ارىستارىنىڭ ەسىمدەرىن بەرۋگە, ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بوي كوتەرۋىنە, ءتىپتى «الماتى اقشامى» گازەتىنىڭ جارىق كورۋىنە وسى ايتىس اقىندارىنىڭ جالىندى جىرلارى سەبەپ بولعانىن كوزىقاراقتى كورەرمەن, ايتىس جانكۇيەرلەرى ۇمىتپاعان بولار. ەكىنشىدەن, ايتىس اقىندارى جالپىلاما ايتۋعا, سيپاي قامشىلاپ وتە شىعۋعا داعدىلانىپ كەتتى. كەزىندە قۋانىش ماقسۇتوۆ, سەرىك قۇسانباەۆ سياقتى اعا بۋىن اقىندار اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ, جەتەسىنە جەتكىزىپ ايتاتىن. ەرشات قايبولدين دەگەن ايتىسكەر باۋىرىم دا جاسقانباي وتكىر ايتۋشى ەدى, كەيىنگى كەزدەرى جىر دوداسىنا سيرەك قاتىساتىن بولىپ كەتتى. ەلدىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جەتكىزدىڭ بە, ەندى سونى شەشۋ جولدارىن دا ايتا كەتكەن ورىندى. كەيدە تەلەارنالار اقىنداردىڭ ايتقان وتكىر سوزدەرىن «وتكىر قايشىسىمەن» قيدالاپ, ءبىر-بىرىنە قابىسپايتىن جاۋاپتارىن ەفيرگە بەرگەنىن دە كوردىك. اقىندار ءتىل ماسەلەسىن وتىز جىلدان بەرى جىرلاپ كەلەدى. سونى تىڭدايتىن بيلىك تاراپىنان قۇلاق بار ما؟
مۇحتار نيازوۆ:
– البەتتە, بۇل قاي كەزەڭدە دە اقىننىڭ ءوزى قالاسىن, قالاماسىن ونىڭ موينىنان تۇسپەيتىن ۇلكەن جۇك. ويتكەنى ەلدىڭ ءسوزىن ۇستاۋ سول حالىقتىڭ ورتاسىنان تۋىن كوتەرىپ, سەنىڭ ءسوزىڭدى, ءۋاجىڭدى تىڭداي الاتىن قانداي دا ءبىر دەڭگەيگە جەتكەن بولساڭ, بۇل جاۋاپكەرشىلىكتەن ەشكىم دە قاشىپ قۇتىلۋعا ءتيىستى ەمەس. «جەڭىلدىڭ استىمەن, اۋىردىڭ ۇستىمەن» ءجۇرىپ وتكەن اقىندار دا بولعان, ءجۇرۋدى ماقسات ەتكەن ادامدار دا بولعان. بىراق تاريح وعان دۇرىس باعا بەرمەدى. ءار اقىن ءوز زامانىنىڭ كەز كەلگەن كوكەيتەستى ماسەلەسىنە جاۋاپ بەرە الاتىن دەڭگەيدە بولۋى كەرەك. ونىڭ تەك اقىن بولۋى بۇل جەردە جەتكىلىكسىز, ول سول ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ءداۋىرىنىڭ قاۋىپ-قاتەرىن, ءسوزىنىڭ سالدارىن, جاۋاپكەرشىلىگىن, ايتىلعان ءسوز اتىلعان وق ەكەنىن, ونى باس-كوزسىز اتا بەرسە دە ءسوزدىڭ ەشقانداي ماعىنا, پارقى قالمايتىنىن سەزىنۋى قاجەت. سونداي-اق ەڭ وتكىر, ەڭ كوركەم ءسوزدىڭ بارلىعى كەرەمەت ەكەن دەگەن نارسەدەن دە ءبىز قاشىقتاۋ بولۋىمىز كەرەك. كەيدە ەموتسيامەن, ەلدىڭ پاي-پايىمەن, ايقايىمەن ارتىق سوزدەر ايتىلىپ كەتىپ جاتادى, ال حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنان اينالىپ وتكەن ارىگە بارماي-اق وسى تاۋەلسىزدىك جىلدارى بىردە-ءبىر ايتىستى مەن بىلمەيدى ەكەنمىن. شاما-شارقىنشا اقىندار ەلگە كەلىپ تۇرعان, كەلە جاتقان, توبەسى كورىنىپ تۇرعان بۇكىل قاۋىپ-قاتەرلەردى ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى. البەتتە, ءبارى دە سالىستىرمالى تۇردە, كەيدە ول اقپاراتتىق دەڭگەيدە قالىپ قويۋى مۇمكىن, كەيدە تالدامالى دەڭگەيگە كوتەرىلۋى مۇمكىن. ەندى ول شەشۋىن تاپتى ما, تاپپادى ما, ول ەكىنشى ماسەلە. شەشىمى تابىلعان ماسەلەلەر دە بار. قازىر ونىڭ بارلىعىن جىكتەپ ايتىپ وتىرۋدىڭ ءجونى بولماس, بىراق ەندى ءبىزدىڭ ەلدە ايتىسكەر اقىننىڭ سوزىمەن بىردەڭەنىڭ تۇزەلىپ كەتۋى قازىرگى جاعدايدا ءسال قيىنداۋ بولۋى مۇمكىن, بىراق اقىن ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن اشىپ ءوزىنىڭ بويىنداعى قابىلەتىمەن كورسەتە الادى. تەك ايتىسكەر اقىندار عانا ەمەس, قوعامنىڭ كەز كەلگەن بەلسەندىسى, جازۋشىسى, ءجۋرناليسى, سىنشىسى اۋزىنان شىققان بويى سيقىرلى تاياقپەن ۇرعانداي بولىپ جۇزەگە اسىپ كەتىپ جاتقان جاعداي وتە سيرەك. ول سيرەك ەكەن دەپ توقتاپ قالۋعا دا بولمايدى, اقىندار جاۋاپكەرشىلىكتەن ەشقاشان قاشپاۋى كەرەك, ونىڭ ءسوزىنىڭ ەلەنۋ-ەلەنبەۋى, قوعامدىق ماسەلەنى شەشۋى, شەشپەۋى ونى تۇپكى ماقساتىنان اينىتپاۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. اقىن ەلدىڭ بىرلىگىنە, تىنىشتىعىنا, ىنتىماعىنا, سونىمەن قاتار سول ساتتەگى وزەكتى ماسەلەلەرىنە وتكىر شۋماقتارىن, ۇرىمتال تۇسىنداعى ايتاتىن ويلارىن بۇگىپ قالمايتىن ۇلكەن پاراسات يەسى بولۋ كەرەك. وسى سەنىمنەن شىعىپ كەلە جاتقان اقىندارىمىز بار. ونىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى ءبىزدىڭ امانجول التاەۆ اعامىز. قازىر پارلامەنت قابىرعاسىندا وتىرىپ ءوزىنىڭ ۇلكەن ويلارىن ورتاعا سالىپ, قازاق رۋحانياتىنىڭ ءبىر التىن قازىعىنداي بولعان اعامىزدىڭ, ايتىستىڭ ورتاسىنان شىققانى, سول جەرگە بارعانىنىڭ ءوزى جۇزدەگەن ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاپقانى سياقتى كورىنىس دەپ ايتار ەدىم. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا دا ءار ماسەلەنىڭ الىس-جاقىنىن قوزعاي بىلەتىن وسىنداي ءبىزدىڭ بيلىك پەن حالىقتىڭ ورتاسىنا جىك سالماي, قايتا التىن كوپىر بولىپ ەكى ورتانى بىرىكتىرىپ جىمداستىرىپ وتىراتىن ءبىر ۇلكەن كۇشكە اينالادى عوي.
نۇرزات قارۋ:
– قازىرگى ايتىس اقىندارى ەلدىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ساحنا مىنبەرىنەن ايتۋداي-اق ايتىپ ءجۇر. شەشۋىن تاۋىپ جاتقان ماسەلەلەر دە از ەمەس. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەتىن بولساق, كەشەگى سەمەيدىڭ اباي وبلىسى بولۋى. وسىنى قانشا اعا-اپكەلەرىمىز, ارىپتەستەرىمىز ءار ايتىس سايىن شىرىلداپ, بيلىكتىڭ قۇلاعىنا جەتكىزۋگە تىرىسقان بولاتىن. ەندى مىنە, ناتيجەسىن ءسىز بەن ءبىز كورىپ وتىرمىز. مۇعالىمنىڭ مارتەبەسى كوتەرىلدى. باسقا دا مەكەمەلەردە قىزمەت ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىلارى بىرتە-بىرتە ءوسىپ كەلەدى ەمەس پە؟ وسى دالەلدەر ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بولا الادى.
ايتىستا بارلىق ونەردىڭ ەلەمەنتتەرى بار
– قازىرگى ايتىس شوۋعا اينالىپ كەتكەن جوق پا؟
ءجۇرسىن ەرمان:
– شوۋعا اينالا الماي ءجۇر. ۇلتتىق ونەر زامانعا بەيىمدەلۋ كەرەك. جاس قاۋىمنىڭ دا ءتىلىن تابۋ كەرەك. بۇل ەليتاعا ارنالعان ونەر ەمەس. قاراپايىم حالىقتىڭ جۇرەگىنە جول تابۋ ءۇشىن جەڭىل ەسترادانىڭ دا ەلەمەنتتەرىن يگەرمەسە بولمايدى.
مۇحتار نيازوۆ:
– ايتىس شوۋعا اينالىپ كەتتى مە دەگەن سۇراقتىڭ ءوزى نەگىزى ءسال ەكىۇشتىلاۋ. ويتكەنى باسقا ءبىر سارىندى ونەر تۇرلەرىنە قاراعاندا ايتىستىڭ نەگىزگى تابيعاتى شوۋ. ويتكەنى ول ەكى ادامنىڭ اراسىنداعى ديالوگ. ەكى ادامنىڭ اراسىنداعى ءسوز بايلانىسىندا ەموتسيا ارالاسپاسا, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءوزارا كوركەمدىك بولماسا, الدىندا حالىق جوق بولسا دا ەكى ادام ءۇشىن قىزىقسىز بولىپ قالۋى مۇمكىن. ايتىستىڭ بۇكىل سينكرەتتى سيپاتى ساقتالىپ تۇرعان كەزدە ونىڭ شوۋلىق سيپاتىن الىپ تاستاۋعا بولمايدى, بىراق تەك شوۋلىق سيپاتىمەن دە قالدىرۋعا بولمايدى, ويتكەنى ونىڭ سىرتىن جىلتىراتىپ, ءىشىن قالتىراتىپ زاماننىڭ سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرەدى ەكەنبىز, دەپ ايتىستى ءاۋ باستاعى بولمىسىنان اينىتىپ جىبەرۋگە بولمايدى. بىراق كەشەگى تاقياسىن توبەسىندە ويناتىپ, قۇيرىعىمەن جورعالايتىن, شاشۋباي جەلدىرمەلەرىن جوڭكىلتكەن يسا بايزاقوۆ, سىر بويىندا نارتايدىڭ بريگاداسىندا بولعان كۇندىگە الدوڭعاروۆ سياقتى ۇلكەن كومەديالىق تەاتر ارتىستەرىنىڭ ءرولىن اتقارعان. وسى رەتتە ايتىس شوۋ بولماسا نەگە نارتايدىڭ ءبىر ءوزىن ءبىر تەاتر دەپ ايتامىز. ونىڭ ءبىر ءوزىن ءبىر اقىن نەمەسە ءبىر كىتاپحانا دەي سالار ما ەدىك, ويتكەنى تەاتر ءتۇرلى ەموتسيانىڭ اۋىسىپ, الماسىپ جاتاتىن جەرى. سوندىقتان ول ءبىر شوۋىن الىپ تاستاسا, وشاقتىڭ ءبىر كۇندەگى وتىن الىپ تاستاعان سياقتى ونىڭ دا قىزىعى كەتىپ قالادى. حالىق ءبىر جاعىنان سول ايتىسقا ءوزىنىڭ ىشىندەگى ايتا الماي جۇرگەن, جەرىنە جەتكىزە الماي جۇرگەن كەيبىر سوزدەردى قازاننىڭ بەتىن اشىپ ءبىر بۋىن شىعارعانداي ىشىندەگى شەرى ءبىر ساتكە تارقاپ, ءبىر ءسات جەڭىلدەپ, سول ءبىر ماسەلە شەشىمىن تاپسا دا, تاپپاسا دا سول ايتىسقا بارىپ جەڭىلدەپ قايتىپ جاتقان حالىقتى تالاي كوردىك. سوندىقتان بۇل جەردە ەكى ورتاداعى نازىك شەكارالاردى ابايلاۋ كەرەك البەتتە, بىراق ونىڭ شوۋلىق سيپاتىنا, بۇل نارسەنىڭ ساقتالۋىنا قارسى بولعان ادامعا قارسىمىن, بۇل ايتىستىڭ بويىندا ساقتالۋى كەرەك.
