جاڭگىر حاننىڭ نەمەرەسى, بەلگىلى اقىن, اعارتۋشى شاڭگەرەي بوكەەۆتىڭ قازاقتان شىققان تۇڭعىش فوتوگراف ەكەندىگى ارا-تۇرا ايتىلىپ ءجۇر. بىراق وكىنىشكە قاراي, شاڭگەرەيدەن قالعان وسى مۇرا ءالى تولىق جيناقتالىپ, زەرتتەلگەن ەمەس.
شاڭگەرەي سان قىرلى ادام بولعان. ول 1847 جىلى بوكەيلىكتە, جاسقۇستاعى حان ورداسىندا دۇنيەگە كەلگەن. 5 جاسىندا اكەسى سەيىتكەرەي قايتىس بولعانىمەن, حان-سۇلتان تەگى ەش نارسەدەن مۇقتاج قىلماعان. اۋەلى استراحاندا رەالدىق ۋچيليششەنى ءبىتىرىپ, كەيىن ورىنبور كادەت كورپۋسىنا تۇسەدى. بىراق ول جەردە ەكى-اق جىل وقىپ, شىعىپ كەتەدى. سوسىن سامارا گۋبەرنياسىندا «ميروۆوي سۋديا» بولىپ از ۋاقىت جۇمىس ىستەپتى. بىراق كوپ ۇزاماي بۇل قىزمەتىن دە تاستاپ, ەلىنە قايتادى. ءبىر قىزىعى, بۇدان كەيىن كەڭسە جۇمىسىنا ارالاسپاي, ءوز قالاۋىنشا ءومىر سۇرگەن. اتاسى جاڭگىر حاننىڭ ورداسى – كولبورسىنى مەنشىكتەپ, ءساندى ءۇي سالدىرىپ, باۋ-باقشا ەگىپ, اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرىپ, ءسان-سالتاناتتى ءومىر كەشكەن. سامار گۋبەرنياسىنداعى دۆوريانداردىڭ تىزىمىنە ەنگەن. اڭشىلىق, ساياتشىلىقتى سۇيگەن دەيدى. شاڭگەرەيدىڭ ولەڭدەرى تەرەڭ پالساپاعا تولى. جانىنا اقىن-جىرشى, كۇيشىلەردى جيناپ, ادەبي كەشتەردى ءجيى ۇيىمداستىرعانى ايتىلادى. 1911 جىلى باقىتجان قاراتاەۆ, عۇمار قاراش, ەلەۋسىن بۇيرين باستاعان بوكەيلىك قازاق زيالىلارى «قازاقستان» گازەتىن شىعارعاندا, باس دەمەۋشىسى – ءدال وسى شاڭگەرەي بولعان. «قازاقتىڭ تۇڭعىش گازەتىنىڭ بايعازىسى» دەپ 500 سوم بەرگەنى سول گازەتتە جازۋلى. ال عۇمار قاراش 1911-1912 جىلدارى ۋفا, قازان باسپالارىنان شىعارعان «كوكسىلدەر» جانە «شايىر» جيناعى دا شاڭگەرەيدىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن باسىلعان بولاتىن. ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ شاڭگەرەيدى ەرەكشە قۇرمەتتەگەنى, ارنايى بارىپ سالەم بەرگەنى, ۇنەمى سالەم ايتىپ, ءحالىن ءبىلىپ وتىرعانى, قازاقتىڭ باس ادامدارىنا جولداعان جەدەلحاتتار ادرەساتتار تىزىمىندە شاڭگەرەي دە بولاتىنى تەگىن ەمەس.
ەندى شاڭگەرەيدىڭ فوتوونەرىنە كەلەيىك. دەرەكتەرگە قاراساق, 1901 جىلى بوكەي ورداسىنىڭ 100 جىلدىعى اتالىپ وتكەندە پەتەربورعا قوناق رەتىندە شاقىرىلعان شاڭگەرەي بوكەەۆكە نيكولاي ءىى پاتشا بارلىق قۇرال-جابدىعىمەن فوتواپپارات سىيلاعان ەكەن. از ۋاقىتتا قازاققا تاڭسىق بۇل ونەردى دە مەڭگەرىپ العان شاڭگەرەي ءوز زامانىنان سىر شەرتەتىن عاجاپ قۇندى سۋرەتتەر قالدىرعان.
رەسپۋبليكالىق «فوتوونەر» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, بەلگىلى فوتوگراف اسىلحان ءابدىرايىم ۇلى ۇلتتىق فوتوونەردىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعا جايىندا تولىمدى زەرتتەۋ بولۋى قاجەت دەپ سانايدى. الايدا شاڭگەرەي تۇسىرگەن, بىزگە جەتكەن فوتوسۋرەتتىڭ ناقتى سانى بەلگىسىز. ول سۋرەتتەر ءتۇرلى قورلاردا, مۋزەيلەر مەن ارحيۆتەردە, ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا شاشىلىپ جاتىر. كەزىندە زەرتتەۋشى مۇستافا سماعۇلوۆ ءبىراز دەرەك جيناعانىمەن, كەڭەستىك تسەنزۋرا «حان تۇقىمىن» جارنامالاۋعا مۇرسات بەرمەگەن. زەرتتەۋشى ماقسات ءتاج-مۇرات اعامىز «شاڭگەرەي» كىتابىندا, گازەت ماقالالارىندا اقىننىڭ وسى قىرى جايلى العاش جازىپ, حالىققا تانىستىرعانى ەسىمىزدە. بۇگىندە بوكەي ورداسىنداعى «حان ورداسى» تاريحي-مادەني, ارحيتەكتۋرالىق-ەتنوگرافيالىق مۋزەي-قورىعى كەشەنىندە ءبىر عيمارات شاڭگەرەي بوكەەۆكە ارنالىپ, ونىڭ فوتوگرافتىق قىرى تۋرالى دا مالىمەتتەر قويىلعان.
