ءۇمىت شىراعىن ۇستاپ وتكەن عۇلاما

سوناۋ قازاق ءۇشىن ءالى دە جۇم­باق, ءالى دە قۇپيا, عاجايىپ شىعىس الەمىن ابەكەڭنىڭ ءبىراز جىلداردان بەرى زەرتتەپ, زەردەلەپ جۇرگەنىن بىلەتىنمىن. وسى جولى الدىنا ۇلكەن ماقسات قويىپ وتىر­عا­نىن ىشىمنەن پايىمدادىم. سودان كەيىن دە ۇلاعاتتى ۇستا­زىم­­مەن تالاي رەت جولىم ءتۇيىستى.

ويلاپ وتىرسام, سوناۋ 1982 جىلدىڭ قوڭىر كۇزىنەن باستالعان ابەكەڭنىڭ عىلىم مەن بىلىمدەگى, قازاق رۋحانياتىنداعى ۇزاق تا ۇلانعايىر ساپارى بىردە-ءبىر رەت سايابىر تاپپاي ۇنەمى جالعاسۋمەن بولدى. وسىناۋ عىلىم مەن ءبىلىم ساپارىندا ابەكەڭ قانشا رەت بيىك بەلەستەرگە كوتەرىلدى, قان­شا رەت بيىك شىڭدارعا شىقتى. بۇكىل عۇمىرى بەل جازباي ەڭبەك­تە­نۋمەن, عىلىمعا بەرىلۋ­مەن ءوتتى. ازاماتتىق ويلارىن بۇك­پە­سىز ايتىپ, قايمىقپاي جازاتىن قاسيەتىنەن دە ابەكەڭنىڭ سەرگەك مىنەزى, تەرەڭ بىلىممەن كەلگەن رۋحاني ۇستانىمدارى دا كو­رىنىپ تۇراتىن. ءاردايىم تۋعان ەلىنىڭ رۋحاني كەڭىستىگىنىڭ ىلعي العى شەبىندە, جەل وتىندە ءجۇرىپ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ اياعى­نان تۇرىپ, قابىرعاسىنىڭ بەكۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. ۇلتى­مىزدىڭ الەمدىك دودادا تە­رە­زەسى تەڭ, ەڭسەسى بيىك ەل بولۋىنا باعا جەتپەس ولجا سالدى.

ەندى كىشكەنە شەگىنىس جاساساق, ابەكەڭنىڭ شىن مانىندەگى عىلىم مەن بىلىمگە ساپارى وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن ماسكەۋ قالاسىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا باستالىپتى. وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىنان باستاپ جاس دارىن شىعىستانۋ ءىلىمىنىڭ تەرەڭ قاتپارلارىن يگەرە باستايدى. ينستيتۋتتاعى اراب ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ كوريفەيلەرى, پروفەسسورلار يۋ.ن.زاۆادوۆسكي مەن گ.ش.شارباتوۆتاردان ءدارىس الادى. پروفەسسور زاۆادوۆسكيدىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن ماروككو ادەبيەتى تاريحىنا قاتىستى كەڭەس وداعىندا بۇرىن-سوڭدى زەرتتەلمەگەن تىڭ تاقىرىپقا تۇرەن سالادى.

1975-1976 جىلدارى وسىناۋ عىلىمي ىزدەنىستەر جاس عالىمدى ماروك­كو مەملەكەتىنە ساپار شەك­تى­رەدى. رابات قالاسىنداعى V مۇحاممەد اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە اراب ءتىلى مەن ادەبيەتىن تە­رەڭدەي زەرتتەۋمەن قاتار پروفەس­سور مۇحاممەد ءال-ءفاسيدىڭ جە­تەك­شىلىگىمەن ماروككو اۋىز ادەبيەتى تاريحىنان ديسسەرتاتسيا جازادى. 1976 جىلى ماسكەۋگە ورالىپ عى­لى­مي زەرتتەۋىن ۇلكەن تابىس­پەن قورعايدى. اراب ادەبيەتىنىڭ قاقپاسىن وسىلاي يمەنە اشقان جاس شاكىرت, دارىندى ىزدەنۋشى اراعا جىلدار سالىپ ارابتانۋ, شىعىستانۋ عىلىمىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى بيىكتەرىن باعىندىردى.

