تاتۋلىق – تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ۇلكەن جەتىستىگىمىز

 

 «بىرلىگىمىز – ارالۋاندىقتا»

قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سو­زىندە اسسامبلەيا سەسسياسىن قازاق­ستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى قار­ساڭىندا وتكىزۋ يگى داستۇرگە اينالعانىن جانە مۇنىڭ زور سيم­ۆولدىق ءمانى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– بىرلىك, تاتۋلىق جانە بەي­بىتشىلىك – ءبىزدىڭ مىزعىماس قۇن­دىلىقتارىمىز. ونىڭ ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنىن قاڭتار وقيعالارى كەزىندە ايقىن سەزىندىك. قازىر قاتەرلى كۇندەر ارتتا قالدى. سول كەزدە قانداي قاۋىپپەن بەتپە-بەت كەلگەنىمىزدى ۋاقىت وتكەن سايىن ۇعىنا تۇسەمىز. شىن مانىندە, ءبىز مەملەكەتتىلىگىمىزدى جوعالتىپ الا جازدادىق. حالقىمىز قاڭتار قاسىرەتىنەن ساباق الا ءبىلۋى كەرەك. ەندى ونداي جاعداي قايتالانباۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋعا ءتيىسپىز, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى جاڭا سىن-قاتەرلەردىڭ تۋىنداۋىنا ىقپال ەتەتىن گەوساياسي احۋالدىڭ ۋشىعىپ تۇرعانىنا توقتالدى. ونىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي جاعدايدا ەلىمىزدىڭ ازاماتتىق بىرەگەيلىگىن نىعايتىپ, وتانشىلدىق رۋحتى كوتەرۋگە باسا ءمان بەرۋ كەرەك.

– «بىرلىگىمىز – ارالۋاندىقتا» دەگەن باستى قاعيداتىمىز ەشقا­شان وزگەرمەيدى. ءبىز جاس ۇرپاق­تى ناعىز وتانشىل ازامات ەتىپ تار­بيەلەۋىمىز كەرەك. وسى رەتتە ساياسي جانە قوعامدىق ءپليۋراليزمنىڭ راديكالدى سيپات الۋىنا جول بەرىلمەيدى. اسىرەسە ازاماتتاردى كەمسىتۋگە, ولاردىڭ ارى مەن نامىسىن تاپتاۋعا بولمايدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, اس­سام­بلەيا قۇرىلعان ۋاقىتتان بەرى ازاماتتىق بىرلىكتى نىعايتۋعا ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىردى.

– قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سى جاڭا جاعدايدا ءبىزدىڭ بەي­بىتشىلىك پەن كەلىسىم جونىندەگى ساياساتىمىزدىڭ بەرىك ءارى ينستيتۋتسيونالدى تىرەگى قىزمەتىن اتقاراتىنىنا سەنىمدىمىن. بۇگىنگى سەسسيانىڭ مىندەتى – اسسامبلەيانىڭ ساياسي جۇيەنى رەفورمالاۋ ىسىندەگى ورنى مەن ءرولىن انىقتاۋ, ونى ءارى قاراي دامىتۋدىڭ باعىتىن بەل­گىلەۋ. ء«بىز ءارتۇرلىمىز – ءبىز تەڭبىز» قاعي­داتى ساياسي جاڭعىرۋدىڭ ىرگەلى كومپونەنتى دەگەن پىكىردى ۇستا­نامىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

نەگىزگى باسىمدىقتار

قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قىزمەتىنىڭ ءۇش نەگىزگى قۇ­راۋشى باسىمدىعىن ايقىن­داپ بەردى. ءبىرىنشىسى – ساياسي رەفور­مالاردى جۇزەگە اسىرۋ ىسىندەگى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ.

– قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سىنىڭ ماجىلىستەگى كۆوتاسىنىڭ جويىلۋى دەموكراتيالىق سايلاۋ ستاندارتتارىنىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى بىرقاتار ماسەلەنىڭ كۇن تار­تىبىنەن الىنۋىنا سەپ­تىگىن تيگىزەدى. وسى رەتتە اسسام­بلەيا­دان ۇسىنىلعان سەناتورلار جال­پىۇلتتىق ينتەگراتسيا مەن ەتنو­مادەني ارالۋاندىلىق نەگىزىندە قازاقستانداعى ەتنوستىق توپ­تاردىڭ بارلىق مۇددەسىن ءتيىمدى قاراستىراتىن بولادى. مۇن­داي مودەل قازاقستاننىڭ پارلا­مەنتتىك جۇيەسىنىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسى مەن ەرەكشەلىگىنە ساي كەلەدى, – دەدى پرەزيدەنت

مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان سەنات دە­پۋتاتتىعىنا ۇسىنىلاتىن ۇمىت­كەرلەردى تاڭداۋدىڭ ءتيىمدى ءارى اشىق راسىمدەرىن ازىرلەۋ قاجەت ەكە­نىن اتاپ ءوتتى. بۇل ماسەلەنىڭ ءبارى «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» جاڭارتىلعان زاڭدا كورى­نىس تابۋعا ءتيىس.

