ەبىن تاۋىپ ەكى اساعىسى كەلەتىندەر حالىقتى سۋداعى بالىقتاي كورىپ, قاباعىن «باعىپ», قالتاسىن قاعىپ كەتۋدەن ەش قىمسىنار ەمەس. وسىندايدا «اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا» دەگەن ءسوز ەرىكسىز ەسىڭە تۇسەدى.
اقىلىنان اڭعالدىعى باسىم قازەكەم تىلىمەن ءورت ءسوندىرىپ, سوزىمەن ەل سەندىرىپ كەتەتىن «الدارلار» قۇرعان قاقپانعا تۇتىلىپ قالىپ, قۇتىلىپ كەتەر جول تابا الماي ءجۇر. تاياۋدا عانا ەلوردادا قارجىلىق پيراميدا ۇيىمدارىنىڭ بىرىنەن زارداپ شەككەن كەلىنشەك ىشكى ىستەر مينيسترلىگى عيماراتىنىڭ الدىندا نارازىلىق ءبىلدىرىپ, ءوز-ءوزىن ورتەۋگە بەل بۋعانى دا جانىمىزدى ايازداي قاريدى.
حالىقتى قاناۋ مەن توناۋدى ادەتكە اينالدىرعان قارجى پيراميدالارىنان جۇرت قانداي زارداپ شەكتى؟ اقشاسىنان ايىرىلعان جابىرلەنۋشىلەردىڭ سانى قانشا؟ قىلمىستىق ىسكە قاتىسى بار ۇيىمداردى نە كۇتىپ تۇر؟ بۇگىندە وسى وزەكتى سۇراقتار كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى.
54 ملرد تەڭگە قولدى بولدى
«وتكەن جىلى ەلىمىز بويىنشا قارجى پيراميدالارىنىڭ قۇربانى رەتىندە 31 مىڭنان استام ازامات تىركەلگەن بولاتىن. ولارعا جالپى سوماسى 54 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى كولەمىندە زالال كەلتىرىلگەن. قازىرگى كەزدە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ وندىرىسىندە وسى ساناتتاعى 65 قىلمىستىق ءىس بار. ءۇش مىڭنان استام ادام جابىرلەنۋشى بولىپ تانىلدى», دەيدى ءىىم تەرگەۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى سانجار ءادىلوۆ جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ.
البەتتە, كىسىنىڭ قارجىسىن الاياقتىق جولمەن يەمدەنىپ كەتۋ قىلمىس سانالاتىنى الىمساقتان بەلگىلى. ول – دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما. ايتسە دە, الەۋمەتتى ابىگەرگە سالاتىنداردىڭ ارباۋىنا تۇسكەن ازاماتتاردىڭ سانى 30 مىڭنان اسىپ جىعىلعانى ويلاندىرماي قويمايدى. بۇل ارىدەن قاراساق, بۇقارا حالىقتىڭ اڭقاۋلىعىن اڭعارتسا, بەرىدەن زەردەلەسەك, جۇرتتىڭ ساناسىندا «الما ءپىس, اۋزىما ءتۇس» دەگەن ماسىلدىق پسيحولوگيانىڭ ءورشىپ كەتكەنىن بايقاتادى.
تانىمال ادامداردى تىڭداپ جاڭىلعاندار از ەمەس
قارجى پيراميدالارىنىڭ قۇرىلتايشىلارى الداپ سوعا ما, ارباپ الا ما, ايتەۋىر بەت-ءجۇزى ەلگە تانىس ءانشىڭىز دە, كەيدە ونەر الەمىندە اق تەر, كوك تەر بولىپ جۇرگەن اكتەرىڭىز دە سولاردىڭ سويىلىن سوعىپ, جارناماسىن جاساپ جۇرەتىنى بار. قىسقاسى, باسقانى بىلمەدىك, «قينالعاندا» سولاردىڭ قاسىنان تابىلىپ جاتادى. ءتىپتى الگىلەر كەلتىرەتىن كەسىردى تۇسىنگەننەن كەيىن كەشىرىم سۇراپ تىكەلەي ەفيرگە شىعىپ تا قالادى. سوندايدا بارماعىڭدى تىستەپ, «وسىلار نە «جەپ» اقىلدى بولادى ەكەن, ءا؟» دەپ تە ويلاپ ۇلگەرەسىڭ. ولاي ويلاماسقا امالىڭ دا قالمايدى. ءبىراز ۋاقىت بۇرىن جۇرت تانيتىن بلوگەرلەر مەيىرجان تورەباەۆ, مەيىرحان شەرنيازوۆ, ءازىم سايدباەۆ سەكىلدى ازاماتتاردىڭ دا باسى داۋعا قالعانىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى.