قويلىباي اسانوۆ:
– بۇل كەيىنگى جىلدارى كوپ ايتىلىپ, جازىلىپ جۇرگەن پروبلەما. شىن مانىندە, ايتىس ونەرى ءوزىنىڭ ءتولتۋما قاسيەتىنەن الىستاپ بارا جاتقان جوق پا؟! كەيدە ەكىۇداي پىكىرلەردى دە ەستىپ قالامىز. «زامانىنا قاراي ادامى» دەمەكشى, كەي ازاماتتار: «قاي ونەر ءتۇرى بولماسىن زامانىنا قاراي دامىپ, وزگەرىپ, جاڭارىپ وتىرادى», دەگەن پىكىرلەردى كولدەنەڭ تارتادى. بىراق جاڭارۋ, وزگەرۋ دەگەن ونەردى ءتولتۋما قاسيەتىنەن ايىرۋ ەمەس قوي. قازىرگى ايتىستاردىڭ ناسيحاتى ءھام مۇمكىنشىلىكتەرى وتە مول. داۋىس كۇشەيتكىش (ميكروفون) الدارىندا, ادەمى ءساندى ساراي سولاردىكى, 5-10 مىڭ ادامعا دەيىن كورەرمەندەرى بار. جۇلدەلەرىن ايتپاي-اق قويايىن. ايتىس اقىندارىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. تەك ونەردىڭ ورەسىن تۇسىرمەسە بولعانى. ەرتەرەكتە ايتىس ونەرىن زەرتتەپ ءجۇرىپ جازۋشى ەلەن ءالىمجاننىڭ مىنا پىكىرىن وقىپ ەدىم: «...باياعىدا س.سارتاكوۆ دەگەن ورىستىڭ ءبىر قالامگەرى «كەزدەسۋ سايىن كورەرمەن جازۋشىدان اقىلدى ءسوز كۇتەدى. اقىلدى ءسوز كۇندە قايدان تابىلادى؟», دەپ ەدى. سول ايتقانداي اپتا, اي سايىن ءوتىپ جاتقان ايتىستا ەلدى اۋزىنا قاراتاتىن ولەڭدى اقىن قانشا دانىشپان بولسا دا قايدان شىعارا بەرەدى؟ ول امال جوق, الماتىدا ايتقانىن استانادا, ورالدا ايتقانىن سەمەيدە قايتالاي سالادى. ونىڭ ۇستىنە بۇل ون بەس, جيىرما اقىن ءجيى ايتىسا بەرگەن سوڭ ءبىر-بىرىنە ايتاتىن ءازىل-قالجىڭنىڭ دا ءمانىسى كەتىپ, مازمۇنى دا سۇيىلادى. ...بىرەۋدى ماقتاسا بولدى, اقىندى دا, ونىڭ ماقتاعان ادامىن دا كەرىسىنشە جەك كورە قالامىز. سويتەمىز دە ايتىستى جاماندايمىز. ءسوز باسقا بولعانىمەن, ويى قايتالانا بەرگەن سوڭ پروبلەمادان دا جالىعامىز». جازۋشى اعامىزدىڭ ايتىپ وتىرعانى راسىندا دا شىندىق. ال ايتىس شوۋ بولىپ كەتكەن جوق پا دەگەن سۇراق ايتىس اقىنى مەن «ونەر جۇلدىزدارىن» ايتىستىرۋ جوباسىنان كەيىن پايدا بولدى. بىراق بۇل جوبا ءوزىنىڭ ومىرشەڭ ەمەستىگىن كوپ ۇزاماي-اق كورسەتتى.
نۇرزات قارۋ:
– مەن ايتىستى شوۋعا اينالىپ كەتتى دەپ ەسەپتەمەيمىن. نەگىزى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شوۋ دا قاجەت شىعار. بىراق ايتىس ول كەزەڭنىڭ بارلىعىنان ءوتىپ ۇلگەردى. حالىق نە سۇراسا, ايتىس سونىڭ بارلىعىن بەرە الدى دەپ سانايمىن ءوز باسىم. ەگەر دە ءبىر جەردە شوۋ ايتىس بولىپ جاتسا, بۇكىل ايتىس شوۋعا اينالدى دەپ پىكىر ءبىلدىرۋدى دۇرىس ەمەس بۇرىس دەپ ايتار ەدىم.