– پارتيالىق جانە سايلاۋ جۇ­­يە­لەرىنىڭ رەفورماسى بارلىق ازا­ماتتىڭ سايلاۋ ۇدەرىستەرىنە قاتىسۋى ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. ءىس جۇزىندە تۇتاس سايلاۋ لاندشافتىن قامتيتىن جاڭا پارتيالار پايدا بولادى دەپ بولجانۋدا. پارتيالىق ءتىزىم, سونداي-اق ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا ۇمىتكەرلەردى سايلاۋ قازاقستاننىڭ ەتنوستىق ارالۋاندىعىن شىنايى تۇردە كورسەتەدى. سونىمەن قا­تار ەتنوسارالىق فاكتوردى ساياسي­لان­دىرۋعا جانە بۇل تاقىرىپ بو­يىنشا ارانداتۋشىلىق سيپاتتاعى تال­قىلاۋلارعا دا مۇلدە جول بەرۋگە بولمايدى, – دەدى قاسىم-جو­مارت توقاەۆ.

پرەزيدەنت بۇل باعىتتا اسسام­ب­لەيا تاراپىنان ءتۇسىندىرۋ جۇ­مىس­تارى كەڭ كولەمدە جۇرگىزىلۋى قاجەت دەپ سانايدى.

– ەلىمىزدە تۇراتىن بارلىق ەتنوس وكىلدەرىنىڭ جالپىازاماتتىق قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەۋى جانە وزدەرىن قازاقستانمەن باي­لا­نىس­تىرۋى اسا ماڭىزدى. بۇل – تاۋەل­سىزدىك جىلدارىنداعى ءبىزدىڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز. ونى جان-جاق­­تى نىعايتۋعا مىندەتتىمىز. جاڭا ساياسي جاعدايدا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى جانە حالىقتىڭ بىر­لىگىن اسا ماڭىزدى سانايتىن ازا­مات­تار­دىڭ پارتيا ىشىندەگى داۋى­سى­نا باسىمدىق بەرىلەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

اقپاراتتىق جۇمىستاردى كۇ­شەيتۋ جانە قازاقستان حالقى اس­سامبلەياسىنىڭ قوعامداعى الەۋەتىن ارتتىرۋ ماسەلەسى ەكىنشى باسىمدىق رەتىندە اتالدى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى جۇرتشىلىقتىڭ الدىنا شىققاندا ۇلتتىق مۇددە مەن قازاقستاندىق پاتريوتيزم قاعيداتتارىن باسشىلىققا الۋى كەرەك. بۇل – اسا ماڭىزدى.

– بولعان جانە بولاتىن سىرتقى قاقتىعىستار ازاماتتارىمىزدىڭ اراسىندا ۇلتارالىق جانجال تۋدىرىپ, جىككە بولىنۋگە پاي­دا­لانىلماۋى كەرەك. وعان جول بە­رۋگە بولمايدى. مۇنداي ارانداتۋ­شىلىقتار بولىپ جاتىر. ونى كورىپ وتىرمىز. بىراق اران­داتۋ­شىلار قايدا تۇرسا دا, قانداي قۇجات­تارمەن تۇلعاسىن جاسىرسا دا, قالاي قۇبىلسا دا ءبىزدىڭ بىرلىگى­مىزگە نۇقسان كەلتىرىپ, مەملەكە­تىمىزدىڭ دەربەس ساياسات جۇرگىزۋ قۇ­قىعىن بۇزا المايدى. بەيبىت­­شىلىك پەن تۇتاستىق – باستى قۇندى­لى­عىمىز, ونسىز بولاشاق جوق ەكە­­­نىن ءبارى ەستە ۇستاۋى كەرەك. ءبىز­د­ىڭ قازاقستاننان باسقا وتا­نىمىز جوق, بولمايدى دا, – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى الۋان ءتۇر­­­لى مادەنيەتىمىزدى تانى­تا­تىن بىرەگەي اقپاراتتى كەڭىنەن تارا­تۋ­عا, اۋقىمى كەڭەيىپ كەلە جاتقان قازاقتىلدى اۋديتوريامەن تىعىز جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى. ونىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ دامۋىنا وزگە ەتنوستاردىڭ قوسىپ جاتقان ۇلەسى تۋرالى مەملەكەتتىك تىلدە ايتۋ وتە ماڭىزدى. وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىن باق-قا قولداۋ كورسەتىلەدى. 

