– رۇستەم جاراسقان ۇلى, تاريحي تاقىرىپتاعى فيلمدەردىڭ توڭىرەگىندە پىكىر قايشىلىعىنىڭ جۇرەتىنى بەلگىلى, ءسىزدىڭ «الماس قىلىشتى» تۇسىرەمىن دەپ الماس قىلىشتاي قايرالدىم» دەگەن ءسوزىڭىز دە سول تالاس-تارتىستى مەڭزەپ ايتىلسا كەرەك. كەڭ فورماتتاعى ەپوپەيالىق جوبالار, تاريحي تاقىرىپتاعى فيلمدەر تاپسىرىس نەگىزىندە بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىمەن تۇسىرىلەدى, بىراق ول بولاشاقتا دا وزەكتىلىگىن جويماس ءۇشىن رەجيسسەر نەنى ءبىلىپ, نەنى ەسكەرۋى كەرەك, الدە ۋاقىت وتە كەلە, ول فيلمدەر ءبارىبىر ەسكىرىپ, كورەرمەندى قىزىقتىرا الماۋى زاڭدى ما؟
– «الماس قىلىش» ءفيلمى – توڭىرەگىنە مىڭداعان ادامدى توپتاستىرا العان ۇلتتىق يدەيانىڭ جەمىسى. فيلم قازاقتىڭ ارعى تاريحىن العاش رەت قوپارا جازعان ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر» شىعارماسىنىڭ جەلىسى بويىنشا قولعا الىنعانىن تالاي مارتە ايتتىم. ءى.ەسەنبەرلين ءۇش كىتاپتان تۇراتىن «كوشپەندىلەر» تاريحي ەپوپەياسىن كەڭەستىك پارتيا يدەولوگياسىنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان كەزىندە جازدى. الماعايىپ زاماندا قازاقتىڭ ساناسىنا «قازاق حاندىعى», «قازاق مەملەكەتى» دەگەن سوزدەردى سىنالاپ كىرگىزىپ, ارمانى ازاتتىق بولىپ, ەرلىك جاساپ جازعان شىعارماسىندا ول كىسىنىڭ ىجداعاتتى ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسىندە تابىلعان, پايدالانعان كوپتەگەن دەرەكتەرى كەيىنگى تاريحشىلاردىڭ مالىمەتىمەن تولىقتىرىلىپ جاتىر. قۋاتتى كەڭەس يمپەرياسىنىڭ شەڭبەرىنەن شىعارمايتىن سول كەزەڭدەگى يدەولوگيانىڭ اسەرىمەن جازىلعان شىعارما بولعاندىقتان, اۆتور تاريحي شىندىقتى استىرتىن, تۇسپالداپ قانا جەتكىزۋگە نەمەسە ايتقىسى كەلگەن ويىن اڭىز-ءاپسانا ادىسىنە وراپ جازۋعا ءماجبۇر بولعان تۇسى دا جوق ەمەس. سوندىقتان فيلمدە وزگەرتۋلەر كوپ بولدى. ستسەناريدى جازۋ بارىسىندا XV عاسىردا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىمەن بىرگە ءورىس العان جىراۋلار ادەبيەتىنە, حالىقتىڭ توپتاسۋى مەن بىرىگۋىن ولەڭدەرىنە وزەك ەتىپ, كۇش-قۋاتىنىڭ نىعايۋىنا, بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا, مەملەكەتتىلىگىنىڭ تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ۇندەگەن زار زاماننىڭ جىراۋلارى, ءتىپتى قولباسشىلارى دەسەك تە جاراسار, اسان قايعى, قازتۋعان, شالكيىز, اقتامبەردى, دوسپامبەتتەردىڭ ولەڭدەرىندەگى تاريحي شىندىق پەن بۇگىنگى تاريحشىلاردىڭ جاڭا دەرەكتەرى نەگىزگە الىندى. بۇل جىراۋلار قازاق حالقىنىڭ بولاشاعىن ويلاپ, ۇرپاعىنىڭ تاتۋلىقپەن, بىرلىكپەن قالىپتاسىپ ءوسۋىن جىرلايدى. سول سەبەپتى الداسپان اقىنداردىڭ ەسىمى قازاق حالقىنىڭ اڭىزىندا, ادەبيەتىندە, تاريحتاعى ەستەلىگىندە ساقتالىپ قالعان, تاريحتا ءومىر سۇرگەن, سوڭىنا مۇرا قالدىرعان دەرەگى بار كىسىلەر. قازاق ادەبيەتى تاريحىندا شىعارمالارى ءوز اتىمەن جەتكەن جىراۋلار پوەزياسىن دا زەردەلەپ, م.تىنىشپاەۆ, م.ماعاۋين زەرتتەۋلەرىنىڭ تەرەڭىنە ۇڭىلە وتىرىپ, ولاردىڭ دا جازبالارىن كادەگە جاراتىپ, قيسىنىن كەلتىرۋگە تىرىستىق.