بۇگىندە ابەكەڭە ماروككو ەلى­نىڭ عىلىمى قارىزدار. وتار­لاۋ­شىلاردىڭ ماروك­كودا ادەبيەت جوق دەيتىن تۇجىرىمىن تاس-تالقان ەتىپ, م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, ماسكەۋ حالىقارالىق قاتىناس جانە م.گوركي اتىنداعى بۇكىل­وداق­تىق ادەبيەت ينستيتۋتى عا­لىم­دارىنىڭ بىرىككەن عىلىمي كەڭەسىندە قازاق عالىمى ءابساتتار دەر­بىسالى ماروككو ادەبيەتىن الەم ادەبيەتى كونتەكسىندە قاراس­تى­راتىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا­سىن قورعايدى. سول تۇستا بۇل عى­لى­مي ىرگەلى جاڭالىق ابەكەڭدى الەمدىك ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ تورىنەن بىراق شىعاردى. ءسويتىپ, قازاق عىلىمىنا شىعىستانۋ جانە ارابتانۋ سياقتى ىرگەلى عىلىم سالالارىنىڭ ءبىرجولاتا ارنا سالۋىنا, جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋىنە پروفەسسور ءا.دەربىسالى جول اشتى.

شىعىستانۋشى عالىم قازاق ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوزى نەگى­زىن قالاعان, تۇڭعىش دەكانى بول­عان شىعىستانۋ فاكۋلتەتىندە كەلە-كەلە پارسى, ۋردۋ, قىتاي, جاپون بولىمدەرىن اشىپ, سوڭىنان يران-تۇرىك, قىتاي-جاپون تىلدەرى مەن ادەبيەتى كافەدرالارىن ۇيىم­داستىردى. وسىناۋ سيرەك عى­لىم سالالارىنىڭ ارنايى دايىندىقتان وتكەن, بىلىكتىلىگى جوعارى ماماندارىن ءوزى ىزدەپ ءجۇرىپ, جينادى. قازۇۋ-دىڭ دەكانى, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, سونان سوڭ جەتى جىلعا جۋىق ۋنيۆەر­سي­تەت­تىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى پرورەكتورى قىزمەتىندە ءجۇرىپ شىعىستانۋ, حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەردى. وسى ارقىلى قارا شاڭىراقتىڭ ابىرويى ءوستى, بەدەلى كوتەرىلدى. بۇگىندە الەم­دىك رەيتينگتە ەڭ ىلگەرى ەكى ءجۇز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاتارىنا كىرگەن قازۇۋ-دىڭ تاۋەلسىزدىك تاڭى شا­پا­­عىندا دۇنيەدەگى ەكىنشى ۇستاز, ۇلى ويشىل, عۇلاما عالىم ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ەسىمىن يە­لەنۋى دە ابەكەڭنىڭ ەڭبەگىنىڭ تىكە­لەي جەمىسى. وسىنى بۇگىندە بىرەۋ بىلەدى, بىرەۋ بىلمەيدى.

ارينە, ابەكەڭنىڭ ەڭ باستى ولجاسى شىعىستانۋ باعىتىنداعى ەڭبەكتەرى, عىلىمي مونوگرافيالارى. قازاق ۇلتىنىڭ الەم وركە­نيە­تى­نە قوسقان ۇلەسىن ايعاق­تايتىن ايگىلى بابالارىمىز ءال-فارابي, جاۋھاري, قادىرعالي جالايىري, مىرزا مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ءتارىزدى عۇلامالارىمىزدىڭ جا­رىق­قا شىعۋى, تۋعان ەلگە ورالۋى دا ابەكەڭنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسى. پروفەسسور ءابساتتار دەربى­سالى X-XVIII عاسىرلاردا عۇ­مىر كەشكەن, سوڭىنا باعا جەتپەس قۇندى مۇرا قالدىرعان جالپى سانى ەلۋگە جۋىق عۇلاما وي­شىلدارى­مىزدى تاۋىپ, وسىناۋ تۇلعا­لا­رىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزدى.

قانشاما شاكىرتتەرىنە بۇلاق كوزىن تاۋىپ, زەرتتەتىپ, « ۇلى كوم­بە­نىڭ قۇنارىنا» سالدى. سولار­دىڭ ءبىر پاراسى قازىرگى كۇنى ەلگە تانىمال شىعىستانۋشىلار, ارابتانۋشىلار, يسلامتانۋشىلار. عىلىمنىڭ يگىلىگى ءۇشىن ابەكەڭ سالعان جول, ىرگەسىن كوتەرگەن مەكتەپ مەشىتتىڭ مۇنارالارىنداي الىس­تان كوز تارتادى.