جالپىۇلتتىق ديالوگتىڭ امبەباپ مودەلى

قاسىم-جومارت توقاەۆ كە­لەسى ايدا جاڭا ديالوگ الاڭى – ۇلت­تىق قۇرىلتايدىڭ العاشقى وتى­رىسى وتەتىنىن حابارلادى. بۇل جيىن ەلىمىزدى دامىتۋدىڭ وزەك­تى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ ءۇشىن قو­عامدى جۇمىلدىرۋعا باعىتتالعان.

– بۇل جالپىۇلتتىق ديالوگتىڭ امبەباپ مودەلىنە اينالادى. قۇرىل­تايدىڭ قۇرامىنا دەپۋتاتتار, قحا مۇشەلەرى, ساراپشىلار مەن قۇقىق قورعاۋشىلار, بارلىق ءوڭىردىڭ, سونداي-اق ازاماتتىق اليانستىڭ, قوعامدىق كەڭەستەردىڭ, بەيرەسمي ۇيىمداردىڭ, بيزنەس قاۋىمداستىقتار مەن ءوندىرىس سالا­سىنىڭ وكىلدەرى كىرەدى. اسسامبلەيا ۇلتتىق قۇرىلتايمەن بىرلەسىپ, ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. سەبەبى تۇپ­تەپ كەلگەندە, ەكەۋىنىڭ ماقساتى – ورتاق. اۋقىمدى وزگەرىستەرگە جاس­تاردىڭ دا بەلسەنە قاتىسقانى ابزال. كەشە تۇڭعىش رەت قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جاستار سەسسياسى ءوتتى. ونىڭ ۇسىنىمدارىن مۇقيات زەردەلەۋ قاجەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

ءۇشىنشى باسىمدىق – قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىن كۇشەيتۋ. وسى باعىتتا اسسامبلەيا مەدياتسياعا نە­گىز­دەلگەن كاسىبي كەلىسسوز جۇر­گىزۋ­شى­لەردىڭ بىرەگەي ينستيتۋ­تىن قالىپتاستىرۋعا كىرىستى.

– ەتنومەدياتسيا وقۋ ورتالىعىن قۇرۋ كەرەك. وندا تۇراقتى وقۋ كۋرس­تارىن ۇيىمداستىرىپ, اۋدان­­دىق دەڭگەيدەگى مەملەكەت­تىك قىز­مەت­شىلەردىڭ باسىم بولىگى دايار­لىقتان وتۋگە ءتيىس. اقپا­رات جانە قوعامدىق دامۋ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىك­تەرىنە مەم­لەكەتتىك باسقارۋ اكا­دە­مياسىمەن, قحا حاتشىلىعىمەن جانە باسقا دا ۋاكىلەتتى ورگان­دار­مەن بىرلەسىپ, وسى ماسەلە جونىندە جۇيەلى ۇسى­نىستار ەنگىزۋدى تاپسى­رامىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ. 

رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ ۇسىنىلدى

پرەزيدەنت قازاقستان قوعام­نىڭ بارلىق سالاسى باتىل وزگە­رىس­تەر جولىنا تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى كونس­تي­تۋ­تسياعا ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن تۇبە­گەي­لى وزگەرتەتىن تولىق­تى­رۋ­لار ەنگىزۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلدى.

– ءبىز جاڭا مەملەكەتتىك مودەلگە, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ جاڭا فور­ما­تىنا كوشەمىز. بۇل ساپالى تۇردە وزگەرۋدى ەكىنشى رەسپۋبليكا دەپ اتاۋعا بولادى. جۇمىس توبى اتا زاڭنىڭ 33 بابىنا تۇزە­تۋ­لەر ازىرلەدى. بۇل – تۇتاس كونستي­تۋ­تسيا­نىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى. وسى وزگەرىستەردى ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جو­باسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى, جاقىن ارادا شەشىمىن شىعارادى, – دەدى پرەزيدەنت.

سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ ازىرلەنگەن تۇزەتۋلەردىڭ تاريحي ماڭىزى بار دەپ ەسەپتەيدى. بۇل مەملەكەتتىلىگىمىزدى دامى­تۋدىڭ جاڭا كەزەڭىن بىلدىرەدى.