«الماتى قالالىق سوتى تانىمال ۆاينەرلەر مەيىرحان شەرنيازوۆ پەن مەيىرجان تورەباەۆتى ەكى ايعا قاماۋعا الۋعا سانكتسيا بەردى. تەرگەۋ سوتىنىڭ شەشىمىمەن تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ ءوتىنىشى قاناعاتتاندىرىلدى. شەرنيازوۆ پەن تورەباەۆقا قاتىستى قاماۋدا ۇستاۋ مەرزىمىن ەكى ايعا ۇزارتۋ تۋرالى سانكتسيا بەرىلدى», دەگەن ماتىندەگى اقپارات تا تاراپ ۇلگەردى تاياۋدا.
20 ءساۋىر كۇنى تورەباەۆ پەن شەرنيازوۆ 10 تاۋلىككە قاماۋعا الىنعانى ءمالىم بولعان. ءساۋىردىڭ 19-ى كۇنى كەشكە مەيىرجان تورەباەۆتان الماتى پوليتسيا دەپارتامەنتىندە Mudarabah Capital قارجىلىق پيراميداسىنا قاتىستى قىلمىستىق ءىس بويىنشا جاۋاپ الىنىپ جاتقانى تۋرالى اقپارات جاريالانعان ەدى. البەتتە, بلوگەرلەردىڭ قورعاۋشىلارى ايىپتى جوققا شىعارىپ جاتاتىنى ءمالىم. راسىندا دا, كىمنىڭ ايىپتى, كىمنىڭ قانداي جازاعا لايىقتى ەكەنىن ۋاقىت كورسەتەدى. كىناسى جوق بولىپ, «سۇتتەن اق, سۋدان تازا» ەكەنىن دالەلدەپ شىقسا, قانەكي؟..
«سايتتاردى بۇعاتتاۋ, ۇيىمداستىرۋشىلاردى, فيليالداردى, قۇرىلىمدىق بولىمشەلەردى ورناتۋ سەكىلدى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە 180-نەن استام ينۆەستيتسيالىق كومپانيا مەن فيرمانىڭ قىزمەتى توقتاتىلدى. 138 ادام قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, ولاردىڭ 50-ءى سوتتالدى. قالعاندارىنا قاتىستى سوت ءجۇرىپ جاتىر» دەگەن بولاتىن ءىىم وكىلى وسى تاقىرىپقا وراي ۇيىمداستىرىلعان ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا.
شىنى كەرەك, ادامنىڭ باسى داۋعا قالعاندا كىمنىڭ ادال دوس, كىمنىڭ امال دوس ەكەنى بايقالىپ قالىپ جاتاتىنى بار. جوعارىدا ءبىز اتتارىن اتاعان بلوگەرلەردىڭ دوستارى اراسىنان وسى ماسەلەگە ءۇن قاتقاندار بولدى ما دەگەن ويمەن الەۋمەتتىك جەلىلەردى قاراپ شىققانبىز. بايقاعانىمىز, شوۋمەن, پروديۋسەر مارات ورالعازين عانا فەيسبۋكتە ويىمەن ءبولىسىپتى. «مەيىرحان دا, مەيىرجان دا دوسقا ادال, پەيىلى كەڭ, ەش ارام ويى جوق, كوڭىلى اشىق, جايدارى جىگىتتەر. ەكەۋى دە وتباسىلى, كوپبالالى اكەلەر. قاراجاتقا مۇقتاج جاندار دا ەمەس. شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ-اق شارۋاشىلىعىن دومالاتىپ وتىرعان جىگىتتەر. نەگە بۇلاي بولىپ قالعانى مەنىڭ دە ميىما كىرىپ شىقپايدى. اتتەڭ, وسىنداي جاعدايعا دۋشار بولىپ قالدى. بالكىم وزدەرى دە الدانىپ قالدى ما ەكەن؟» دەپ جازبا قالدىرعان ول دوستارىنا قاتىستى ماسەلەنىڭ ءادىل شەشىلگەنىن قالايدى.