سەرىك قاليەۆ:
– ايتىستا بارلىق ونەردىڭ ەلەمەنتتەرى بار. سوندىقتان دا سينكرەتتى ونەر دەيمىز. كورەرمەن نازارىن اۋدارىپ, دۋماندى قىزدىرۋ ءۇشىن جەكەلەي اقىنداردىڭ ساحناداعى قيمىل-قوزعالىسى, وتىرىسى, دومبىرا تارتىسى, ماقام قۇبىلتۋى ەرەكشەلەنىپ تۇرۋى مۇمكىن. بىراق تۇتاس ايتىستى شوۋ جاساۋعا قارسىمىن. ءبىر جىلدارى سايقىمازاقتار دا, ەسترادا انشىلەرى دە ايتىسىپ, تەكتى ونەردى اجۋاعا اينالدىردى. تەلەارنالار رەيتينگ ءۇشىن ارزان باعدارلامالارىن ايتىسپەن تۇزدىقتادى. ايتىس ءوز تابيعاتىنان اجىراماۋى كەرەك.
اقىننىڭ ۇنەمى شىعارماشىلىق بيىكتەن كورىنۋى مۇمكىن ەمەس
– ەلىمىزدەگى ايتىس اقىندارى شوعىرى جاقسى قالىپتاسقان, ولاردىڭ الامانعا قاتىسۋى قانشالىقتى ادىلەتتى تۇردە ىرىكتەلەدى؟
ءجۇرسىن ەرمان:
– بىزدە قۇرىلعانىنا ون ەكى جىل بولعان «ايتىس اقىندارى مەن جىرشى-تەرمەشىلەردىڭ حالىقارالىق وداعى» رقب بار. نەگىزگى ۇيىمداستىرۋ شارالارىن وسى وداقتىڭ باسقارماسى وتكىزەدى. ىرىكتەۋ ادىلەتتى بولۋى ءۇشىن ايتىسكەرلەردىڭ رەيتينگىن دە جاساپ, سوعان سايكەس ەڭ جوعارى رەيتينگ كورسەتكەن اقىنداردى توپقا سالۋ ءداستۇرى قالىپتاستى. ول دا ۇنەمى ءساتتى بولا بەرمەيدى. ءبىر اقىننىڭ ۇنەمى شىعارماشىلىق بيىكتەن كورىنە بەرۋى مۇمكىن ەمەس ەكەن. كەيدە بابىندا بولسا, كەلەسى جولى كەمەلىنە كەلمەي قالادى. سول سەبەپتە ءاربىر ايتىستىڭ الدىندا ساراپتاما جاساپ, ءدال وسى تاقىرىپتى وسى اقىن كوتەرىپ ايتا الادى-اۋ دەگەن بولجامعا سۇيەنەمىز. ول دا كەيدە ءساتسىز بولىپ شىعادى. جۇلدەگە دەگەن قۇشتارلىعى شىعارماشىلىق مۇمكىندىگىنەن الدەقايدا باسىم ايتىسكەرلەر بارشىلىق. ولاردىڭ بەتىن قايتارۋ دا وڭاي ەمەس. قازىرگى قازاق ەلىنىڭ قاي تۇكپىرىندە دە اقىندار شوعىرى قالىپتاسقان. ايتىسكەرلەردى ىرىكتەۋ كەزىندە ءار ءوڭىردىڭ وكىلى قاتىسۋىنا باستى نازار اۋدارامىز.
سەرىك قاليەۆ:
– ايتىس جاناشىرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءجۇرسىن ەرمان باسقاراتىن «حالىقارالىق ايتىس اقىندارى مەن جىرشى-تەرمەشىلەردىڭ وداعىندا» ءبارى تىركەلگەن. مەن ايتىسامىن دەگەندەردىڭ بارلىعى دەرلىك الامانعا قاتىسىپ شىقتى. ول جاعىنان ادىلەتتى دەپ ايتۋعا بولادى. ءوز قابىلەتىن جان-جاقتى كورسەتە الماعاندار, ارينە ءبىراز ۋاقىت ايتىستان سىرتتاپ قالۋى بەك مۇمكىن. كەيدە بابىما كەلدىم, وسى جولى جىر سايىسىنىڭ كورىگىن قىزدىرامىن دەپ سەنىممەن كەلگەندەردى ءجۇرسىن اعامىز الامانعا قايتا قوسىپ, مۇمكىندىك بەرىپ جاتادى.
قويلىباي اسانوۆ:
– جىل سوڭىندا «التىن دومبىرا» اتتى جەڭىمپاز ايتىسكەرلەردىڭ ۇلكەن جىر دوداسى وتەدى. بۇعان جىل بويعى وتكىزىلگەن ايتىستاردا باس جۇلدە, ءبىرىنشى ورىن العان اقىندار عانا قاتىسا الادى. مەيلىنشە ءادىل شەشىم دەپ ويلايمىن. ال قالعان ايتىستارعا قاتىسا الماي ءجۇرمىن دەگەن ەش اقىندى كورگەنىمىز, نە ەستىگەنىمىز جوق. بۇل تۇرعىدا ايتىس ونەرىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ءھام قامقورشىسى ءجۇرسىن ەرمان اعامىز جاس تالاپكەرلەرگە بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. وبلىستاردا ءوتىپ جاتقان جاس اقىنداردىڭ ايتىسىندا جىلت ەتىپ كورىنگەن جاس تالانتتاردى قولما-قول قويىن داپتەرىنە جازىپ الىپ, كەلەسى ۇلكەن دودالارعا قوسىپ جۇرگەنىن تالاي رەت كوزىمىز كوردى.