– وسى رەفورمالار قولعا الىن­عان كەزدە كونستيتۋتسياعا ەنگى­زىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋ­لاردىڭ جوباسىن پارلامەنت قارايدى دەپ ويلاعان ەدىك. بۇل – قولدانىستاعى زاڭنامادا ورنىق­قان ءراسىمنىڭ ءبىرى.   الايدا الداعى اۋقىمدى ءارى ماڭىزدى وزگەرىستەر ەل بولاشاعىنا ايرىقشا اسەر ەتەدى. سوندىقتان مەن اتا زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋدى ۇسىنامىن. رەفەرەندۋم – اسا ماڭىزدى دەمو­كرا­­تيالىق ينستيتۋت. الايدا قازاقستاندا ول سوڭعى رەت 1995 جىلى قازىرگى قولدانىستاعى كونس­تيتۋتسيا بەكىتىلگەن كەزدە وتكىزىلدى. ودان كەيىن «رەسپۋب­لي­كالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» كونس­تي­تۋ­تسيالىق زاڭ قابىلداندى. بىراق سودان بەرى كونستيتۋتسياعا ءتورت رەت وزگەرتۋلەر ەنگىزىلگەنىنە قارا­ماستان, ول ءىس جۇزىندە قولدا­نىلعان جوق. كونستيتۋتسيانى جالپى­حا­لىقتىق داۋىس بەرۋ ارقىلى وزگەر­تۋ حالىق قالاۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. رەفەرەندۋم ءاربىر ازاماتقا ەل تاع­دى­رىن شەشۋگە تىكەلەي قاتى­سۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە جان-جاقتى دەموكراتيالاندىرۋ مەن جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى باعىتىمىزدى نىعايتادى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنت جاڭا قازاقستان دە­گەنىمىز, شىن مانىندە, ادىلەتتى قا­زاق­ستان ەكەنىنە تاعى دا توقتال­دى.

– جاڭا قازاقستان – قارقىندى تۇردە وزگەرىپ جاتقان الەمدە ۇلت­تىق بىرەگەيلىگىمىزدى نىعاي­تۋ­دىڭ جولى. جاڭا قازاق­ستان ۇعىمىن سان-ساققا جۇگىرتىپ, بۇرمالاۋعا بولمايدى. ازاماتتاردىڭ ءبارىن ورتاق ىسكە جۇمىلدىرمايىنشا, مەملەكەتتىك اپپارات تا, قانداي دا ءبىر ساياسي شەشىمدەر مەن ەكونو­مي­كالىق تەتىكتەر دە ەلىمىزدى جاڭار­تۋ­عا قاۋقارسىز. جاڭا قازاق­ستاندى قۇرۋ ءۇشىن جەكە جانە قوعامدىق قۇندىلىقتار جۇيەسىن تولىعىمەن رەفورمالاۋ قاجەت. ءبىز نەپوتيزم مەن پاتەرناليزمگە, سىبايلاس جەمقورلىق پەن كومپرادوريزمگە تۇبە­گەيلى توسقاۋىل قويامىز. جاڭا قازاقستان ادىلدىكتىڭ تەرريتو­رياسىنا اينالۋى كەرەك. ول ءۇشىن تەك زاڭنىڭ ارىپتەرىن عانا ەمەس, رۋحىن دا ۇستانۋ قاجەت. زاڭدار دوگ­ما ەمەس, ول ازاماتتاردىڭ وزەك­تى ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن جە­­تىل­­دىرىلىپ وتىرۋعا ءتيىس. زاڭ, ادىل­دىك جانە ءتارتىپ ءبىزدىڭ باقۋات­تى ءومىرى­مىزدى ايقىندايتىن ناقتى فاك­تور­لارعا اينالادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ديالوگ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ جانە قوعامدا ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سە­نىمدى نىعايتۋ قاجەت ەكەنىنە ار­نايى توقتالدى. مۇنىڭ ءبارى ەلدىڭ جارقىن بولاشاعى مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ءۇشىن قاجەت.

– ءبىز كوزقاراستارىمىز بەن نانىم-سەنىمدەرىمىزدەگى  ايىر­ما­شى­لىقتارعا قاراماس­تان, ءبىر-ءبىرى­مىزدى تۇسىنۋگە جانە قۇر­مەت­تەۋگە ءتيىسپىز. ءبىزدى بىرىكتىرەتىن, كۇشەيتەتىن, ۇيلەستىرەتىن ورتاق قۇندىلىقتارعا ۇمتىلۋىمىز قا­جەت. ءبىزدىڭ ء«ارتۇرلى كوزقاراس ءبىر­­تۇتاس ۇلت» دەگەن قاعيدامىز مىز­عىمايدى. ءپاتريوتيزمنىڭ جو­عارى قۇندىلىقتارىن ۇلت­ارا­لىق ارتىقشىلىق سەزىمىمەن الماس­­تىرۋعا, دوستىق پەن بىرلىك­تىڭ ورنىنا ءبىر-بىرىنە دەگەن وشپەن­دىلىككە جول بەرىلمەيدى, – دەدى پرە­زيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى توزبەۋ­شىلىك پەن ء«وزىمىز جانە وزگەلەر» دەپ ءبولىنۋدىڭ كەز كەلگەن كورى­نى­سىنىڭ قاتاڭ تۇردە جولىن كەسۋگە شاقىردى.  قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقى ءوزىنىڭ بىرلىگىن ساقتاۋعا, نىعايتۋعا ءتيىس. تەك بىر­لەسكەن كۇش-جىگەر ارقىلى عانا جاڭا قازاقستاندى قۇرا الامىز دەپ ەسەپتەيدى.