كىمنىڭ اق, كىمنىڭ قارا ەكەنىن تەرگەۋ امالدارى انىقتايتىنى ءسوزسىز. دەسە دە, كەزىندە بەينەجازبا ارقىلى Mudarabah Capital كومپانياسىن ابدەن جارنامالاپ, «حالال ينۆەستيتسيا» دەپ اتاعان تورەباەۆقا سەنبەيتىندەر دە بار.
«اساۋلارعا» تۇساۋ سالاتىن كەز كەلدى مە؟
قارجى پيراميدالارىنىڭ جەتەكشىلەرى قازعان ورعا ءتۇسىپ وپىق جەگەندەردىڭ سانى جىل وتكەن سايىن ارتا تۇسپەسە, كەمىگەن ەمەس. جۇرت ىشىندە «الاياقتىق بيزنەس» اتانىپ كەتكەن «كاسىپ» يەلەرىنە يمانداي سەنەتىندەردىڭ سانى سيرەمەگەنى قوعامدى ويلاندىرادى. ويلاندىرعان سوڭ شىعار, پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى وكىلدەرى ۇيىمداستىرعان باسقوسۋدا وسى ماسەلە كەڭىنەن تالقىلانىپ, ۇتىمدى ۇسىنىستار ايتىلعان.
«راسىندا, قارجى پيراميدالارىنىڭ جۇمىسىن جارنامالاپ جۇرگەندەردىڭ كوبىسى ونەر ادامدارى, ۆاينەرلەر, الەۋمەتتىك جەلىلەردە مىڭداعان, ميلليونداعان وقىرمانى بار جۇلدىزدار ەكەنى ءمالىم. قىسقاسى, تانىمال تۇلعالاردىڭ سوڭىنان ەرگەندەر ولاردىڭ ايتقانىنا سەنىپ, اقشالارىن اياماي سالىپ جاتقانىن بىلەمىز. ناتيجەسىندە, الدانىپ قالعاندار از ەمەس. قارجى پيراميدالارىنىڭ ايتقاندارىنا سەنگەن «قۇربانداردىڭ» باسىم بولىگى 31-60 جاستاعى ازاماتتار. ولاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ جۇمىسى دا, جوعارى ءبىلىمى دە بار», دەيدى قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنىڭ تەرگەۋشىسى ورىن تۇرلىباەۆ ماسەلەنىڭ مانىسىنە ءۇڭىلىپ.
بۇل ماسەلەگە قاتىستى ءارتۇرلى پىكىرلەردىڭ بار ەكەنى ءمالىم. ماسەلەن, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى يۋري لي ماسەلەنى زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ارقىلى شەشۋگە بولاتىنىن ايتادى. ونىڭ ويىنشا, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكسىن, قىلمىستىق كودەكستى جانە جارناماعا قاتىستى زاڭداردى رەتتەگەن ءلازىم. «قازاقستان حالقىن قارجى ونىمدەرىنە قاتىستى جالعان جارنامالاردان قورعاعاندا عانا ماسەلە شەشىمىن تابادى», دەيدى ول. كىم بىلەدى, راسىندا دا زاڭعا ايتارلىقتاي وزگەرىستەر ەنگىزىلسە, جۇرت تانيتىن ازاماتتار «اڭداماي سويلەگەننىڭ اۋىرماي ولەتىنىن» تۇسىنەتىن شىعار.