«الماس قىلىش» – دەرەكتى فيلم ەمەس, كوركەم دۇنيە. كوركەم دۇنيە بولعاندىقتان, ول ەشقاشان ناقتىلىق پەن شىندىقتىڭ دالمە-ءدال كوشىرمەسى بولا المايدى, تاريح شەجىرەسىنىڭ اقيقاتىندا اۋىتقۋدىڭ بولۋى زاڭدى. جازباشا دەرەك اتاۋلىدان 550 جىل بۇرىن قازاق حاندىعى قۇرىلعان كەزدە «تاريح-ي-راشيديدە» عانا «كوشپەلى وزبەك حاندىعىنان جانىبەك پەن كەرەي ءبولىنىپ شىقتى» دەگەن ناقتى جازىلعان ءبىر عانا دەرەك بار. قالعان دەرەكتەردىڭ ءبارىن ءى.ەسەنبەرليننىڭ دەرەكتەرىنە, باسقا دا مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, كينوعا ىڭعايلاپ, قۇراستىرۋعا تۋرا كەلدى. بۇل فيلم ءاۋ باستا قازاقستاننىڭ جاس ۇرپاعىنىڭ, جالپى حالىقتىڭ ءوز ەلىنىڭ تاريحىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتاتىن جوبا بولسا ەكەن دەگەن ويمەن جاسالعان دۇنيە بولاتىن.
ءوز شىعارمامنىڭ بولاشاقتاعى تاعدىرى تۋرالى الدىن الا ەشنارسە ايتا المايمىن, ول ءتىپتى دۇرىس ەمەس تە شىعار. ۋاقىت وتە كەلە ءبارى ايقىندالادى. مىنە, وسى جاڭا عانا «ەلارنادان» بەرىلىپ جاتقان «قازاق حاندىعىنىڭ» «التىن تاق» سەرياسىن كورىپ, ورنىمنان تۇرعان بەتىم. وسى جولى باستان-اياق اسىقپاي وتىرىپ كوردىم. فيلم ءتۇسىرىلىپ, ەكرانعا شىققاننان كەيىن ەل قاتارلى كورگەنىڭدە اسا كوپ ەشنارسە تۇسىنە بەرمەيسىڭ. اراعا ۋاقىت سالىپ بارىپ, ءار كادردى اسىقپاي زەردەلەسەڭ, باسقاشا قابىلدانادى. قىسقا مەرزىم ىشىندە, شەكتەۋلى قاراجاتپەن اۋقىمدى جوبا جاسالعانىنا ءوزىم دە تاڭ قالدىم. «الماس قىلىش» Youtube جەلىسىنە قويىلعالى بەرى شارتاراپتاعى الەم ەلدەرىنەن 9,5 ملن ادام كورگەن ەكەن. اسىرەسە, اعىلشىن سۋبتيترىمەن ورنالاستىرىلعان ورىس تىلىندەگى نۇسقاسى وتە كوپ كورەرمەن تارتتى. كورگەن ادامدار فيلمنەن العان اسەرىن ايتىپ, پىكىر قالدىرىپ, جەتىستىگى مەن كەمشىلىگىن قاتار جازىپ جاتىر. ءفيلمنىڭ اعىلشىن تىلىندەگى نۇسقاسى دۇنيە ءجۇزىنىڭ كينو الاڭدارىنا شىعىپ, ساتىلىم جايلاپ جۇزەگە اسا باستادى. ءدال بۇگىنگى كۇنى تۇركيانىڭ «تRT AVAZ» ارناسىنان وسى جوبانىڭ ءفيلمى دە, سەريالدىق نۇسقاسى دا قاتار ءجۇرىپ جاتىر. كورەيا, قىتاي, اراب ەلدەرىنە دە تانىستىرىلۋ ۇستىندە. ەكى نۇسقاسىن دا كورەرمەن قاۋىم جىلى قابىلداعان سياقتى.