– ءبىز بارلىق جوسپارىمىزدى مىندەتتى تۇردە جۇزەگە اسىرامىز. مەن بۇعان كامىل سەنەمىن. ءبىز ەكىنشى رەسپۋبليكانى بىرگە قۇرامىز, جاڭا قازاقستاندى بىر­گە وركەندەتەمىز! ءار ازاماتقا بىر­­­دەي مۇمكىندىك بەرەتىن  ءادىل ءارى دامىعان مەملەكەت بولامىز! ءسوز سوڭىندا سىزدەردى الدا كەلە جات­قان قازاقستان حالقىنىڭ بىر­لى­گى كۇنىمەن جانە ورازا ايت مە­رەكە­سىمەن قۇتتىقتايمىن!, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

سەسسيا بارىسىندا ل.ن.گۋ­مي­­لەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەد­را مەڭ­گە­رۋشىسى ناتاليا كالاش­ني­كوۆا, «قازاقستان كورەي­لەرى قاۋىم­داستىعىنىڭ» پرەزيدەنتى سەرگەي وگاي, «حالىقارالىق قازاق ءتىلى قوعامى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ماكسيم روجين, ساياسي شولۋشى نيكيتا شاتالوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى, «ازاتتىق رۋحى» اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى نادەج­دا پالينكا, «احىسكا» تۇرىك ەتنو­­مادەني ورتالىعى» رەس­پۋب­لي­كالىق قوعامدىق بىرلەس­ت­ىگى­­نىڭ نۇر-سۇلتان قالالىق ءبولى­مى­نىڭ توراعاسى اسكەر پيريەۆ جانە مۋزىكانت, بلوگەر الەكسەي لودوچنيكوۆ ءسوز سويلەدى. 

وزگەرىستەردىڭ باستى تەتىگى – ءبىلىم مەن عىلىمدا

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرا­زيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­رەك­تورى ديحان قامزابەك ۇلى ەلى­مىز­دەگى وزگەرىستەردىڭ باستى تەتىگى ءبى­لىم مەن عىلىمدا ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– جاڭا قازاقستان ءۇشىن ەل بىر­لىگى مەن مەملەكەتشىلدىك – ما­ڭىز­­دى ىرگەتاس. ناۋرىز ايىن­دا­عى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى جول­داۋىڭىزدا مەملەكەتتىك مۇددە جولىندا ەت­نوس­تار ۇيىسۋىن – «اۋ­قىمدى وزگە­رىستەردىڭ ءجۇرۋىن تەزدە­تەتىن» فاكتور رەتىندە بايىپتا­دىڭىز. ەڭ باستىسى, جاڭا قازاق­ستاننىڭ ءمانى ايقىندالدى. ول, بىرىن­شىدەن, ەلدىك قاۋىپسىزدىكتى قاناعات­تاندىراتىن; ەكىنشىدەن, ازا­مات­تاردىڭ الەۋمەتتىك باستا­مالارىن قولدايتىن كەشەندى رە­كون­سترۋك­تسيا. قازاقشا ايتساق, قايتا قۇ­رى­لىمداۋ. جالپى وزگەرىس تەتىگى – ءبىلىم مەن عىلىمدا. بۇل رەتتە زيالى قاۋىم, اسىرەسە ءبىلىم-عىلىم سالاسى ماماندارى پرەزيدەنت باستاعان رەفورمالاردىڭ ماڭىزىن جەتە ءتۇسىنىپ, ونى كاسىبي قۇزىرەتى دەڭگەيىندە جۇزەگە اسىرۋعا دايار ەكەنىن جەتكىزگىم كەلەدى, –  دەدى د.قامزابەك ۇلى.

سونداي-اق ديحان قامزابەك ۇلى ۇلتتىق ۇيىسۋداعى ماڭىزدى قاعيداتتارعا توقتالىپ ءوتتى.