نۇرزات قارۋ:
– مەنىڭ بۇرىنعى ىرىكتەۋلەردەن اسا قاتتى حابارىم جوق. دەي تۇرعانمەن ءوزىم قاتىسىپ جۇرگەن ىرىكتەۋلەر ادىلەتتى وتكەندەي بولىپ كورىنەدى. ناقتى ايتسام ءوتىپ ءجۇر. مىسالى, اناۋ جىلدارى رينات زايتوۆ وتكىزگەن ءتورت اينالىمنان تۇراتىن جەرەبە ايتىس حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, دەلەبەسىن قوزدىرعان ەدى. ودان بەرتىن كەلە الدىڭعى جىلى دۋلات تاستەكەەۆ باسقاراتىن TAS GROUP كومپانياسى ۇيىمداستىرعان «اسىل دومبىرا» ايتىسىن تىلگە تيەك ەتەر ەدىم. ايتىستىڭ قارا نارى ءجۇرسىن ەرمان اعامىز وتكىزگەن بىرنەشە ايتىس بار. مىنە, وسى ايتىستاردىڭ بارلىعى ادىلەتتى تۇردە ىرىكتەلگەن بولاتىن.
مۇحتار نيازوۆ:
– قازىر ەندى ءجۇرسىن اعا ايتقانداي «قازاقستاندا اينالىمدا جۇرگەن ءجۇز ەلۋ-ەكى جۇزدەي اقىن بار», ونىڭ بەلسەندىسى ءجۇزدىڭ ۇستىندە شىعار, ولاردىڭ ىرىكتەلۋى ادىلەتسىز جۇرەدى دەگەنگە مەن سەنبەيمىن جانە قارسىمىن. ويتكەنى قازىر جالت ەتكەن جاقسى اقىندى كورسەك, ءجۇرسىن اعا تۇگىلى ءبىز قۋانىپ قالامىز. ونىڭ ەرتەرەك ساحناعا شىعىپ قاناتى قاتايىپ, ۇلكەن الاماندارعا شىعىپ قوسىلىپ كەتكەنىنشە مۇمكىندىگىنشە بارلىعىمىز دا سوعان قامقورشى بولۋعا تىرىسىپ جۇرەمىز. ال ىرىكتەۋگە بايلانىستى وبەكتيۆتى, سۋبەكتيۆتى كەلىسۋلەر بولۋى مۇمكىن, ءبىر ايتىسقا قاتىسقان اقىندار وزدەرى بولدىرىپ تۇرۋى مۇمكىن نەمەسە جولدى بەرىپ تۇرۋى مۇمكىن, ءوزارا ول كەلىسەتىن, شەشىلەتىن ماسەلە. ءبىزدىڭ مىنا فۋتبولدا دا كەز كەلگەن جارىستىڭ ءتۇرى بولسىن, ءبىر ليگالار بولادى عوي دەڭگەي-دەڭگەيىمەن, كۆن-دا دا بار قاتەلەسپەسەم, جوعارعى, تومەنگى, ورتاڭعى ليگا دەگەن سياقتى, بۇلار ايتىستا جوق. بىراق ىشتەي بولسا دا توپتاردا قازىر وقۋشىلار ايتىسى, ستۋدەنتتەر ايتىسى, ايماقتىق, حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق ايتىستار بار, سولاردى ءوزىنىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن, جول-جولىمەن, دەڭگەي-دەڭگەيىمەن ءوسىپ جەتىلىپ سوعان قوسىلىپ ۋاقىتتىڭ ەلەگىنەن ءتۇسىپ قالماي كەز كەلگەن زاماننىڭ تالابىنا ساي سۇرانىستارعا جاۋاپ بەرە الاتىن اقىن بولساڭ, سەن بۇكىل ايتىستاردا جارقىراپ, جارقىلداپ كورىنۋىڭە بولادى. مەن قايتكەندە دە ايتىسقا قاتىسامىن, مەن ايتىستىڭ شىرايى بولامىن, وسى ايتىستىڭ كوركى بولامىن دەگەن ءبىر اقىننىڭ بەتىن قايتارىپ جاتقان كەزىن مەن كورگەن ەمەسپىن. قايتا سونى ورتاعا قوسىپ, توپقا سالىپ تالاي اقىنداردى ەلدىڭ ەلەۋلىسى, حالىقتىڭ قالاۋلىسى ەتتى. بۇل جەردە ءجۇرسىن اعامىزدىڭ ۇلكەن تارازىنىڭ ەكى باسىن تەڭ باسىپ, كوزىمەن دە, كوڭىلىمەن دە ءسۇزىپ بارلىعىن باقىلاپ وتىرىپ جاساعان ۇلكەن قامقورلىعىن ايتا كەتۋ كەرەك. ويتكەنى ءبىز ايتىسقا شىققاندا ەكى جۇك بار, ءبىرىنشىسى الدىمىزدا, ەكىنشىسى جانىمىزدا تۇرادى. الدىمىزداعى حالىق ءبىر تارازى بولسا, جانىمىزدا ءجۇرسىن اعا تاپ سونداي ءبىر تارازى. ول كىسى مىندەتتى تۇردە ءوزىنىڭ كوزىنە تۇسكەن تىزىمىنە تۇسكەن اقىنداردىڭ ەشقايسىسىن قالدىرماي, قازاقتىڭ ايتىسقا دەگەن ماحابباتى تۇرعاندا ولاردىڭ بارلىعى دا ونەر كورسەتۋگە مۇمكىندىك الادى دەپ ويلايمىن.