ال ەندى باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىندا ساقتالعان مىنا ءبىر سۋرەتتەرگە نازار اۋدارايىق. بۇل سۋرەتتەردى مۋزەي قورىنان ورالدىق ولكەتانۋشى نۇرجان تولەپوۆ كورىپ, بىزگە ۇسىنعان ەدى.
بۇل تۇپنۇسقا سۋرەتتەردى مۋزەيگە 1980 جىلى زەرتتەۋشى مۇستافا سماعۇلوۆ تاپسىرعان ەكەن. «شاڭگەرەي اۋىلىنىڭ بالالارى» جانە «داۋلەتشە كۇسەپقاليەۆتىڭ جاقىندارى مەن تۋىستارى» دەپ اتالعان سۋرەتتەردىڭ حح عاسىردىڭ باسىندا تۇسىرىلگەنى جازىلسا, «شاڭگەرەي ءۇيىنىڭ الدىندا تۇرعان بيە ساۋشىلار» اتتى فوتو ناقتى 1912 جىلى تاسپاعا باسىلعانى كورسەتىلگەن. ءۇش سۋرەتتى دە شاڭگەرەي بوكەەۆ تۇسىرگەن. بۇل سۋرەتتەردى بىرقاتار زەرتتەۋشىگە كورسەتىپ, بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان-اۋ دەگەن ويعا كەلىپ وتىرمىز.
ءبىرىنشى سۋرەت: «شاڭگەرەي بوكەەۆ اۋىلىنىڭ بالالارى» (دەتۆورا اۋلا شانگەرەي بۋكەەۆا). حح عاسىردىڭ باسى. مۋزەي قورىنداعى تىركەۋ ءنومىرى №129796.
سۋرەت سىرتىندا ءابىل, مەدەت, مۇقاس, ءانۋار, قالەن, ماقسات, باكە دەگەن بالالاردىڭ ەسىمدەرى دە جازىلىپتى.
ەكىنشى سۋرەت: «داۋلەتشە كۇسەپقاليەۆتىڭ جاقىندارى مەن تۋىستارى» (بليزكيە ي رودستۆەننيكي داۋلەتشاحا كۋسەپكاليەۆا). حح عاسىردىڭ باسى. مۋزەي قورىنداعى تىركەۋ ءنومىرى №129806.
ءبىراز ءب ۇلىنىپ, توزىڭقىراپ قالعان بۇل سۋرەتتىڭ بەتىنە, ءار ادامنىڭ تۇسىنا اراب ارىپتەرىمەن ەسىمدەرى جازىلعان ەكەن. بىراق ول دا ءوشىپ, تولىق كورىنبەي قالعان. انىق كورىنەتىنى – سول جاقتا ورىندىقتا وتىرعان, باسىنا پيلوتكا ءتارىزدى باسكيىم كيگەن دارىگەر داۋلەتشە كۇسەپقاليەۆ. بۇل سۋرەتتى رەستاۆراتسيادان وتكىزىپ, وزگە تۇلعالاردى انىقتاۋ – زەرتتەۋشى, عالىمداردىڭ مىندەتى دەپ بىلەمىز. ماقسات ءتاج-مۇرات اعامىزدىڭ پىكىرىنشە, سۋرەتتە كۇسەپقالي ورمانوۆ, مۇحامەدكەرەي سۇلتان, سالاۋاتكەرەي, سىبىزعىشى ءۋالي ىسقاقوۆ, دومبىراشى ماكار جاپاروۆ, مۇعالىم سەيىتقالي مەڭدەشەۆ, گيمنازيست زۇلقارنايىن نۇرالىحانوۆ, ت.ب. بولۋى مۇمكىن.
ءۇشىنشى سۋرەت: «شاڭگەرەي ءۇيىنىڭ الدىندا تۇرعان بيە ساۋشىلار» (دوياركي كۋمىسولەچەبنيتسا نا فونە زدانيا دوما شانگەرەيا بۋكەەۆا). 1912 جىل. مۋزەي قورىنداعى تىركەۋ ءنومىرى №129786.
سۋرەت سىرتىندا «حۋتور شانگەرەي, ساۆينسكي ۆولوست, نوۆوۋزەنسكي رايون, سامارسكوي گۋبەرني. فوتو شانگەرەيا بۋكەەۆا» دەپ جازىلىپتى.
P.S. مىنە, ءبىز باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىندا ساقتالعان ەرەكشە قۇندى جادىگەرلەرمەن وقىرماندى تانىستىرىپ وتىرمىز. رەسپۋبليكالىق «فوتوونەر» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى اسىلحان ءابدىرايىم ۇلى ايتقانداي, قازاقتىڭ تۇڭعىش فوتوگرافى شاڭگەرەي تۇسىرگەن تاريحي سۋرەتتەردى تۇگەل جيناقتاپ, فوتوالبوم شىعارۋ قاجەت-اق. مۇمكىن بۇل ءىستى قولدايتىن دەمەۋشىلەر دە تابىلىپ قالار.
باتىس قازاقستان وبلىسى