– ءبىرىنشى قاعيدات – ەلدىك, مەملەكەتشىلدىك. ءبىز, ءاربىرىمىز, بەلگىلى ءبىر وتباسىدا ومىرگە كەلدىك, بەلگىلى ءبىر ورتادا وستىك. بىراق كەلە-كەلە قوعام قايناۋىندا ەلدىك قۇندىلىقتاردى سىڭىردىك. جوعارى ءبىلىم الىپ, جەتىلدىك. ءبىزدىڭ ءبىر كەزدەگى وتباسى مەن ورتادا العان ءتالىمىمىز – وتان مەن مەملەكەت مۇددەسىنە دەيىن كوتەرىلدى. الەم­دىك پاراسات ورەسىندە ۇلت پەن مەملەكەت – ءبىر ۇعىم. ءبىز ءۇشىن, جاڭا قازاقستان ءۇشىن ء«تۇرلى كوزقاراس – ءبىرتۇتاس ۇلت» دەڭگەيى – باستى باعىت. ەل مەن جەر تۇتاستىعى دا وسىنىڭ ىشىندە. ارينە, بۇعان ءبىرىنشى كەزەكتەگى جاۋاپتى – قازاق جۇرتى. ەلدى تۇتاستىراتىن قازىققا اينالۋ ءۇشىن ءوزىمىز اشىقتىقتىڭ, بەرىكتىكتىڭ, مەملەكەتشىلدىكتىڭ ونەگەسى بولۋعا ءتيىسپىز.          ەكىنشى قاعيدات – قوعامنىڭ جوعارى مادە­نيە­تى. قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسى مۇراتى تۇرعىسىنان ايت­قان­دا, ءار ەتنوستىڭ كوستيۋمى, ءدام ءمازىرى – ەتنوستانۋدىڭ بەرگى جاعى عانا. ونىڭ ارعى جاعى نە­مە­سە تەرەڭى – ءار ەتنوس عۇلا­ما­لا­رى­­نىڭ دانالىعىن, فيلوسو­فيا­­لىق وي-تولعامدارىن ءبىلۋ, ءتۇي­سىنۋ جانە ناسيحاتتاۋ. «تاۋ­لاردى الاسارتپاي, دالانى اسقاق­تاتۋدىڭ» ءمانى وسىندا. وسىنىڭ ءبارى – جاڭا قازاقستان قوعامىن ۇيلەستىرۋشى كۇش. جوعارى مادە­نيەت وزەگى. ءۇشىنشى قاعيدات – ەڭبەك قۇندىلىعى جانە باردى ۇقساتۋ. قازاقستان قوعامى ءىستىڭ كوزىن تاباتىن كاسىبيلىككە ءزارۋ. ەل ەڭسەسىن كوتەرەتىن جۇمىسقا, بىلىكتى ماماندارعا ءزارۋ. قىزىلوردادا جاڭا عاسىر اۋىلىن جاساعان ابزال ەراليەۆ پەن اقمولادا «رودي­نا» اگروفيرماسى اياسىندا زاما­ناۋي سەلو قالىپتاستىرعان يۆان ساۋەر تاجىريبەسى – كوپكە ۇلگى. ءاربىر سالادا, ءاربىر ىستە وسىن­داي باستاماشىلدىقتى ىنتالان­دى­رۋىمىز كەرەك. اسىرەسە, سول­تۇستىك وڭىرلەر مەن شەكارالىق ايماق­تاردا, تاعدىرى اۋىر مونوقا­لالاردا, – دەدى د.قامزابەك ۇلى.

جوعارى وقۋ ورنىندا 30 جىل­داي قىزمەت ەتكەن عالىم بىرقاتار ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى.

– بىرىنشىدەن, ءبىز, ءبىلىم سالاسى ماماندارى, جاستاردىڭ بويىندا «قوعامعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك يممۋنيتەتىن» قالىپتاستىرۋدى كاسىبي بورىش ساناۋىمىز قاجەت. ەكىنشىدەن قازىر ەلدەگى ەتنوس­تار­دىڭ سانىن ايتۋ, جارنامالاۋ كوكەيكەستى ەمەس, «قازاقستان ءبىرتۇتاس!» دەگەن ۇعىمدى, تۇسى­نىك­تى ورنىقتىرۋ كوكەيكەستى. «قا­زاق­ستاندا ەشكىم تەگى­نە, جىنىسىنا, ۇلتىنا, ناسى­لىنە, تىلىنە, دىنىنە قاراپ بولىن­بەيدى!» دەگەن شىنايى تەزيس ءماندى. ۇشىنشىدەن «فلەكسيكيۋريتي» (flexicurity) پرين­تسيپىنە سۇيەنگەن ەڭبەك نا­رى­عى رەفورماسىن جۇر­گىزۋ. مۇنىڭ ءمانى – ەڭبەك كۇشىن الەۋ­مەتتىك تۇرعىدان قولداۋ ارقىلى يكەمدى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى­نا قا­جەتتى جۇمىستارعا تارتۋ. تور­تىن­شىدەن, جاستاردى جاڭا ىستەرگە جىگەرلەندىرۋ ءۇشىن قو­عامدا ەلشىل اتا-انا قالىپتاس­تىرۋعا ايرىقشا ءمان بەرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز.  بۇل – ءبىلىم, مادە­نيەت, بيلىك ورىندارى بىرلەسىپ اتقا­راتىن كەشەندى شارا. مىسالى, ەلور­داداعى مۋزەيلەرگە, قازاق, ورىس تەا­ترىنا بىردە-ءبىر رەت بارما­عان اتا-انالار از ەمەس. اتا-انانىڭ جۇرەك كوزى اشىلماسا, بالانىڭ جۇرەك كوزى قالاي اشىلادى؟ – دەپ تۇيىندەدى ديحان قامزابەك ۇلى. 

قازاق ءتىلى قوعامنىڭ نەگىزگى تىلىنە اينالىپ كەلەدى

حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعا­مىنىڭ» ۆيتسە-پرەزيدەنتى ماكسيم روجين شەتەلدىك ساياسات­كەر­لەردىڭ قازاقستاندا ورىس تى­لى­نە جانە وزگە دە تىلدەرگە قا­تىستى ۇرەي بار دەگەن ۋاجدەرىن نارازىلىقپەن قابىلدايتىنىن مالىمدەدى.

– بۇگىندە ەلىمىزدە مەملەكەت تاراپىنان كەز كەلگەن ەتنوسقا ءوزىنىڭ ءتىلىن, ءوزىنىڭ مادەنيەتىن بىلۋگە بارلىق جاعداي جاسالعان. ونىڭ ءبىر دالەلى, ەلىمىزدە ورىس, وزبەك, اعىلشىن, نەمىس تىلىندە جۇمىس ىستەيتىن ورتا مەكتەپتەر بار. الەمدە مەملەكەتتىك بيۋدجەت قارجىسىنان بالالاردى تۋعان تىلىندە وقىتۋعا اقشا بولەتىن ەلدەر ساۋساقپەن سانار­لىق شىعار. مەنىڭ ويىمشا, قازاقستان – سونداي مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. وعان بىزدەگى ورىس تىلىندە, اعىلشىن تىلىندە, نەمىس, وزبەك تىلدەرىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر مىسال بولا الادى. سوندىقتان مەن شەتەلدىك ساياساتكەرلەردىڭ قازاقستاندا ورىس تىلىنە جانە وزگە دە تىلدەرگە قاتىستى ۇرەي بار دەگەن ۋاجدەرىن نارازىلىقپەن قابىلدايمىن. مەن تەگى ورىس قازاقستاندىق رەتىندە ونداي رەپليكالارعا جول جوق دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل ەلىمىزدەگى شىنايى كورىنىستى بۇرمالاپ كورسەتۋ ەكەنىنە سەنىمدىمىن. ءبىز قازىر حالىق­ارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى ارقى­لى تىلگە ارنالعان جوبانى باستاپ جاتىرمىز. بۇل جوبا كور­نەكى اقپارات تۋرالى زاڭ­نىڭ تالاپتارىن شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە ءتۇسىن­دىرىپ, ورىنداۋعا ەرىكتى تۇر­دە كومەك­تەسەدى. قوعام قازاق تىلىنە كوشىپ جاتقاندا بۇل تالاپ مەم­لە­كەتتىك قىزمەتكەرلەر ءۇشىن دە كۇشەيۋى كەرەك دەپ سانايمىن. سە­بە­بى قازاق ءتىلى قازىر قوعامنىڭ نەگىزگى تىلىنە اينالىپ كەلەدى. بۇل – حالىقتىڭ تالابى. سوندىقتان مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءۇشىن قازاق تىلىنەن تاپسىراتىن ەمتيحان ناتيجەسى ەسەپتەلۋى كەرەك, – دەدى ماكسيم روجين.

«احىسكا» تۇرىك ەتنومادەني ورتالىعىنىڭ نۇر-سۇلتان قا­لاسىنداعى فيليالىنىڭ توراعاسى اسكەر پيريەۆ ساياسي جۇيەدەن باس­تاپ, ەلدىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتۋگە دەيىنگى ماسەلەلەردە بەلسەندىلىك تانىتىپ, رەفورمالاردى تولىق جۇزەگە اسىرۋ كەرەكتىگىن ايتتى.