ايتىس اقىندارىنا ۇنەمى ىزدەنىس قاجەت
– ايتىستىڭ باعزىدان بەرگى باستى قاسيەتى – سۋىرىپسالمالىق. بۇل قاسيەت قازىرگى اقىنداردا بار ما؟ بار بولسا, قاي دەڭگەيدە؟ الدە قازىرگى ايتىس اقىندارى الدىن الا دايىندالا ما؟
مۇحتار نيازوۆ:
– ەندى وسى سۇراق وتە دۇرىس قويىلىپ وتىر دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ايتىستىڭ نەگىزگى جانى بار. ءيا, ايتىس ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ءتان, جان بولۋ كەرەك, ال شارتتى تۇردە ايتىستى ءتان دەپ الساق ونىڭ جانى سۋىرىپسالمالىق قاسيەت, البەتتە. ونىڭ السىرەپ, كۇشەيىپ تۇرعان كەزەڭدەرى بولعان, بىراق ەگەر ءبىز تۇبەگەيلى تسيركتىك شوۋ اڭگىمەنىڭ نەگىزىندە تەك قانا ەلگە, بۇكىل حالىققا كورۋگە ىڭعايلانعان تسيركتىك ونەرگە اينالدىرساق وندا قازىرگى قىزىعىن كورگەنمەن, ەرتەڭ ازابىن تارتامىز. ايتىستىڭ نەگىزگى ءتۇيىنىن, ءتۇپ تامىرىن ىرگەتاسىن ساقتاۋىمىز كەرەك. ءۇيدىڭ ىرگەتاسىن الىپ تاستاپ شاتىرىن ادەمىلەگەنمەن ونىڭ قۋانىشى ۇزاققا بارماۋى مۇمكىن. ايتىستىڭ سول ىرگەتاسى – البەتتە سۋىرىپسالمالىق – يمپروۆيزاتسيا. بۇعان بايلانىستى جاڭاعى ايتقانىمىزداي, كەيبىر وڭىرلەردە ۇلكەن مەرەكە, جيىنداردا باسشىلاردىڭ ىڭعايىنا نەمەسە ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ كوڭىلىنە قاراپ ءبىز ايتىستى جاساندى جاققا بۇرعان كەزدەرىمىز بار, وكىنىشكە قاراي. بىراق قازىر مىسالى دۋلات تاستەكەەۆ باسقاراتىن «اسىلتاس» قوعامدىق قورى ەكى-ءۇش جىلدان بەرى شىنايى وسى ايتىسقا كىرىسىپ, ساحنادا جۇپتاۋ الدىن الا ەمەس, كەزەگىن بىلمەي, كىممەن شىعاتىنىن بىلمەي اقىنداردى ءبولىپ, ءار ايماقتاردا جۇپتاپ ونەر كورسەتۋگە مۇمكىندىك جاساۋ سياقتى العىشارتتارى بۇرىن دا باستالىپ كەتكەن, قازىر دە جالعاسىپ جاتىر. بولاشاقتا تۇبەگەيلى وسىعان كوشسە مەن قارسى ەمەسپىن. قىرعىزداردا ايتىستىڭ كوركەمدىك دەڭگەيى كەرەمەت ەمەس, بىراق ولاردا شىنايى قالىپتاسقان. كەرەمەت بولماسا دا ورىنداۋشىلىق جاعى وتە جاقسى جەتىلدىرىلگەن, اسپاپتى مەڭگەرۋ جاعىنا كوبىرەك باسىمدىق بەرگەن. سول كەزدە جاڭاعى حالىقتىق سيپاتىن ساقتاي وتىرىپ جالىقتىرماۋعا بولادى. ال بىزدە تەك قانا ءسوز ونەرىن, جازبا پوەزيا دەڭگەيىنە ايتىستى كوتەرىلدى نەمەسە اسىپ كەتتى دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ جاتادى. ول ەكەۋى ەكى بولەك ولشەم دەپ ويلايمىن. ءبىر-بىرىمەن جارىستىرىپ تا كەرەك ەمەس, ويتكەنى ول ەكەۋى ءبىر-بىرىنە سايكەس كەلمەيدى. البەتتە ەندى كوركەمدىك جاعىنان شىنايى تازا تابيعي جولمەن ونسىز دا كوتەرىلەدى. ال ونى قولدان كوتەرىپ, الدىن الا جازىپ جاتتاتىپ, سوسىن ايتىستىڭ ىشكى كەيبىر قيىر قاتپارلارىن بىلمەيتىن حالىقتى, ساعان دەگەن سەنىمىن الدايتىن بولساق, ول الداۋمەن «وتىرىكشى اقساقتان بۇرىن ۇستالادى» دەگەندەي قاي جەرگە دەيىن باراتىنىمىزدى بىلەمىز. سوندىقتان قازىرگى اقىنداردىڭ ىشىندە ولەڭدى سۋىرىپ سالىپ ايتپايتىن اقىن جوق دەپ ويلايمىن. ەندى از بولۋى مۇمكىن, كوپ بولۋى مۇمكىن, تەز بولۋى مۇمكىن, جاي بولۋى مۇمكىن, دەگەنمەن ءاربىر اقىن ساحنادا سۋىرىپسالمالىق قاسيەتىن كورسەتەدى جانە سەن مىڭ جەردەن ءبىرىنشى اينالىمدا دايىندالىپ بارعانمەن ەكىنشى, ءۇشىنشى, ءتورتىنشى اينالىمعا كەتەتىن وسى ايتىستىڭ اينالىمدارىن ءتارتىپ رەتىندە ەنگىزۋ كەرەك جانە مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى «التىن دومبىرا» سياقتى ايتىستاردا مىندەتتى تۇردە اقىنداردى سوڭعى ساتكە دەيىن جاراۋى كەرەك دەگەن تارتىپپەن بەكىتۋ كەرەك. سول كەزدە ول ۇلكەن دامۋ جولىنا تۇسەدى. ەندى الامان جارىستاردا دا ءبىر اينالىمعا كەز كەلگەن ات شاۋىپ كەتۋى مۇمكىن, ءتىپتى ەكى اينالىپ شاۋىپ كەتۋى مۇمكىن. بىراق كومبەگە اينالىمدى تۇگەل شاۋىپ, سۋلىعىن قارش-قارش شايناپ الدىمەن جەتكەن جۇيرىككە بەرىلمەي مە بايگە. ال بىزدە وكىنىشكە قاراي, كەيدە ءبىر اينالىپ شىققان اقىن بايگەدەن جايناڭداپ كەلەدى, ال قالعان اقىندار مۇمكىن جاي اشىلاتىن شىعار, مۇمكىن ول تولىق مۇمكىندىگىن كورسەتە الماي جاتقان شىعار. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا ايتىستىڭ سۋىرىپسالمالىق قاسيەتىن ساقتاۋعا, دامىتۋعا جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. بۇعان دەيىن ءسوزدى, ولەڭدى دامىتۋعا ولاردىڭ كوركەمدىگىن كوتەرۋگە, ولاردى جان-جاقتى بايىتۋعا جۇمىس ىستەدىك, ەندى ايتىستىڭ سۋىرىپسالمالىق قاسيەتىن قاتاڭ ساقتاۋعا جانە ونى دامىتۋعا, بايىتۋعا بار ۇلەسىمىزدى سالساق, ايتىس قازاقپەن بىرگە جاساي بەرەتىن بولادى.