ابەكەڭنىڭ قوس شىنارىمىز, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مەن مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ مۇراسىن زەرت­تەۋ­دەگى جانكەشتى ەڭبەگىن بولە جارا ايتار ەدىم. ءال-ءفارابيدى العاشقى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى پروفەسسور ءابساتتار دەربىسالى. ماسكەۋ شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن­دا وقىپ جۇرگەن كەزىندە-اق ءال-فارابي جايلى ورتا عاسىر­لار­­دا جازىلعان تاريحي جازبا جادىگەر­لىك­تەردى ىزدەپ تاۋىپ, اۋداردى. عۇ­لامادان ءبىر, ەكى عاسىر كەيىن ءومىر سۇرگەن, فارابي جايلى قۇن­دى دەرەكتەر قالدىرعان يبن سايد ءال-كيفتي, يبن حالليكان, يبن ءابي ۋسايبيعا سەكىلدى اراب شە­جىرە­شى­لە­رىنىڭ ەڭبەكتەرىن انا تىلىمىزدە سويلەتتى.

1980 جىلى ء«ال-ءفارابيدىڭ ەستەتيكاسى» اتتى تۇڭعىش زەرتتەۋ ەڭبەگىن جاريالاپ, ەكى جىلدان سوڭ «شىڭىراۋ بۇلاقتار (1982) اتتى تولىمدى, قۇنارلى كىتابىن قازاق وقىرمانىنا ۇسىندى. ادەبي زەرتتەۋلەر, تولعانىستار, ەسسەلەردەن جيناقتالعان بۇل تۋىندى ابەكەڭدى عالىم, قالامگەر رەتىندە جاڭا قىرىنان تانىتتى. اۆتوردىڭ بۇل دۇنيەسى قازاق-اراب ادەبي بايلانىستارىن, ەجەلگى ادەبيەتىمىز جايلى تىڭ دەرەكتەردى بايىپپەن زەردەلەگەن سيرەك ەڭبەك رەتىندە بيىك باعالاندى. وسىدان كەيىن تىنىمسىز ىزدەنگەن عالىمنىڭ ىرگەلى-ىرگەلى زەرتتەۋلەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى وقىرمان قولىنا ءتيدى. شىعىستانۋ جانە فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارناپ «اراب ادەبيەتى» اتتى انا تىلىمىزدە تۇڭعىش وقۋلىق جازدى. مۇندا اراب حالقىنىڭ سان عا­سىرلىق ادەبي مۇراسىنىڭ كلاس­سي­كالىق داۋىرلەرى تالداۋ ارنا­سىنا تۇسەدى. ال «اراب ءتىلدى ماروككو ادەبيەتى» اتتى ورىس تىلىندەگى مونوگرافياسىن «عىلىم» باسپاسىنان جارىققا شىعاردى.

ال ەندى عالىمنىڭ قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن ون­دا­­عى قۇل­پى­تاس­تارداعى اراب تى­لىن­­دە­گى جازۋ­لار­دىڭ سىرىن اشۋى, مۇحام­مەد حايدار دۋلاتي مۇرا­سىن ىزدەپ قاشقارياعا (1994), پاكىستانعا (1995), ۇندىستانعا (1998) ساپار شەگىپ, كاشمير ولكە­سى­نەن ۇلى عالىمنىڭ زيراتىن تاۋىپ, قۇلپىتاسىنىڭ ەپيتا­فيا­سى­نىڭ مازمۇنىن انىقتاۋى بولەك اڭگىمە.

عالىم مۇنىمەن شەكتەلگەن جوق. ارتىنشا «قوجا احمەت ياساۋي جانە تۇركىستان مادە­نيە­تى» اتتى سۇبەلى كىتاپ جازدى. «مىڭ ءبىر ءتۇن ەلىندە», «ەجەل­گى اراب جەرىندە» دەپ اتالاتىن جيناقتارىن ۇسىندى. بۇل كىتاپتارىندا عالىم ءوز كوزىمەن كورگەن, وي ەلەگىنەن وتكىزگەن, تاريح, وركەنيەت كوشىنىڭ بۇگىنگى بيىگىنەن باعامداعان تولعامدارى توپتاستىرىلعان. قازىرگى ماروككو, يراك, يەمەن, تۋنيس, ليۆيا, سيريا سەكىلدى ەجەلگى ەلدەردىڭ تى­نىس-تىرشىلىگى, كەشەگىسى مەن بۇ­گىنى, ادەبيەتى مەن مادەنيەتى اۆتور بايان­داۋلارى ارقىلى سىر شەر­تەدى.