– ءسىزدىڭ فيلمدەرىڭىزدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – تاريحي سيۋجەت ارقىلى ەلدىك پەن بىرلىكتىڭ دارىپتەلۋى دەپ بىلەمىز. وتقا ورانىپ, دۇرلىگىپ جاتقان دۇربەلەڭگە تولى دۇنيەدەگى مازاسىزدىقتى ايتپاعاندا, بەيبىت ەلدەردىڭ وزىندە سەنىم قايشىلىعى, پارتيا الاۋىزدىعى, ءتىپتى الەۋمەتتىك جەلى ىرىتكىسى سياقتى ىشكى ارازدىق ءجيى كورىنىس تاۋىپ وتىرادى. ءبىزدىڭ كوپۇلتتى ەلىمىزدە بىرلىك يدەياسىن كورسەتىپ وتىرۋ ماڭىزدى. بىراق قانداي تاسىلمەن؟
– قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىن زەرتتەي ءجۇرىپ, جىراۋلار پوەزياسىمەن جاقسىلاپ تانىسقانىمدى جوعارىدا ايتتىم عوي. «بالالارعا وسيەت, قىلماڭىزدار كەپيەت. بىرلىگىڭنەن ايرىلما, بىرلىكتە بار قاسيەت. تاتۋلىق بولار بەرەكە, قىلماسىن جۇرت كەلەكە» دەيدى اقىلمان اقتامبەردى. جاستايىنان اۋىزبىرشىلىكپەن, دوستىقپەن قالىپتاسىپ وسكەن جاس ۇرپاق حالقىنا تەك جاقسىلىق ويلايدى. كەشەگى التىن وردا قۇرامىندا بولعان قازان حاندىعى, استراحان حاندىعى, نوعاي ورداسى, ابىلقايىر شايباني قۇرعان كوشپەندى وزبەك حاندىعى, سودان كەيىنگى ءبولىنىپ شىققان قازاق حاندىعى, وسىنىڭ ءبارىن بۇگىنگى كەزەڭگە پاراللەل قاراستىراتىن بولساق, عاسىرلار وتە تاريحتىڭ اينا-قاتەسىز قايتالاناتىنىن بايقايمىز. كوزىمىز كورگەن كەشەگى الىپ يمپەريا قۇلدىراپ, قۇلاعاننان كەيىن بولشەكتەرگە ءبولىنىپ, بىرنەشە جاڭا مەملەكەت پايدا بولدى. ء«وز ەركىمەن قوسىلدى» دەگەن وتىرىككە سەندىرىپ, ءبارىنىڭ باسىنا ءبىر قامىتتى كيگىزگەن قۇرساۋدان بوساپ شىعىپ, ەگەمەن ەل بولىپ وتىرعانىمىزعا دا, مىنە, وتىز جىل. تاريحي سەريالدار مەن فيلمدەردى ءتۇسىرۋ مىندەتى جۇكتەلىپ, بەس-التى عاسىر بۇرىنعى وزبەك حاندىعى مەن قازاق حاندىعى اراسىنداعى تەكەتىرەس, سوعىس كورىنىستەرىن كامەرامەن تاسپالاپ جۇرگەندە كەۋدەمە كەلىپ كەپتەلەتىن ء«بىر سوعىستىڭ ىزعارى بار» دەگەن ويدان ءوزىم دە تىتىركەنۋشى ەدىم. بۇگىنگى رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاقتىعىستان تاريحي پاراللەل ىزدەسەك, ەل مەن جەردىڭ تۇتاستىعى جولىندا ۇلى جورىقتار كەشىپ وتكەن بابالارىمىزدىڭ ەرلىگىنىڭ, جانكەشتىلىگىنىڭ وتە ۇقساس ەكەنىن كورىپ, تاريح دوڭگەلەگىنىڭ كەرى اينالاتىنىن مويىندايدى ەكەنسىڭ. التىن وردا داۋىرلەگەن كەزەڭدە ءبىز دە قاعانات تىزگىنىن ۇستاعان بيلەۋشى ەل رەتىندە تورتكۇل دۇنيەگە بەلگىلى بولعانبىز. بۇگىندە ءجيى ايتىلاتىن «التى الاش» دەگەنىمىز سول التىن وردا يمپەرياسىندا بولعان باۋىرلاس ەلدەردىڭ ورتاق اتاۋى بولۋى مۇمكىن دەگەن وي سانانىڭ ءبىر بۇرىشىندا ۇنەمى جاڭعىرىپ تۇرادى. سول ۇلى قاعانات ىدىراعاننان كەيىن, قازاعى, وزبەگى, قاراقالپاعى, تاتار, نوعاي, باشقۇرتى بار, قانشاما ۇلىستار مەن جەكە مەملەكەتتەر پايدا بولدى. فيلم ءتۇسىرىپ جۇرگەندە تاريحتىڭ وسىلاي قايتالانىپ وتىراتىنىن ويلاعان دا جوق ەدىم, بۇگىن, مىنە, كوز كورىپ, كوڭىل سەنىپ وتىر.