قويلىباي اسانوۆ:
– مەنىڭشە سۋىرىپسالمالىق قاسيەتى جوق اقىن ايتىسقا قاتىسپاسا كەرەك. قازىرگى ايتىسقا ءتۇسىپ جۇرگەن اقىنداردىڭ بارلىعى ولەڭدى سۋىرىپ سالىپ ايتا الادى دەپ ويلايمىن. ەگەر ونداي قاسيەتى بولماسا ايتىسقا بەل بۋىپ شىقپاس ەدى. ءبىر وكىنىشتىسى, قازىرگى اقىندار ءتاڭىر بەرگەن وسى قاسيەتتەرىن بارىنشا پايدالانىپ, ونى دامىتۋعا ەنجار بولىپ العان. شاما كەلسە جاتتاپ الىپ ايتىسقاندى جەڭىل كورەدى. بۇل جەڭىل ءتاسىل بويعا بىتكەن ايتىسكەرلىك قاسيەتتەرىن تۇساۋلاپ, بىرتە-بىرتە بويلارىنان الىستاتا بەرەدى. ياعني سۋىرىپسالمالىق قاسيەتىن جاتتاپ (زاگوتوۆكا) ايتىسۋ ءتاسىلى جەڭىپ كەتەدى. دەگەنمەن قازىرگى ايتىس اقىندارىنىڭ ىزدەنىس ءورىسى كەڭ, تىلدىك قورى مول. قازىرگى ايتىستاعى ءتىل مادەنيەتىن ءسوز ەتكەندە, الدىمەن اقىنداردىڭ ىشكى مۇمكىنشىلىكتەرى, ياعني وي-ءورىس, ءبىلىم دەڭگەيى, وقىپ ىزدەنۋىن الدىڭعى ورىنعا قويامىز. ىزدەنۋ مەن وقۋدىڭ, ەڭبەكتەنۋدىڭ ناتيجەسى قاشاندا ءوز جەمىسىن بەرەرى ءسوزسىز. قازىرگى اقىندار كۇندەلىكتى تەلە-راديو اقپاراتتارىن تىڭداپ, گازەت-جۋرنال وقىپ, ءبىلىمىن كۇن سايىن جەتىلدىرىپ ءجۇرۋدى ادەتكە اينالدىردى. ايتىس بارىسىندا توسىننان قويىلعان ساۋالعا مۇدىرمەي جاۋاپ بەرىپ جاتۋلارى دا اقىنداردىڭ ۇنەمى ىزدەنىستە جۇرەتىندىگىن اڭعارتادى. ايتىستا كوتەرىلەتىن بەلگىلى ءبىر پروبلەما توڭىرەگىندە الدىن الا ماتەريالدار جيناستىرىپ, ونى ويشا ەكشەپ, سارالايدى. قويىلاتىن سۇراق نەمەسە اڭگىمە اۋانى قانداي جاعدايدا وتەتىندىگىن ويشا شامالاپ, سوعان وراي دايىندىق جاسايدى. مىنە, وسى ايتىلعان تالاپتار ۇدەسى اقىننىڭ مۇدىرمەي, ەركىن سويلەۋىنە قالىپتى جاعداي تۋعىزادى. ايتىس ءتىلىنىڭ اجارلى, سالماقتى بولۋى دا وسىنداي دايىندىق نەگىزىندە ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىراتىنىن دا ايتا كەتكەن ورىندى ارينە.
سەرىك قاليەۆ:
– كەز كەلگەن اقىن الدىن الا دايىندالادى. ولەڭىن تۇتاس ءورىپ الماسا دا, وي تۇيەدى, ىشتەي شيرىعادى. قارسىلاسىن زەرتتەپ, وسال تۇسىن اڭديدى. بايگەگە قاتىساتىن جۇيرىكتەي باپتالادى. ايتىسكەردىڭ سۋىرىپسالمالىعى ونىڭ باستى قاسيەتى. تاباندا جاۋاپ بەرمەسە, ايتىلعان ويدى لەزدە جالعاماسا, قيالى ۇشقىر بولماسا, قارسىلاستى تۇقىرتىپ سوزدەن ۇستاماسا, ونىڭ نەسى ايتىس؟! ءبىر جىلدارى قارسىلاسپەن كەلىسىپ ايتىسۋ دا بولعانى راس. ايتىسكەر اقىنداردىڭ ءبارى دە سۋىرىپ سالىپ ولەڭ قۇراي الادى. ەندى دەڭگەيى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. بىلتىردان بەرى دۋلات تۇرسىن ۇلىنىڭ قولداۋىمەن «اسىل دومبىرا» دەگەن اتپەن ايتىس وتكىزىلىپ كەلەدى. ەلۋگە جۋىق اقىن قاتىساتىن ۇلكەن جوبا. سول ايتىس جەرەبە ارقىلى وتكىزىلدى. ساحنادا بىردەن قارسىلاسى انىقتالىپ ايتىسا كەتكەن اقىنداردىڭ ونەرىنە ءتانتى بولىپ, لاعىلداي توگىلگەن ولەڭىنە قايران قالاسىڭ.