ونىڭ «قازاق دالاسىنىڭ جۇل­دىز­­دارى» (1995) اتتى كولەم­دى تاريحي-فيلوسوفيالىق زەرت­تە­ۋىن­دە قازاق دالاسىنداعى بۇگىندە قۇم باسقان, ۇمىت بولا باستاعان ەجەلگى قالا­لارىمىزدا عۇمىر كەشكەن, ەڭبەك جازعان ەلۋدەن استام وي­شىل­داردىڭ مۇراسى ءسوز بولادى. ولاردىڭ ىشىندە: وتىرار مەن تۇركىستان, تاراز, سايرام, سىر بويىنان شىققان, بۇگىندە ەندى-ەندى ەڭبەكتەرى ەلىنە قايتا ورالا باستاعان ءابۋ يبراگيم يسحاق ءال-فارابي, يسمايىل ءال-جاۋھاري ءال-فارابي, بۋرھان اد-دين احماد ءال-فارابي, ءابۋ-ل-قاسىم ءال-فارابي, ماۋلا مۇحامماد ءال-فارابي, احماد ءال-يسفيدجابي, جامال اد-دين سايد تۇركىستاني, مۇحامماد باكي قارناقي, حۋسام اد-دين اس-سىعناقي سىندى عۇلا­ما­لاردىڭ ومىربايانىمەن, ءدىني تانىمدىق تۇرعىداعى اسا قۇندى كىتاپتارىمەن قاۋىشامىز. بۇلار­دىڭ سىرتىندا اتتارى اتالماي قال­عان ويشىلدار, عالىمدار قان­­شاما. جالپى, ابەكەڭ قازاق دا­لا­­سىنان شىققان 200-دەن استام عۇلامالاردىڭ ەسىمىن ەلگە قاي­تار­دى. ونىڭ ىشىندە وتىراردان شىققان ون فارابي, ءۇش سايرامي, جەتى تۇركىستاني, بەس جەندي, ەكى بارشىنكەنتي, ەكى سىعناقي, ەكى بالاساعۇني, التى تارازي جانە ءوز ەسىمدەرىن رۋ, تايپالارىمەن اتا­عان ءۇش كەردەري, قىپشاقي, دۋلاتي, جالايىري, نايماني, قو­ڭىرات­لي, قازاقيلەردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى زەردەلەنگەن.

پروفەسسور ءابساتتار اعامىز­دىڭ جۇرەك تۇكپىرىنەن ايرىقشا تەبىرەنىپ, تەرەڭىنە بويلاپ, كوز مايىن تاۋىسىپ ۇزاق جىلدار زەرت­تەگەن تاقىرىبى – مۇحاممەد حايدار دۋلاتي مۇراسى ەكەنىن ايت­تىق. بۇل باعىتتا عالىم بار قا­جىرىن سارقىپ ءوندىرىپ ەڭبەك ەتتى.

مىرزا مۇحاممەد حايدار دۋلاتي الەم رۋحانياتىنىڭ تاريحىندا قۇندىلىعى وتە جوعارى «تاريح-ي-راشيدي» اتتى ەڭبەك قالدىرعان ءىرى شىعارماشىلىق تۇلعا. ناقتى دەرەكتەر مەن ناقتى تا­ريحي تۇلعالار تاعدىرىنان جا­زىل­­عان بۇل تۋىندى الەم تاري­حى­نىڭ التىن قورىنا قوسىلعان دۇنيە.