قازاقستان – كوپۇلتتى مەملەكەت. وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن قازاق جەرىندە جەرگىلىكتى حالىق 90-نان ارتىق پايىزدى قۇراپ وتىردى. قازاقستان ءبىر كۇندە كوپۇلتتى مەملەكەتكە اينالا سالعان جوق. كەڭەستىك ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە سوناۋ قيىر شىعىستان بەرى قاراي, ۆولگا بويىنداعى, كاۆكاز ەلدەرىندەگى حالىقتاردى قازاق جەرىنە ماجبۇرلەپ كوشىرگەننەن بەرگى ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت بويىنا قازاقستان ۇزدىكسىز وزگە ەتنوس وكىلدەرىمەن تولىقتىرىلىپ وتىردى. بۇل ءۇشىن ولار دا, قازاق تا كىنالى ەمەس. ەل رەتىندە وركەندەپ, دامۋىمىزعا تيگىزگەن مۇنىڭ وزىندىك يگى ىقپالىن دا تەرىسكە شىعارا المايمىز. تاۋەلسىزدىك العان وتىز جىلدان بەرى ەلىمىزدە بولعان ىرگەلى وزگەرىستەر قازاق حالقىنىڭ سان جاعىنان دا, ساپا جاعىنان دا تولىعۋىنا اسەرىن تيگىزدى. ەندىگى مۇرات – بىرلىككە ۇمتىلىپ, ەگەمەندىكتەن ايرىلماي, ەلىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكىتە ءتۇسۋ. قارۋ-جاراعى بار ەل, بالكىم, ايبارلى, مىقتى شىعار, بىراق ەلدىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگى ودان دا مىقتىراق. ەلدى, جەردى, ءتىلدى قورعاۋعا حالىق كۇش-قۋاتتى بىرلىكتەن الادى. بارلىق جەڭىس پەن جەتىستىكتىڭ باستاۋىندا بىرلىك تۇرادى. وسى اسىل مۇراتتىڭ ىرگەسى يدەولوگيا ارقىلى, كينو, تەلەۆيزيا ارقىلى حالىقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىلۋى كەرەك. وتانشىلدىققا ۇندەيتىن, رۋحتى وياتىپ, كوتەرەتىن اسكەري-پاتريوتتىق, تاريحي فيلمدەردى كوبىرەك ءتۇسىرىپ, قازاقشا كونتەنتتى كوبەيتىپ, قالىپتاستىرا بەرۋ كەرەك.
– تاريحي تاقىرىپتاعى فيلمدەرمەن حالىقارالىق كينو بايگەلەرگە قاتىسىپ, جەڭىسكە جەتۋدىڭ مۇمكىندىگى قانداي؟
– بۇل ماسەلەنىڭ نازىك يىرىمدەرى, وزىندىك تەحنولوگياسى بار. تاقىرىپ تاڭداۋعا تالعاممەن قاراپ, ونىڭ الەم حالقىنا قىزىقتى بولۋىن, تاريح جۇيەسىنىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىن ەسەپتەي وتىرىپ جاساسا, ۇلكەن كينوفەستيۆالدەرگە قاتىسۋدىڭ مۇمكىندىگى مول. پروديۋسەرلىك جۇمىسى, ارنايى ستسەناري جازۋ, شەتەلدىك كومپانيالارمەن بىرىگە وتىرىپ, كولوبوراتسيا جاساۋ دا ماڭىزدى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى. بۇل – وتە كۇردەلى جۇمىس.
– كاسىبي اكتەرلەرمەن جۇمىس ىستەگەندى ءجون كورەسىز بە, الدە «شىنايىلىق» ءۇشىن كوشەدەن كەزدەيسوق ادامداردى شاقىراسىز با؟ قولعا العان جوبالارىڭىزدا اكتەرلىك قۇرامدى قانشالىقتى جاڭالاپ وتىراسىز؟ مۇنى سۇراعان سەبەبىم, ءسىزدىڭ فيلمدەرىڭىزدە بەلگىلى ەسىمدەر مەن بەلگىسىزدەر, ەكەۋى دە ارالاس جۇرەدى...