الەمنىڭ بىرقاتار ەلىندە راسىندا دا قارجىلىق پيراميدا سەكىلدى الاياقتىق سيپاتى بار كاسىپكە بەت بۇرعان كومپانيالارعا, جالپى, وسى باعىتتا جۇمىس ىستەۋگە نيەتى بارلارعا زاڭمەن تىيىم سالىنعانى ءمالىم. ولاردىڭ قاتارىندا فرانتسيا, كانادا, اقش, ۇلىبريتانيا, جاپونيا, گەرمانيا سەكىلدى بىرنەشە ەل بار. البەتتە, بۇل ءتىزىمدى ارى قاراي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. ال قازاقستاندا «قارجىلىق پيراميدا» دەگەن ءسوز تىركەسىنىڭ قانداي ۇعىم بەرەتىنى تۋرالى ناقتى تۇسىنىكتەمەنىڭ جوقتىعى دا ويلاندىرۋى كەرەك. قالاي الىپ قاراساق تا, بۇقارا حالىقتىڭ قالتاسىن قاققاندارعا توسقاۋىل قوياتىن كەز كەلىپ جەتتى. قۇزىرلى ورگان دا وسى ماسەلەگە مىقتاپ نازار اۋدارماسا بولمايدى.
«بۇگىندە قارجى پيراميداسىنا جارناما جاساعاندار اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلاتىنى بەلگىلى. ال ماماندار جاعى ايىپپۇلمەن شەكتەلۋدى دوعارىپ, قىلمىستىق جازا كەسۋ قاجەتتىگىن ايتىپ وتىر. ونى حالىق قالاۋلىلارى دا قولداپ وتىرعانى ءمالىم», دەيدى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مانسۇرحان ماحامبەتوۆ ماسەلەگە قاتىستى ويىمەن ءبولىسىپ.
ەستيار ادامدار نەگە ەسىن جوعالتادى؟
زاڭ راسىندا دا الاياقتىق سيپاتتاعى قىلمىسقا بەت بۇرعانداردى جازالاۋ ءۇشىن كەرەك ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇل ماسەلەگە قاتىستى ەشكىمنىڭ داۋى دا جوق. ويتكەنى ءاربىر ادام زاڭ مەن قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋگە ءتيىس. ايتسە دە, ءبىزدى باسقا جاعداي الاڭداتادى.
دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, قارجىلىق پيراميدانىڭ سويىلىن سوققانداردىڭ جارناماسىنا الدانىپ, اقشاسىنان ايىرىلعانداردىڭ 74 پايىزى جۇمىسپەن قامتىلعان ەستيار ازاماتتار ەكەن. ونى قويشى, قارماققا تۇسكەن بالىقتىڭ كۇيىن كەشكەندەردىڭ 62 پايىزىنىڭ جوعارى ءبىلىمى دە بار. ولاردىڭ جالعان جارنامانىڭ جەتەگىنە ەرۋىنە نە سەبەپ؟ وسى جاعداي كىمدى دە بولسا تولعاندىرسا كەرەك. وسىندايدا ولار كىمدەر, مىنا ستاتيستيكا نەنى بىلدىرەدى دەگەن ساۋال سانانى سانسىراتپاي قويمايدى. بىلايىنشا ايتقاندا, ەستى ادامدارىمىز وسىلايشا جارناما جاساعىشتاردىڭ بايبالامىنا قاتىستى بايلام جاساي الماي جاتقاندا, تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىن تارتىپ, جوقتان بار جاسايمىن دەپ جۇرگەن قاراپايىم ازاماتتاردان نە قايران؟ ءيا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ميلليونداعان جازىلۋشىسى بار ادامداردىڭ ايتقانىنا سەنىپ, ايتاعىنا ەرگەندەر كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ بولۋعا تيىستىلەر ەكەنىن اڭعاردىق. وسىندايدا ءبىر كەزدەرى ەل ىشىندە كەڭىنەن تاراعان اۋىل قارياسىنىڭ «بالام, جاسىڭ وتىزدان استى ءالى ەرتەگىگە سەنەسىڭ...» دەيتىن ۋىتتى ءازىلى ەسكە تۇسەدى...
قىسقاسى, سانا جاڭعىرمايىنشا اڭعال قازاق ارباۋشىلار قازعان اپانعا ءتۇسۋدى توقتاتپايتىن سەكىلدى. ونى زاڭعا ەنۋى ىقتيمال وزگەرىستەر وزگەرتە الا ما, جوق پا, كىم ءبىلسىن؟! وكىنىشتىسى دە سول.