الدىندا ءال-فارابي, ءجۇسىپ بالا­ساعۇن, ماحمۋد قاشقاري شى­عار­ماشىلىعى تۋرالى جا­ڭا­­شا تولعاپ, قالام تەربەپ جۇرگەن پرو­فەس­سور ءابساتتار دەر­بى­سا­لى 90-جىلداردىڭ باسىن­دا ءدۋ­لاتيدىڭ مۇرالارىن الەم­­­دىك عىلىمي ورتالىقتار مەن سيرەك قولجازبالار قورى­نان ىز­دەپ تاۋىپ, تەرەڭدەپ زەرت­تەۋ­­دى قولعا الدى. ەڭ الدىمەن دۇ­نيە­ ءجۇزى عالىمدارىنىڭ دۋ­لا­­تيگە قاتىستى جاريالانعان ەڭ­بەك­تەرىن جۇيەلەپ, ءبىر ىزگە ءتۇ­سىر­دى. تۇڭعىش رەت ءدۋلاتيدىڭ ومىر­باياندىق-بيبليوگرافيالىق انىق­تامالىعىن عىلىمي تۇتاس, تولىققاندى دۇنيە رەتىندە جەكە كىتاپ ەتىپ جاريالادى. ءدۋلاتيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن تۇگەلدەي قامتىپ, اسا قۇندى تاريحي مۇرا ساناتىندا سانداعان دەرەك كوزدەرىن العا تارتا وتىرىپ, ونىڭ («تاريح-ي-ءراشيديدىڭ») اعىلشىن, فرانتسۋز, ورىس, ۇيعىر, وزبەك, قازاق تىلدەرىندەگى اۋدارمالارىنىڭ ما­ڭى­زى تۋرالى وزىندىك تىڭ وي-تول­عام­دارىن باتىل ۇسىنادى.

دۋلاتي ەڭبەكتەرىن زەرتتەۋگە ارنالعان بىرنەشە عاسىر كولە­مىن­دەگى جارىق كورگەن شەتەل باسىلىمدارىن دا نازاردان تىس قالدىرمايدى. ولاردىڭ قاي مەم­لەكەتتە, قانشا رەت قايتا كو­شى­رىلگەنى تۋرالى عىلىمي مالى­مەت­تەردى دە دەرەك كوزدەرىن تاۋىپ باياندايدى.

پروفەسسور ءابساتتار دەربىسالى تۇڭعىش رەت انا تىلىمىزدە جارىق كورگەن مىرزا مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي» ەڭ­بە­گىنە ءوزىنىڭ ۇزاق جىلدار جۇر­گىزگەن عىلىمي زەرتتەۋلەرىنە سۇيە­نىپ, تەرەڭ تالداۋعا قۇرىلعان العى­سوز جازىپ, وسىناۋ بۇكىل الەم تاريح­شى عالىمدارى مويىنداعان ادەبي-مەمۋارلىق تۋىندىنىڭ ادامزات وركەنيەتى كەڭىستىگىندەگى الاتىن تاريحي ورنىنا باعا بەردى.

وسىناۋ الەم نازارىن وزىنە اۋدارعان ەڭبەگىمەن بىرگە دۋلاتي «جاھان نامە» اتتى ايگىلى شى­عىس­تىق ۇلگىدەگى, ەڭ باستىسى, تۇ­­رىك­تىك دۇنيەتانىم بيىگىنەن وي تولعايتىن, دانالىق ءسوز ايتا­تىن كلاسسيكالىق پوەتيكالىق شى­عار­ماسىن دۇنيەگە الىپ كەلدى. ادام تاعدىرىنىڭ قاس-قاعىم سات­تىك وتكىنشىلىگى مەن جالعان تىر­­­شىلىكتىڭ مانىنە تەرەڭ بويلاي­تىن اقىن پوەتيكالىق مەتافورا, ايشىقتى وي, دانالىق تولعامدار ارقىلى جانە باسقا دا داستان جانرى­نا سىيىمدى, قيال-عاجايىپ وقيعالارعا قۇرى­لا­تىن قۇنارلى كوركەمدىك ءادىس-تاسىلدەرگە يەك ارتا وتىرىپ, پوە­زيا­لىق جارا­تى­لىسى بولەك تاعى­لىمدىق-تار­بي­ەلىك ماڭىزى تەرەڭگە تارتاتىن كوپقىرلى تۋىن­دى كەلتىردى. داس­تان­نىڭ تاريحي ءمانى دە, تاريحي تاعىلىمى دا وسىندا.

بۇل داستاندى تۇڭعىش رەت قازاق تىلىنە ەجەلگى تۇرىك (شاعاتاي) تىلىنەن بەرلين نۇسقاسى بويىن­شا جولما-جول اۋدارماسىن جانە ونى قاشعار نۇسقاسىمەن سا­لىس­­تىرا عىلىمي ترانسكريپتسيا­سىن جاساعان, العى ءسوزىن جا­زىپ, سوزدىگىن قۇراستىرعان, تۇسى­نىك, ەسكەرتۋ, اننوتاتسيا جانە شى­­عارماشىلىق تاريحىن قوسا ازىر­­لەگەن پروفەسسور ءابساتتار دەربىسالى. ول ءوزىنىڭ شىڭجاڭ ولكە­سىنە جاساعان ءىسساپارىندا ۇلى بابامىزدىڭ ون سەگىز جىل عۇ­مىرى وتكەن قاشعار, وپال, حيسار, جاركەنت سىندى تاريحي قالالاردى ارالاپ, وسىنداعى تاريحي ورىندارداعى بابا ىزىمەن ءجۇرىپ وتىرىپ, كوپتەگەن قۇندى مالىمەتتەر جينايدى.