– مەنىڭ فيلمدەرىمدە ەكەۋى دە بار. «ستالينگە سىيلىق» فيلمىندە نۇرجۇمان ىقتىمباەۆ سياقتى بەلگىلى اكتەرمەن بىرگە بەلگىلى پولياك رەجيسسەرى ءزانۋسسيدىڭ ۇسىنىسىمەن پولشادان داۆيد ماركيش, رەسەيدەن ەكاتەرينا رەتنيكوۆا, الەكساندر باشيروۆ سىندى اكتەرلەر كەلىپ قاتىستى. كەڭەس وكىمەتى جەر اۋدارعان مىڭداعان ادامدى قوقىس سەكىلدى قازاق دالاسىنا اكەلىپ توككەندە, جاتسىنباي باۋىرىنا باسقان قازاقتاردىڭ جاناشىرلىعى مەن دارحاندىعىنا كوركەم ەسكەرتكىش قويعىم كەلدى. بۇل فيلم ناعىز جالپىادامزاتتىق ىزگىلىك پەن ۇلتتار اراسىنداعى دوستىق يدەياسىن كوتەردى. تالاي حالىقارالىق فەستيۆالدەردىڭ ۇلكەن ماراپاتتارىنا, گران-پري جۇلدەلەرىنە يە بولدى. فيلمدەگى كەيىپكەرلەردى ويناۋعا ءار ۇلتتىڭ وكىلدەرى شاقىرىلدى. كاسىبي ەمەس اكتەرلەر فاكتۋراسى, ءتۇر كەلبەتى, پسيحوديناميكاسى جاعىنان كەيىپكەرلەرگە ۇقساس بولعانىمەن دە, قابىلەتىنە قاراي ىرىكتەلىپ الىنادى. بۇرىن كينوعا تۇسپەگەن, كوشەدە جۇرگەن ادامدى بىردەن كامەرا الدىنا اكەلۋ قيىن. بىراق كەيدە قيىرشىق تاستاردىڭ اراسىنان جىلتىراعان التىن تابىلىپ جاتادى. مىسالى, ە.تۇرسىنوۆتىڭ «شال» فيلمىندە باستى رولدە ويناعان ەربولات توعىزاقوۆ العاش رەت «ستالينگە سىيلىق» فيلمىنە ءتۇسىپ, دۇنگەن فاتىنىڭ رولىمەن اكتەر رەتىندەگى مۇمكىندىگىن سىناپ بايقادى. بىراق ەربولات اعامىز بۇرىننان كينونىڭ توڭىرەگىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ادام, اقىر سوڭىندا اجەپتاۋىر اكتەرگە اينالىپ كەتتى. «قازاق حاندىعىندا» دا كەزدەيسوق جايتتار كوپ بولدى. قىتاي كينەماتوگرافياسىنداعى ايگىلى ەسىمدەردىڭ ءبىرى, سول جاقتاعى قانداستاردىڭ اراسىنان ماڭدايى جارقىراپ شىققان رەجيسسەر جانار ساعاتقىزى الماتىعا كەلگەن ساپارىندا ءشايبانيدىڭ بايبىشەسىنىڭ رولىنە شاقىرىلىپ, ءتاپ-ءتاۋىر وبراز جاسادى. ءبىرىنشى رەت كاستينگكە كەلىپ, قاسىم حاننىڭ رولىنە الىنعان دەبيۋتانت مەيىرعات امانگەلدين, شاحمۇحاممەدتىڭ ءرولىن سومداعان نيازبەك شايسۇلتانوۆ دەگەن باۋىرلارىمىزدىڭ دا جولى اشىلىپ, بۇگىندە جاڭا جوبالاردان ءجيى بوي كورسەتەتىن تانىمال اكتەرلەرگە اينالدى. اتىراۋ وبلىسىندا ساداق, جامبى اتۋ سياقتى ۇلتتىق ويىنداردىڭ دامۋىنا باسشىلىق جاساپ, بۇل ونەردى بەس ساۋساقتاي مەڭگەرگەن بەيتانىس اسلانبەك جانبالاەۆ تا «قازاق حاندىعىنا» ءتۇسىپ, ناتيجەسىندە تۇنىقتىعىمەن, تازالىعىمەن بولات قالىمبەتوۆتىڭ «مۇقاعالي» فيلمىندە باستى كەيىپكەردى ويناپ شىقتى. بۇلاي تىزبەلەي بەرەتىن بولسام, ءبىرتالاي ادامنىڭ اتىن اتاۋعا تۋرا كەلەدى. راس, كاسىبي اكتەرمەن جۇمىس ىستەگەن الدەقايدا جەڭىلىرەك, بىراق بەلگىلى ارتىستەردىڭ جانىندا جاڭادان جۇلدىزدار جانىپ, كينو كوگىنەن كورىنىپ جاتسا, بۇل دا ايتۋلى جەتىستىك.