– قازىرگى تاڭدا كونس­تيتۋ­تسيالىق كەڭەس ۇلكەن وزگە­رىستەر توپتاماسىن قاراس­تىرىپ جاتىر. ەلدىڭ اتا زاڭىنا 30-دان استام باپقا تۇزەتۋ ەنگىزىلىپ, 20-دان استام زاڭنىڭ ازىرلەنۋى كۇتىلۋدە. بۇل وزگەرىستەر ساياسي جۇيە­دەن باستاپ, ەلدىڭ قۇ­رى­لى­مىن وزگەرتۋگە دەيىنگى ما­سە­لەلەردى قامتيدى. اتالمىش رە­فورمالار ازاماتتارىمىزدىڭ ءومىرىن جاقسارتىپ, ءار ادام­نىڭ باقىتتى بولاشاعىن قالىپ­تاس­تىرۋعا باعىتتالعان. ءبىز ءوزىمىز ءۇشىن عانا ەمەس, ۇرپاعىمىز ءۇشىن شاڭىراعى بيىك, كەرەگەسى كەڭ, تابالدىرىعى بەرىك جاڭا قازاق­ستاندى قۇرۋعا دايىنبىز. ول ءۇشىن الەۋەتىمىز دە, كۇشىمىز دە, جىگەرىمىز دە جەتكىلىكتى. ءبىز تا­ريحي ساتتەردە ء«بىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس» شىعارا العان حالىقپىز. ەندىگى كەزەكتە باس­تاۋ العان ساياسي رەفورمالاردى اياعىنا دەيىن جۇرگىزۋىمىز كەرەك. بۇل رەفورمالاردىڭ ءمانى مەن ماقساتىن حالىققا دۇرىس ءتۇسىندىرۋ – ءبىزدىڭ ورتاق تاريحي بورىشىمىز. سەبەبى كەز كەلگەن تابىستىڭ, كەز كەلگەن تاريحي ءساتتىڭ ورناۋى حا­لىقتىڭ شىنايى قولداۋى ارقىلى عانا جۇزەگە اسادى. وسى ويىمدى بارلىق ارىپتەستەرىم, ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ جەتەك­شىلەرى قول­دايتىنىنا ەش كۇمانىم جوق. سون­دىقتان بۇل باعىتتا ەلىنە جانا­شىر, مەملەكەتشىل ازامات­تاردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ال اسسامبلەيانىڭ قۇ­رىلىمدارى مەن مۇشەلەرى ال­دىڭعى ساپتا بولۋىمىز كەرەك. ءبىز بۇل ماسەلەگە اسسامبلەيانىڭ عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەسىنىڭ الەۋەتىن دە جۇمىلدىرا الامىز, – دەدى ا.پيريەۆ.

وتىرىس بارىسىندا ءسوز العان دومبىراشى, جاس بلوگەر الەك­سەي لودوچنيكوۆ جاستارعا ارنال­عان مۇمكىندىكتەر مەن جاستار ماسەلەسىنە توقتالدى.

– جاستار اسسامبلەياسىندا جاس­تار تاقىرىبى بەلسەندى جانە كەڭىنەن تالقىلاندى. اتاپ ايتقان­دا, جاستار قاۋىمىنداعى وزەكتى ماسە­لەلەر, جاستار بەلسەندىلىگىن دا­مىتۋ جانە ولارمەن جۇمىس ىستەۋ­دىڭ جاڭا جولدارى تۋرالى پىكىر الماسۋ بولدى. وسىعان وراي ءوز ويلارىمدى ورتاعا سالسام. اشى­­عىن ايتقاندا, ءوز تاجىري­بەم كور­سەتكەندەي, ەلىمىزدە ءار ازامات­تىڭ قولىنان كەلەتىن ىسپەن اينا­لىسۋىنا, ءوزى قىزىققان ونەر­دى يگەرۋىنە مۇمكىندىك بار. دارىن­دى جاستار مەملەكەت تاراپىنان دا قولداۋ تاۋىپ جاتىر. ماسەلەن, جاستار كادرلىق رەزەرۆىن الايىق: 350 جانىپ تۇرعان جاس مامان قازىر مەملەكەت ىسىنە ارالاسۋعا جاقسى مۇمكىندىك الدى. جاستارعا ارنالعان كۆوتانى الىپ قارايىق. ول جاستارعا دەپۋتات رەتىندە ماڭىزدى قوعامدىق ماسەلەلەرگە ارالاسۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءبىر عانا مىسال: وتكەن جىلى ۇزىن سانى 600-دەن استام اۋىل اكىمى سايلاندى. ءۇردىس بيىل دا جالعاسۋدا. الدا اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ كۇتىپ تۇر. بۇل ءبىلىمدى دە بىلىكتى جاستار ءۇشىن تاپتىرمايتىن مۇمكىندىك. بىراق ءبىز ءبىر نارسەنى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك – بۇل وتە جاۋاپتى ءىس, – دەدى الەكسەي لودوچنيكوۆ.