ناتيجەسىندە, 1981 جىلى قاش­عار قالاسىنان تابىلعان داس­تان­نىڭ قولجازبا نۇسقاسىن سون­دا­عى قازاق عالىمى احمەتبەك كىرشىباەۆتان ەلگە الىپ قايتادى. عالىم بۇل قولجازبانىڭ تولىق عىلىمي سيپاتتاماسىن جاسادى. ياعني قولجازبا پاتلىق قوتان ق­ا­عازىنا ناستاعاليق جازۋ ۇلگى­سى­مەن ەكى باعانا ەتىپ كوشى­رىل­گەن. قولجازبانىڭ فورماتى 16ح10,5 سم, ال جالپى كولەمى 56 پاراق. جالپى نوبايى 112 بەت. ءاربىر بەتى 13 جولدان تۇرادى. بايىتتەر قارا سيامەن, تاراۋ تاقىرىپتارى قىزىل سيامەن كوشىرىلگەن.

وسىنىڭ بارلىعىن وي ەلەگىنەن وتكىزگەن عالىم «جاھان نامە» داستانىن دۋلاتي باداحشانداعى قالا-ي زافاردى قورشاۋعا العان 1529-1530 جىلدارى جاز­عانىن تا­ريحي دەرەكتەرمەن دالەل­دەي­دى. سونىمەن بىرگە داستاندى جالعاستىرۋدى اقىن قاش­عار­عا قايتىپ ورالعان سوڭ, ياعني 1532 جىلعا دەيىن سوزعانىن اتاپ كورسەتەدى. قيسسانىڭ سوڭ­عى نۇك­تە­سىن مۇحاممەد حايدار ءدۋ­لا­تيدىڭ ھيجرانىڭ 939 جىلى­نىڭ رادجاب ايىندا, ياعني بىزشە 1530 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قويعانىن دالەلدەيدى. بۇل تۇس ايگىلى قولباسشى مىرزا مۇ­حام­مەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ ۇل­كەن اسكەرمەن قاشميردە بول­عان كەزەڭىمەن سايكەس كەلەدى. وسى­ناۋ داستاننىڭ قازاق رۋحانياتىنا قايتا ورالۋى ابەكەڭنىڭ شى­عار­ما­شىلىعىندا عانا ەمەس, قازاق عىلىمىنداعى قۇبىلىس بولدى.

ەندى ابەكەڭنىڭ قايراتكەرلىگى, مەملەكەت ىسىندەگى ەڭبەگىن ءبىر اۋىز سوزبەن تۇيىندەپ وتەيىك. ول 2000 جىلى قازاقستان مۇسىل­مان­دارىنىڭ ءىىى قۇرىلتايىندا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي, ال 2000 جىلى تامىزدا بوسنيا مەن گەرتسەگوۆينانىڭ استا­­ناسى ساراەۆودا جانە 2002 جىلى ساۋىردە كيپردە وتكەن ەۋرا­زيا يسلام شۋراسىنىڭ IV-V حالىق­ارا­لىق كونفەرەنتسيالارىندا وسى ۇيىم توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ ەكى رەت سايلاندى.

قازاقستانداعى ءدىن ىستەرىنىڭ باسشىلىعىنا شىعىستانۋشى عالىم ءابساتتار دەربىسالىنىڭ كەلۋى ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن يگىلىك بولدى. مەملەكەتىمىزدەگى قاستەرلى اسىل ءدىنىمىز وركەنيەت جولىنا ءتۇستى. ءمۇفتيات قۇرىلىمىندا تۇبە­گەيلى وزگەرىستەر ءورىس الدى. وقى­مىستىلار, زيالىلار باسقارسا ءدىننىڭ مارقاياتىنىن, كوركەيەتىنىن كوردىك. جوعارى دەڭگەيدەگى ءبىلىم­دى دە, بىلىكتى ءدىني كادرلار دايار­لاۋ­عا باسا كوڭىل ءبولىندى. باس ءمۇفتي نۇر-مۇباراك ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىن, يمام­داردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرەتىن رەس­پۋب­ليكالىق يسلام ينستيتۋتىن اشتى.