– كينو سالاسىنان الىس قاراپايىم ادامدار سىزدەر تۇسىرگەن تۋىندىنى «قىزىق فيلم ەكەن, اكتەر تاماشا وينادى, جاقسى» دەپ نەمەسە «جامان» دەپ بىرجاقتى, كەسىپ-ءپىشىپ باعالايدى. ال كينونىڭ قالاي تۇسىرىلەتىنىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەتىن كاسىبي كوزقاراستاعى ءسىز وزگە ارىپتەستەرىڭىزدىڭ جۇمىسىن قالاي قابىلداپ, قالاي باعالايسىز؟
– ۇلتتىق كينو قورداعى فيلمدەردى سۇرىپتايتىن كوميسسيا قۇرامىندا بولعاندىقتان, ەل نازارىنا ۇسىنىلعان ءبىرتالاي فيلمدەردى قايتا قاراپ جاتىرمىز. فيلمدەردىڭ ساپاسى تۋرالى بىرجاقتى وي قورىتۋ مۇمكىن ەمەس, ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى جۇمىستىڭ ءبىرى كوڭىلدەن شىعادى, ءبىرى كورمەي جاتىپ, جىلدام جالىقتىرىپ جىبەرەدى. سوڭعى كەزدە تۇسىرىلگەن تۋىندىلاردىڭ ىشىندە ب.قالىمبەتوۆتىڭ «مۇقاعالي» ءفيلمى تاقىرىبى, كوركەمدىك ساپاسى, يدەياسى جاعىنان ەڭ وركەشتىسى. اقىننىڭ تراگەديالىق وبرازىن تەرەڭنەن قازعان, پوەزياداعى تۇلعاسى ومىردەن كورگەن قيىندىقتارى ارقىلى بىرتە-بىرتە بيىكتەپ, اسقاق ءارى بىرەگەي بەينە بولىپ شىققان. مەن دە اقىننىڭ بالاسىمىن, ادەبي ورتانىڭ احۋالىمەن جاقسى تانىسپىن, سوندىقتان رەجيسسەردىڭ اقىن تۋرالى كوركەم تولعانىسى شىنايىلىعىمەن باۋرادى. فيلمدەگى كەي فراگمەنتتەر, پاراللەلدەر سوڭعى جىلدارى مەنىڭ ومىرىمدە بولعان تاعدىر سىناعىمەن, وزەگىمدى ورتەيتىن قاسىرەت-قايعىمەن قاتار قابىسىپ, ەرەكشە اسەر ەتتى. «مۇقاعالي» ءفيلمى ءۇشىن بولات اعاما ريزامىن. سونداي-اق كەيىنگى جاس بۋىن رەجيسسەرلەردىڭ ىشىنەن فارحاد شاريپوۆ دەگەن جىگىتتىڭ شىعارماشىلىعى نازار اۋدارتادى. ءوزى الماتىلىق بولعان سوڭ, فيلمدەرىن ورىس تىلىندە, قالا ءومىرىن قاۋزاپ تۇسىرسە دە, ءار ءفيلمىنىڭ وزەگىندە ەلەڭ ەتكىزەرلىك ەرەكشە جاڭالىق جاتادى. تۇسىرگەن فيلمدەرىنىڭ ءبارى دە شەتەلدىك فەستيۆالدەر مەن بايقاۋلاردىڭ باس جۇلدەسىن ولجالاپ ءجۇر.