ءجۇرسىن ەرمان:
– ايتىس – سۋىرىپسالمالىققا (يمپروۆيزاتسياعا) نەگىزدەلگەن جىر. كەزىندە, ايتىستى قايتا جانداندىرعان تۇستا, قاعازعا قاراپ ايتۋ, جاتتاپ كەلۋ دەگەن سەكىلدى ولقىلىقتارعا كوز جۇمىپ قاراعانىمىز راس. بىرتە-بىرتە سۋىرىپ سالىپ ايتۋ ابدەن قالىپتاستى. قازىرگى الامانعا قاتىسىپ جۇرگەن ايتىسكەرلەردىڭ باسىم بولىگى تابان استى ولەڭ شىعارىپ ايتۋعا قابىلەتتى. وسىنداي ايتىستار تابيعي ءارى تارتىستى وتەدى. بىلتىردان بەرى ءوتىپ كەلە جاتقان «اسىل دومبىرا» سايىستارى ءدال وسىلايشا اقىنداردى جەرەبە بويىنشا ساحنادا جۇپتاۋ ارقىلى ءوتىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ارينە, اقىندارعا كۇنى بۇرىن ولەڭ دايىنداما, ءبارىن قولما-قول ايت دەپ تاپسىرما بەرە المايمىز. ويعا ءتۇيىپ جۇرگەن شۋماقتارىن سۋىرىپ سالۋ ۇستىندە ءوز ىڭعايىنا شەبەر پايدالانۋ ءار اقىننىڭ قابىلەت قارىمىنا بايلانىستى.
قازىر اقىنداردىڭ تۇتاس ءبىر لەگى كەلىپ, ايتىستىڭ اجارىن اشىپ ءجۇر. بۇلار قوعامداعى كەسەلدەردى باتىل دا كوركەم, كەلىستىرىپ جىرلاي الاتىن ناعىز دارىندار. ەلگە ابدەن تانىمال بولعان بەكارىس شويبەكوۆ, ايبەك قاليەۆ, رينات زايىتوۆ, جانسايا مۋسينا, رۇستەم قايىرتاي, مۇحتار نيازوۆ, اسپانبەك شۇعاتاەۆ, اسەم ەرەجە, ەركەبۇلان قاينازاروۆ, تولەگەن جامانوۆ, تىلەگەن ءادىلوۆ, ديدار قاميەۆ, قاليجان بىلداشەۆ, نۇرلان ەسكەنقۇلوۆ سەكىلدى تارلانداردىڭ ءىزىن باسا كەلگەن مەيىربەك سۇلتانحان, شالقارباي ءىزباساروۆ, شۇعايىپ سەزىمحان, باۋىرجان شيرمەدين, قازىرەت بەردىحان, راۋان قايداروۆ, ەرشات قايبولدين, سەرىك قۋانعان سەكىلدى دارىندار كەز كەلگەن الاماندى جىر مەرەكەسىنە اينالدىرا الادى. كەيىننەن توپقا قوسىلعان ارۋنا كەرىمبەك, بوكەن جىگەر, نۇرزات قارۋ, ابزال ماقاش, قابدوللا بەيىسحان سياقتى جاس تالانتتار اتامۇرا ونەردىڭ بولاشاعىنا سەنىممەن قاراۋعا جەتەلەيدى. كەلەسى ايدا نۇر-سۇلتان قالاسىندا وتكەلى وتىرعان «بابالار اماناتى» اتتى الامان ايتىستىڭ اۋىر سالماعى دا وسى سەنىمدى ايتىسكەرلەردىڭ موينىندا. ونىڭ ار جاعىندا سەمەيدە, كاتونقاراعايدا, شىمكەنتتە وتەتىن جوسپارلى دودالاردىڭ ءسانىن دە وسىلار كىرگىزەدى.
نۇرزات قارۋ:
– ءيا, بۇل سوزىڭىزگە كەلىسەمىن. ايتىس – قاسيەتتى ونەر. جانە دە اقىنداردىڭ تابان استى تاۋىپ, سارى مايدان قىل سۋىرعانداي ەتىپ, سۋىرىپ سالىپ ايتۋىمەن ەرەكشە باعالانادى. بۇعان دەيىن دە سولاي بولعان, بۇدان كەيىن دە سولاي بولادى دەپ سەنەمىز. قازىرگى ايتىسقا قاتىسىپ جۇرگەن ءاربىر اقىننىڭ بويىندا بۇل قاسيەت بار دەپ ويلايمىن. ەگەر دە بولماسا ايتىس ساحناسىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاماس ەدى عوي. اقىنداردىڭ دەڭگەيىنە مەن باعا بەرە المايمىن. بىراق ءبىر بىلەتىنىم مەنىڭ دەڭگەيىمە قاراعاندا الدەقايدا جوعارى. ال ءسىزدىڭ الدىن الا دايىندالۋ دەگەنىڭىزدى مەن تۇسىنبەدىم. مەنىڭ تۇسىنىگىمدەگى دايىندالۋ دەگەن نارسە قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن ءبىلۋ, تاريحتى ءبىلۋ, گەوگرافيا, بيوگرافيا ت.ب. سياقتى ماسەلەلەردى ساناسىندا توقىپ ءجۇرۋ. مىنە, وسى نارسەلەردى دايىندىق دەپ ەسەپتەيمىن. ودان باسقا ايتىسقا نە دايىندىق كەرەك.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»