يسلام تاريحىن, ونىڭ تەرەڭ تامىرلارىن ادامزاتتىق وركەنيەت, سان عاسىرلىق ءىلىم رەتىندە ۇزاق جىلداردان بەرى زەرتتەپ, زەردەلەپ جۇرگەن ابەكەڭ بۇل مەملەكەتتىك بيىك قىزمەتىندە دە اقىل, پاراسات بيىگىنەن تابىلدى. ءدىن ىسىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتى, ۇلتتىق ۇستا­نىمدى ۇلكەن بىلگىرلىكپەن, سابىر­لى دا ساليقالى تۇلعاسىمەن عۇلامالىق بيىكتەن كورىنىپ, ون ەكى جىل بويى ءدىنباسى اتالاتىن ابىرويىنا شاڭ-توزاڭ جۇقتىرمادى. باس ءمۇفتي ءابساتتار قاجىنىڭ تۇسىندا رەسپۋبليكا بويىنشا جۇز­دەگەن مەشىت اشىلىپ, يسلام ءدىنىنىڭ نۇرى شاشىرادى.

رامازان ايلارىندا ابەكەڭ قولىنا قالامىن الىپ ۇلتتىق گازەتىمىز «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتىندە عيبراتى بولەك, تاعىلىمدى دا, تانىمدىق مازمۇنى وتە تەرەڭ ماقالالارىن جىل سايىن جاريالاپ وتىراتىن.

ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇر­سىن ۇلى سالعان جولمەنەن حالىق­تىق تىلدە اسىل ءدىنىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن كەزەڭدەرىن, حاق ەلشىسى مۇ­حاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س.) ءومىر, تاعدىرىن, قاسيەتتى ساحابا­لار­دىڭ الەم جۇزىنە يسلام ءدىنىن تاراتۋ ماقساتىنداعى ەرلىك ىس­تەرىن, عۇلامالاردىڭ قولىمەن جازىل­عان كيەلى كىتاپتاردىڭ تاريحىن توگىلتە بايانداعان دۇنيەلەرىن قالىڭ قازاق وقىرمانى ىزدەپ ءجۇ­رىپ وقيتىن. ءبىر ماقالاسىندا باس ءمۇفتي, شەيح ءابساتتار قاجى: «حاق ەلشىسى (س.ع.س.) ارقىلى كەلگەن يسلام ءدىنى VII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا اراب تۇبەگى شەڭبەرىنەن شىعىپ, افريكا مەن ازيا كونتينەنتىنە تارالا باستادى. ءتىپتى VIII عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە تۇران دالاسىندا دا حاق ءدىننىڭ كەرىمسال جەلى ەسىپ, بابالارىمىز دا يسلام دىنىمەن قاۋىشۋعا مۇمكىندىك الدى. ات ۇستىندەگى مايداندا ەشكىمگە دەس بەرمەيتىن دالا تارلاندارى يسلام ءدىنىن قىلىشتىڭ جۇزىمەن ەمەس, حاققا دەگەن جا­قىن ءبىتىم-بولمىسىمەن شىنايى تۇردە قابىلدادى. سەبەبى تۇر­كىنىڭ تۇلا بويىندا عىلىم, ءبىلىم, يماندىلىق, ادامگەرشىلىك پەن گۋمانيزم, ادىلدىككە دەگەن قۇشتارلىقتىڭ قانى تاسىپ جاتۋشى ەدى. يا, ءبىزدىڭ دۇرتەكتى دانا بابالارىمىز جاڭا ءدىندى قابىلداپ قانا قويماي, ونى با­يىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى», - دەپ تولعانادى. يسلام ءدىنى تۋرا­لى حالىقتىڭ جۇرەگىنە بۇدان ار­تىق جاقىنداتىپ قالايشا جازا الاسىڭ!

ابەكەڭ تەك جازۋدا عانا ەمەس, سويلەگەندە دە شەشەن بولاتىن. ءماۋلىت كۇندەرى رەسپۋبليكا سارايىندا الماتىنىڭ زيالىلارىن جيناپ, زالدا وتىرعان مىڭداعان ادامنىڭ الدىنا شىعىپ, ساحنا تورىنەن ءسوز باستاعانىنا ءوزىم تالاي رەت كۋا بولدىم. كەلگەن حالىق ءدىنباسى, باس ءمۇفتي ءابساتتار قاجىنىڭ ءسوزىن ۇيىپ تىڭدايتىن. ابەكەڭنىڭ اڭگىمەسىندە ماگيا بولاتىن. رۋحاني كۇش بولاتىن. مۇ­سىلماندىق ادال, تازا تىرشى­لىك­كە ناسيحاتتايتىن, يسلام تەك قانا ناماز وقىپ, ورازا تۇتۋ عانا ەمەس, ونىڭ اۋقىمى وتە كەڭ ەكەنىن تۇسىندىرەتىن.