– اۆتورلىق كينو جانە تاريحي سەريال – قاي جانردا جۇمىس ىستەگەندە ءوزىڭىزدى سۋدا جۇزگەن بالىقتاي ەركىن سەزىنەسىز؟
– «قازاق حاندىعى» جوباسىن قولعا العان كەزدە سەريال فورماتىمەن باستاعان ەدىك. بونۋس رەتىندە ءار ماۋسىمعا ارنالىپ ەكى جوبادان جاسالدى. ءبىرىنشى ماۋسىمدا «الماس قىلىش», ەكىنشى ماۋسىمدا «التىن تاق» اتتى فيلم – رەجيسسەر رەتىندە ءوز ۇسىنىسىممەن دۇنيەگە كەلگەن تۋىندىلار. مەملەكەت قارجى بولگەن كەزدە تەك سەريالعا تاپسىرىس بەرگەن بولاتىن. سوعان قاراماستان, سەريالدىڭ ءار ماۋسىمىنا قوسىپ ەكى كينو جاساپ شىعاردىق. بىراق ىلگەرىدە تۇسىرگەن «قالادان كەلگەن قىز», «قۇراق كورپە», «ستالينگە سىيلىق» فيلمدەرىنىڭ ءبارى دە – اۆتورلىق كينوتۋىندىلار. جانىما جاقىن. سوندىقتان ەرتە مە, كەش پە, اۆتورلىق كينوعا قايتا ورالامىن دەگەن ويدامىن. قازىر وسى ماقساتقا دايىندىق ۇستىندەمىن.
– ءبىزدىڭ رەجيسسەرلەرىمىز بۇرىنعىداي ەمەس, باتىس كورەرمەنىنە باعىتتاپ كينو ءتۇسىرۋدىڭ پايداسى جوعىن ءتۇسىنىپ قالعانداي. دەگەنمەن كينو رەجيسسەرى اتاق-ماراپات, مويىندالۋ مەن تانىمالدىلىقتى قاي الاڭنان ىزدەگەنى دۇرىس؟
– كينو دەگەن – ونەر, ونەر بولعاندا دا, ونەردىڭ تورەسى. فورماسى مەن مازمۇنىنا قاراي اۆتورلىق كينو, كورەرمەن كينوسى, كونتسەپتۋالدى كينو, جانرلىق كينو, كوممەرتسيالىق كينو دەپ تارامدالىپ كەتە بەرەدى. جانرلىق كينودا جاس رەجيسسەرلەردىڭ ۇلكەن شوعىرى تانىلىپ كەلەدى. اۆتورلىق كينودا دا وزىندىك جاڭاشىل باعىتىمەن نازارعا ىلىگىپ جۇرگەن رەجيسسەرلەر بار. ءبىرى قاراپايىم كورەرمەننىڭ كوڭىل تورىنەن ورىن الىپ جاتسا, ەندى ءبىرى فەستيۆالدەگى قاتال قازىلار القاسىنىڭ باعاسىن الىپ, ەرتەڭىنە ەلەڭدەتىپ قويادى. مىسالى, دارەجان ومىرباەۆتىڭ فيلمدەرى – تازا اۆتورلىق كينو, كەز كەلگەن ادام تۇسىنە بەرمەۋى مۇمكىن, بىراق ءوز كورەرمەنىن قالىپتاستىرعان رەجيسسەر. ءوز باسىم ەكى كينونى دا ساباقتاستىرىپ, كورەرمەننىڭ دە كوڭىلىنەن شىعاتىن, بيك ساناتتاعى شەتەلدىك بايقاۋعا دا قاتىساتىن ورتاق دۇنيە جاساپ شىعارعىم كەلەدى. ءوزىمدى «ساتىبالدى نارىمبەتوۆ اعامىزدىڭ شينەلىنەن شىقتىم» دەپ ماقتانامىن. ءتىرى بولسا, تەلەفونمەن دە حابارلاسىپ, كەزدەسۋگە دە شاقىرىپ, باعىت-باعدار بەرىپ, اعىل-تەگىل اقىلىن ايتار ەدى. ءالى ەسىمدە, بالا كۇنىمدە اكەم ەكەۋمىز جەتەكتەسىپ الىپ جازۋشىلار وداعىنا كەلدىك. الدىمىزدان ساتىبالدى اعا شىقتى. بالا بولسام دا, ەكەۋىنىڭ جاقسى دوس ەكەنىن اڭگىمەسىنەن سەزىپ تۇرمىن. سوندا اكەم: «ساكە, مەنىڭ بالام وسكەندە سەن سەكىلدى رەجيسسەر بولادى. سوندا سەن ونىڭ وكىل اكەسى بولاسىڭ» دەدى. اكەمدى اۋليە مە دەيمىن, تۋرا ايتقانىنداي بولدى دا شىقتى. ساكەن اعامنىڭ مەكتەبىن كورگەننەن كەيىن ول كىسىنى كينوداعى وكىل اكە رەتىندە قابىلدايتىن ەدىم, جاقىنىما اينالىپ كەتكەن ەكەن, جوقتىعى جانىما باتادى.
– پاندەميانىڭ دا اسەرى بولار, كينو الاڭىندا كوپتەن بەرى كورىنبەي كەتكەن سياقتىسىز. جاقىن ارادا ءسىزدى جاڭا جوبالار اياسىنان كورە الامىز با؟
– «قازاق حاندىعى» اياقتالعان سوڭ ەشبىر جوبا باستاي الماي وتىرمىن. ءبىردى-ەكىلى جوبامدى كوميسسياعا تاپسىرعان ەدىم, وتپەدى. نە سەبەپتى وتە الماعانىن ەشكىم تۇسىندىرمەدى. «قۇجاتتى دەر كەزىندە وتكىزگەن جوقسىز» دەپ ەڭ اياعىندا ءوزىمدى كىنالى ەتىپ شىعاردى. قازىر 1930 جىلدارداعى قازاقتىڭ ءبىر وتباسىسىنىڭ تاعدىرىن باياندايتىن «زەرگەر» دەگەن جاڭا جوبا ازىرلەپ وتىرمىن. وتىزىنشى جىلدارداعى اشتىقتى كورگەن بالالاردىڭ جاسى بۇگىندە توقساننان اسىپ بارادى. بۇل ابايتانۋ عىلىمىنىڭ ىرگەسىنىڭ بەكي تۇسۋىنە بار سانالى عۇمىرىن سارپ ەتكەن, بۇگىندە جاسى 90-نان اسقان عۇلاما عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ اعامىزبەن اڭگىمەلەسكەنەن كەيىن تۋعان وي بولاتىن. قيىن-قىستاۋ زاماندا حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن سول ناۋبەتتى كوزىمەن كورگەن كىشكەنتاي بالالاردىڭ ەستەلىگىنەن قۇرالعان ستسەناريدى كوميسسياعا تاپسىردىم. ناتيجەسىن كۇتىپ وتىرمىن.
– وقىرمانعا قانداي فيلمدەردى كورۋگە كەڭەس بەرەسىز جانە ولار قاي قىرىمەن ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيسىز؟
– قازاقتى ايتپاعاندا, الەمدىك كينو يندۋستريا تاقىرىبى, قارجىسى, تەحنيكالىق مۇمكىندىگى جاعىنان مۇلدە باسقا دەڭگەيگە ءوتىپ, جاڭا تالاپتار نەگىزىندە جۇمىس ىستەپ جاتسا دا, ناعىز حالىقتىق حيتكە اينالعان شىمىر ويلى كلاسسيكالىق فيلمدەر ماڭىزىن ەشقاشان جويمايدى دەپ ويلايمىن. ءتۇسىرىلىپ جاتقان جاڭا شەدەۆرلەر, جاي عانا جاقسى فيلمدەر جەتەرلىك. بىراق سونىڭ اراسىندا كۋلت كينوعا اينالعان, ەشقاشان توزبايتىن, ەسكىرمەيتىن فيلمدەر بولادى. اكيرا كۋراساۆانىڭ, اندرەي تاركوۆسكيدىڭ فيلمدەرى, امەريكانىڭ 70-جىلدارداعى اتىشۋلى رەجيسسەرلەرىنىڭ كلاسسيكاعا اينالعان فيلمدەرىن قايتالاپ كورگەننەن ادام ءلاززات الماسا, «ۋاقىتىم تەككە ءوتتى» دەپ وكىنبەيتىنى انىق. قىسقاسى, كورەرمەن اقىلدى كينونى كوبىرەك كورۋگە ۇمتىلسا, ءوز ومىرىنە كىشكەنتاي بولسا دا, جارىق ساۋلە تۇسىرەر ەدى. اقىلدى كينو ادامعا وي سالادى, ءورىس-تانىمىن جاڭا ساپاعا كوتەرەدى. كوڭىل كوكجيەگى كەڭەيىپ, ومىرگە كوزقاراسى وزگەرەدى. ءتىپتى قاراپايىم تىلمەن تارقاتقاندا, ومىرگە نە ءۇشىن كەلىپ, نە ءۇشىن كەتەتىنىن تۇسىنەدى...
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.