 عىلىمعا قايتا ورالىپ تاعى دا بىرنەشە جىل ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ شىعىستانۋ عىلى­مي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا باس­شى­لىق جاسادى. مەملەكەتتىك «ما­­دەني مۇرا» جوباسىنىڭ ايا­سىن­دا شىعىستانۋ سالاسىنداعى بىر­نەشە ىرگەلى عىلىمي جوبانى جۇ­زەگە اسىردى. قانشاما اقتاڭ­داقتاردىڭ ورنىن تولتىردى. ءوزى دە ينستيتۋت ۇجىمىمەن بىرگە ۇلگى كور­­سەتىپ, ءونىمدى ەڭبەك ەتتى. قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسى ۇلت­تىق عى­لىم اكادەمياسىنىڭ مۇشە­لى­گى­نە سايلاندى.

قورىتا ايتقاندا, تۋعان توپى­را­عى مەن اتا تەگىنەن قاسيەت دارىپ, قۇت قونعان, سۇلۋ دا سىرباز مىنەزدىڭ يەسى, جۇرگەن جەرىن جارىق ەتىپ كۇللى قازاقتىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان عۇلاما عالىم ءابساتتار دەربىسالىنى قالىڭ ەلى ەشقاشان ۇمىتپايدى. ءوزى جارتى عاسىرعا جۋىق كوز مايىن تاۋىسىپ ءجۇرىپ ىزدەپ تاپقان, جازعان, جارتى الەم­دى ارالاپ ءجۇرىپ تاريح پاراق­تا­رىنان اجىراتىپ, ارشىپ العان ۇلى بابالارىنىڭ ەسىمىن ۇلتىنا قايتارىپ تاعىلىمدى عۇمىر كەشكەن ابىز جاننىڭ جىلدار وتكەن سايىن قادىرى ارتا تۇسەتىنىنە سەنىم كامىل.

ارقالى كىسىنى كوپتىڭ بۋى كوتەرەدى دەگەن ءسوز بار. نەسىن ايتاسىز, كوزى تىرىسىندە ابەكەڭ بىردە زۇلپىقارداي جارقىلداپ, ۇيقىداعى سانانى وياتىپ, بىردە سۇڭگى بولىپ تاريح قاتپارلارىندا شاڭ قاپقان اقيقاتتاردى جارىققا شىعاردى. بىردە ماۋەلى اعاش بولىپ, باسى جەرگە تيگەنشە ءيىلىپ, قازاققا جاساعان قايىرىمدى ىس­تە­رىمەن ەلىنە, ۇلتىنا العاۋسىز قىزمەت اتقاردى. عالىمدىعىنا, عىلىمداعى تابىستارىنا بىردە-ءبىر رەت ماساتتانعان جوق.

وسىدان ءبىر جىل بۇرىن عۇلا­ما عالىم, حالىقتىڭ تىلەگىن­دە يدەال تۇلعاعا اينالعان ءابسات­تار دەربىسالى مەزگىلسىز ومىر­دەن وزعاندا سىلتىدەي تىنعان ەلى ءۇنسىز جىلادى. جوقتادى. جى­­لا­ماي قايتەدى. عالىمنىڭ ءالى دە جازارى, بەرەرى كوپ ەدى. اراب, شاعاتاي, پارسى, كونە تۇرىك تىلىندەگى اسا قۇندى, سيرەك كىتاپ­تارى جيناقتالعان قۇتتى كىتاپ­حا­ناسى, جازۋ ۇستەلىندەگى ءالى سيا­­سى كەپپەگەن قاسيەتتى قالامى دا جە­تىمسىرەگەندەي. ەندىگى ءۇمىت شى­راعى ۇستازدىڭ الدىن كورگەن, اسا­تاياعىن ۇستاعان جۇزدەگەن شا­كىرت­تەرى, شاكىرتتەرى...

قانسەيىت ابدەز ۇلى,

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ پروفەسسورى,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, حالىقارالىق ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى