سىنشى ەڭبەگىندەگى «ءسوز ونەرىنىڭ فيلوسوفياسى»

ونىڭ شىعارماشىلىق ءومىربايانى مەن ءوسۋ, وركەندەۋ, ونەر جولىنداعى بەل-بەلەستەرىن تىزبەلەسەك, 1965-1970 جىلداردا كازگۋ-ءدىڭ ستۋدەنتى, 1969-1979 جىلداردا «لەنينشىل جاس» گازەتى مەن «جۇلدىز» جۋرنالىندا ادەبي قىزمەتكەر, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, 1979-1980 جىلداردا «جالىن» باسپاسىندا جۇمىس ىستەدى, 1980-1986 ج.ج. بۇكىلوداقتىق اۆتورلار قۇقىعىن قورعاۋ اگەنتتىگى (ۆاار) قازاق بولىمشەسىنىڭ باستىعى, 1986-1991 ج.ج. قازاقستان راديو جانە تەلەحابارلار تاراتۋ جونىندەگى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, كەيىننەن توراعاسى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقاردى. وسى ۋاقىتتا ۇلتتىق ءتىل مەن سانا, ەل تاريحى, رۋحانيات جايى, يمان, دەموكراتيا جانە بيۋروكراتيا, تاۋەلسىزدىك, سالت-ءداستۇر, جاستار تاربيەسى, قوعامدىق قۇندىلىقتار حاقىندا وردالى ويلار تۋىنداتقان «پارىز بەن قارىز», «جۇرەكتەن قوزعايىق!», «قاۋىشۋ» دەيتىن اۆتورلىق باعدارلامالارى ساعات اشىمباەۆتىڭ ينتەللەكتۋالدىق-شىعارماشىلىق الە­ۋەتىن, الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق كوزقاراسىن, تۇلعالىق بولمىسىن تانىتتى.

ول – كسرو جازۋشىلار وداعى جانىنداعى سىن كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, قازاقستان جازۋشىلارى وداعىنىڭ حاتشىسى, ­رەسپۋبليكا جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.

ساعات اشىمباەۆ «سىن مۇراتى» (1974), «تالانتقا تاعزىم» (1982), «پاراساتقا قۇشتارلىق» (1985), «شىندىققا سۇيىسپەنشىلىك» (1993) اتتى ادەبي-سىن جيناقتارىنىڭ اۆتورى.

نەنى جازسا دا, نەنى ايتسا دا ادىلەتتى, تۋراشىل ۇستانىمىن تۋ عىپ ۇستاپ سىن ونەرىنىڭ قاعيداتتارىمەن تولىق قارۋ­لانعان شالقار بىلىمىمەن, جانارتاۋداي جالىندى جۇرەگىمەن, كوركەمدىك قۇبى­لىستاردى ءجىتى تانىعىشتىق-باي­قا­عىشتىق, ۇشقىرلىق-تاپقىرلىق, ايت­قىشتىق زەردەلىلىگىمەن, سىنشىلدىق كوز­قاراسىمەن, بىرەگەي شىنايى ادەبي تال­داۋلارىمەن, تۇيدەك-تۇيدەك اسەرلى تول­عامدارىمەن, جاڭالىقتى بايلامدا­رىمەن ەرەكشەلەنگەن ادەبيەت سىنشى­سى, قايراتكەر, ۇيىمداستىرۋشى, ۇلت­تىڭ كوكەيكەستى وي-ارمانىن, اسىل مۇرا­تىن كوگىلدىر ەكران الدىندا بيلەرشە تولعانىپ, بۋىرقانىپ ياعني «قايراتى بار كىسىنىڭ, بەرەكەسى بار ءىسىنىڭ», دەگەندەي رۋح جىرشىسى ءھام جارشىسى – ساعات اشىمباەۆ ەدى. ونىڭ رۋحاني جان تازالىعى, ادالدىعى, ار ۇنىنە زەر سالاتىندىعى, اقيقاتشىلدىعى سونشالىقتى جارقىن, كەمەل, ءتىرى, ءدال, مىقتى مىسالدارعا جۇگى­نىپ, قۇشتارلىقپەن, مەيىرباندىقپەن وي-پىكى­رىن بەينەلى جەتكىزەتىن-ءدى جانە دە ويلاۋ مەن سويلەۋ مانەرى, ءستيلى وسىعان باعى­ناتىن-دى.

بىلىمگە قۇمارلىق – كىتاپ وقۋعا قۇمار­لىق. وقىعانىڭدى ىجداھاتپەن ءتۇسى­نىپ قابىلداۋ, كوڭىلگە ءتۇيۋ, جادىڭدا ساقتاۋ ءۇشىن كونسپەكتىلەۋ, تۋىنداعان وي-پىكىر­لەردى جازىپ وتىرۋ – قالامگەر ساعات اشىمباەۆتىڭ داعدىسى. بۇعان ناق­تى دالەل – 1974-1991 جىلدارداعى 45 داپتەرى. دۇيسەن ءمۇسىرالى ۇلىنىڭ كورسە­تۋىنشە, 8-9 مىڭ بەتتەي. وننان استامى سوزدىك ەسەبىندە. ۇزىن سانى 5 مىڭداي كۇر­دەلى ءسوز تىركەسى جيناقتالعان. بۇلاردىڭ بارشاسىن «جۇمىس داپتەرلەرى نەمەسە شىعارماشىلىق لابوراتوريا, شەبەرلىك مەكتەبى», دەسە بولادى. زەيىن قويىپ, قول­مەن قاعازعا ءتۇسىرۋ بەينە ءبىر سارقىلماس قازىنا, رۋحاني قور. بۇل ورايدا ونىڭ وسىناۋ ۇشان-تەڭىز جازبالارىنىڭ ىشىندە مىنا ءبىر دەرەگى دەن قويعىزادى. ورىستىڭ كورنەكتى اعارتۋشىسى ن.ا.رۋباكين (1862-1946) ءوز ومىرىندە 200 مىڭ كىتاپ وقىعان. (22.05.1979). سوندا قايراتكەر, ءبىلىمپاز ساعات اشىمباەۆتىڭ ومىردەگى, ونەردەگى ۇستانىمى, قاعيداسى نە ەكەنىن ايقىن كورۋگە بولادى. ول ءسوز ونەرىنىڭ تابيعاتىنا تەرەڭدەۋ ماقساتىندا فيلوسوفيانى, پسيحولوگيانى, ستيليستيكانى, پوەتيكانى, سوتسيولوگيانى بارىنشا ءمان بەرىپ, تەبىرەنىپ وقىعان ء(تىپتى كلاسسيكالىق فيزيكانى, كيبەرنەتيكانى, فيزيولوگيانى, اسكەري مەديتسينانى, كوسموستىق بيوريتمولو­گيانى, ماتەماتيكانى, مەحانيكانى, ­انتروپولوگيانى, گەنەتيكانى). مىسالى, ول ويشىلداردىڭ مىناداي تەرەڭ ماعىنالى تۇجىرىمدارىن كەلتىرگەن:

«پسيحولوگيا, كاك يزۋچەنيە چەلوۆەچەسكوي دۋشي, ياۆلياەتسيا تەورەتيچەسكوي وسنوۆوي دليا يسكۋسستۆا جيزني ي دوستيجەنيا سچاستيا» (ز.فرەيد). «سوزنانيە ەست مۋدروست» (گەگەل). «مۋدروست ەست ۆوزۆىشەنيە دۋشي» (گەگەل). «بوگ راسكرىۆاەتسيا ۆنۋتري تۆورەنيا» (م.حايدەگگەر). «چەلوۆەك سكرىۆاەت تري ۆەششي: نە­دوستاتوك ۋما, يزبىتوك دەنەگ, كامەن زا پازۋحوي» (ۆولتەر).

ۇشقىر ويلى سارابدال ساعات اشىم­باەۆتىڭ سىن ونەرى, ءسوز سىرى, اقىندىق, ادەبيەت جايىنداعى پاراساتتى پايىمداۋ­لارى قانداي دەگەندە مىنا ءبىر كەسەك وي تولعامدارىن ايتۋعا بولادى.

«سىنشى جەكە ادامنىڭ تۆورچەستۆو­لىق لابوراتورياسىن اشىپ قويۋشى عانا ەمەس, ەڭ باستىسى بۇكىل ادەبيەتتىڭ دامۋى­نا جول اشۋشى ادام». 05.03.80. «وبرازدىلىق – ءتىلدىڭ كوركەمدىگى, ياعني ءسوزدىڭ سۋرەتتىلىگى, بەينەلىلىگى. پوە­زيا­داعى كوركەمدىك – ولەڭ ءسوزدىڭ سۋرەت­تىلىگى مەن بەينەلىلىگى, وعان قوسا اۋەزدىلىگى. اباي پوەزياسىندا بايانداۋ دا, تولعاۋ دا, سۋرەتتەۋ دە – ءبارى-ءبارى بار». 27.01.79.

ادەبي تۋىندىداعى كوركەمدىك قۇبى­لىستاردى سارالاعاندا فيلولوگيالىق ءبىلىم مەن تالعامپازدىقتىڭ قاجەتتىگى – ءماتىنتانۋدىڭ باستى قۇرالى.

«شاعىن جانردان جازۋشى شەبەرلىگى الدەقايدا ايقىن كورىنەدى, ءارى بۇل جانر شەبەرلىكتى تالاپ ەتەدى». 14.02.79.

كوركەم اڭگىمە, نوۆەللانى مولدىرەتىپ جازۋ ايرىقشا اسقان شەبەرلىكتى قاجەت ەتەتىنىن سۇڭعىلالىقپەن سەزىنگەن.

نەگىزىندە, جازۋشى تۇلعاسى – بارشا كەرەمەت قاسيەتتەردىڭ قاينار كوزى. ول ونىڭ ينتەللەكتۋالدىق بولمىسى, دۇنيە­تانىمى, تاجىريبەسى, ينتۋيتسياسى, وي-پاراساتى. بۇل ورايدا ساعات اشىمباەۆ وي-تولعامى بىلايشا ورىلگەن:

«كوركەم شىعارماداعى كەڭ قۇلاشتى ازاماتتىق وي مەن ادامگەرشىلىك پافوستىڭ قاينار كوزى جازۋشىنىڭ ازاماتتىق بول­مىسى ەكەنى انىق». 14.02.1979. «كوركەم شىعارما – جازۋشىنىڭ ءومىر, ۋاقىت, ادامدار تۋرالى كوركەمدىك تۇرعىدان ايتىلعان فيلوسوفيالىق كونتسەپتسياسى». 31.10.1979.

شىنايى اقىندىق ونەردى مەڭگەرۋ مەن پوەزيانىڭ پرينتسيپتەرىن جەتىك ءبىلۋدىڭ ايىرماشىلىعىن انىق ايتقانىنا مىنا ءبىر پىكىرى ايعاق.

«اقىندىق ينتۋيتسيا – تابيعاتتىڭ سىيى, ال اقىندىق مادەنيەت – وقۋ مەن توقۋ­دىڭ ناتيجەسى». 3.02.1979.

سىنشىلدىق جونىنەن كەلگەندە اباي تۋراسىنداعى توسىن, جاڭا بايلام.

«قازاقتىڭ ەڭ دانىشپان سىنشىسى – اباي». 21.12.1978.

نەگىزىندە, جازۋشى «قوعامنىڭ وزىق ويشىلى», «ادەبيەت قوعامنان بيىك», «دا­ۋىرگە سىنشىلدىق تۇرعىدان قارا­عان», دەيتىن ساعات اشىمباەۆتىڭ ءتۇيىن­دى تۇ­جىرىمى (31.01.1979) بار. تاعى دا اباي تۋراسىنداعى «قاھارلى سىندى كوپ ايتقان», دەيتىن فرازاسىن قوسۋعا بولادى.

قايراتكەردىڭ 33-داپتەرىندە «تايپالىق تار سەزىمنەن, رۋلىق ۋلى سەزىمنەن ارى­لۋىمىز كەرەك تە ۇلتتىق ۇلى سەزىمدى العا قويۋىمىز كەرەك». سونىمەن قاتار ادە­بيەت سىنشىسىنىڭ شاكارىمنىڭ ل.ن.تول­ستوي­مەن حات جازىسقانىن (8.06.1975), ل.ن.تولستوي دۇنيەدەن وتكەندە اعىلشىن­نىڭ «تايمس» گازەتى «مير پوتەريال توچكۋ وپورى», دەپ قايعىرعانىن (29.11.1976), جاپونيا مەن انگليا مەمۋارلاردى كوپ وقيتىنىن (19.07.1974) ايتقانى بار.

سىنشىلدىق كوزقاراسىمەن, ويشىلدىق قىرلارىمەن, ءبىلىمىنىڭ تەرەڭدىگىمەن, جازۋ ونەرىندەگى تاجىريبەسىمەن, ادامشىلىق ونەگەسىمەن, ەسىلتىپ-توگىلتىپ سويلەۋ مادە­نيەتىمەن, تازا پەيىل-مەيىرىمىمەن, ەرەن ەڭبەكشىلدىك قابىلەتىمەن دارالانعان ­ساعات اشىمباەۆ نەگىزىنەن افوريستىك وي­لاۋعا بەيىم. ايتالىق: 1. جەر قوزعالسا ءبىر اپات, ەل قوزعالسا ءۇش اپات. 30.09.1978 ج. ­ 2. جەكە ادام جالقى, حالىق قاشان دا تالقى. 25.10.1978 ج.

ادەبيەت سىنشىسىنىڭ شىعارما­شى­لىق ەڭبەگىنىڭ بەلومىرتقاسى – «ازامات­تىق فورمۋلاسى». مۇنىڭ ءوزى – ازامات­تىق-ۇلتتىق داستۇرلەرگە باي گۋمانيستىك-في­لو­سوفيالىق كاتەگوريا. وسى ءبىر ۇلى ءداس­تۇر, ۇلى ۇعىم جايىندا تولعاعاندا ساڭ­لاق ساعات اشىمباەۆ قايتا ورلەۋ داۋى­رىندەگى فرانتسۋز جازۋشىسى, فيلوسوفى مي­شەل دە مونتەننىڭ (1533-1592) «حا­لىق ءوزىنىڭ ازاماتتىق مانيفەسىن سان عا­سىر­لار بويى قانىمەن دە, جانىمەن دە جا­زادى. ازاماتتىق مانيفەسى ايقىن ەمەس حا­­لىقتىڭ بولاشاعى دا ايقىن ەمەس», دەيتىن پىكىرىن كەلتىرەدى دە, ءوزى مى­­­نا­­داي تۇجىرىمدى ناقتىلى وي ايتا­دى. «ادامگەرشىلىكتىڭ اقشاڭقان اپو­گە­يى – ازاماتتىق», دەپ كورسەتەدى. جانە دە ء«بىر­­تۇتاس», ء«تۇپ نەگىزى ءبىر ەگىز ۇعىم», دەپ جا­لىندى سىنشى «ادىلدىك تۋ تىك­كەن جەردە – شىندىق سالتانات قۇرا­دى», دەي­دى دە, ءوزى ءومىر سۇرگەن ورتاداعى وس­پا­­دار­­لىقتىڭ سالەكەت-پالەكەتتەردى بى­لاي­شا مىنەزدەيدى: «رۋحاني جۇت – تو­عى­شار­لىق, كوزقاراستاعى تايىزدىق, مى­نەز­دەگى وزىمشىلدىك, دۇنيەتانىم­دا­عى دۇم­­شەلىك, سەزىمدەگى جەلبۋازدىق, سوز­دەگى ەكىۇشتىلىق, نيەتتەگى ارامدىق پەن اش­كوزدىلىك, كوڭىلدەگى كورسوقىرلىق پەن پە­يىل­دەگى تارلىق, كوكەيدەگى تو­يىم­­سىز­دىق, جۇرىستەگى سۇيىقتىق, پوزي­­­تسيا­داعى سامارقاۋ بەيتاراپتىق, ارە­­كەت­­تەگى جالتاقتىق, قارىم-قاتىناس­تاعى ەسەپ پەن پايداكۇنەمدىك, پرين­تسيپ­­تەگى سولقىلداقتىق, ماقسات-مۇرات­­تاعى جەر باۋىرلاعان ۇساقتىق, سەنىم­دەگى نەمقۇ­رايدىلىق. وسىنىڭ ءبارى توعى­شارلىق «اۋرۋدىڭ» باستى-باستى سيمپتومدارى». («ازاماتتىق فورمۋلاسى», 1983 جىل).

ابايدىڭ «كۇرەسكەرلىك-ازاماتتىق باعىتىنان ەشبىر تايماۋىن», كەيىنگى داۋىرلەرگە ۇلگى, ەتالون ەتەدى. ەرتەدەن شاپ­سا كەشكە وزعان, ىلديدان شاپسا توس­كە وزعان ويى وزىق سىنشىنىڭ «باتىس ەۋروپانىڭ پالەنشە مەملەكەتى سىيىپ كەتەدى دەگەن شارتتى سالىستىرۋ» جو­سىق­سىز دەيدى دە, ءارى قاراي ويىن بىلاي­شا ساباقتاستىرادى: «ەندىگى جەردە رەس­پۋبليكامىزدىڭ رۋحاني مادەنيەتىنە قانشا ەلدى سىيىندىرىپ, قانشا جۇرتتى ءسۇيىندىرىپ وتىرمىز دەگەن فاكتىلەرگە جۇگىنۋىمىز كەرەك. ەش ۋاقىتتا دا جەردىڭ ۇلكەندىگى ۇلتتىق سانا-سەزىم ۇلكەندىگىنىڭ ۇلگىسى بولعان ەمەس جانە بولمايدى دا!». «قاسىرەتتى قاڭتار» تراگەدياسىنان كەيىن, مەملەكەت تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعىنان ايرىلىپ قالا جازداعاننان كەيىن, حالىق جاپپاي قايىرشىلىققا, جۇمىسسىزدىققا, دارمەنسىز, مۇشكىل, ناۋەتەك كۇيگە دۋشار بولعاننان كەيىن, حالىقتىڭ رۋحى, نامىسى, قايراتى جانشىلعاننان كەيىن, كوپ اسايمىن دەپ كوپتىڭ قارعىسىنا جو­عارى لاۋازىم يەلەرىنىڭ ۇشىراعانىنان كەيىن, ساعات اشىمباەۆتىڭ ويلى ءسوزىنىڭ ماعىناسىن جەتە تۇسىنگەندەي بولدىق. ءيا, ۇلى دالامىزدىڭ يگىلىكتەرىن: جەر­ۇستى مەن استىنىڭ ولشەۋسىز بايلىعىنىڭ پايداسىن حالىق كورگەن جوق. «اقتا­بان شۇبىرىندىنى» باستان كەشىرگەندەي كۇي كەشتى, قالاعا قاراي شۇبىردى, ەل يەسىز قالدى. ادامگەرشىلىك, گۋمانيزم حا­قىندا: «تىرشىلىكتىڭ ءمانىن, دۇنيەنىڭ ءسا­نىن تورتتاعانداپ ۇستاپ تۇرعان ەڭ ۇلى پرين­تسيپ» «زاڭنىڭ دا, ادامنىڭ دا قۇدىرەت­تىلىگىن تانىتاتىن ەڭ ۇلى كۇش!», دەپ قاداپ ايتتى.

ۇلت پاتريوتى حالىقتىڭ كەلەشەك تاع­دىرىن تۇبەگەيلى ويلاپ, ەل, جەر, اتا-انا, حالىقتىق مىنەز, ءداستۇر, ءتىل دەپ تەبىرەنەدى. ماسەلەن: «تۋعان ءتىلىڭدى ءسۇيۋ دەگەن ونى ەگجەي-تەگجەيلى ءبىلۋ, وسى ءتىلدىڭ قۇدىرەتىن پاتشا كوڭىلمەن پاش ەتەتىن اسان اتا مەن ابايدان باستاپ ءبارىن وقۋ دەگەن ءسوز». ويشىلدىق رۋحتىڭ يەسى ابايدىڭ ء«تىل ونەرى دەرتپەن تەڭ», دەگەنىنىڭ استارىنا, سىرىنا ءۇڭىلىپ, «جالپى ءتىل ونەرىن بىلمەۋدىڭ سالدارى كىمگە بولسا دا دەرتپەن تەڭ ەكەندىگىن مەڭزەپ تۇر», دەپ جازادى.

سونداي-اق ء«تىل بايلىعى – وي باي­لىعى», ء«تىلدىڭ باي تاريحى – حالىقتىڭ باي تاريحى», «كىتاپقا دەگەن كوزقاراس – ادەبيەتكە, تىلگە دەگەن كوزقاراس», «ادەبيەت – حالىق تاريحىنىڭ كوركەمدىك كورىنىسى», «تۆورچەستۆو – رۋحاني سۇيىسپەنشىلىكتىڭ ەڭ جوعارى ءتۇرى», دەيتىن تۇجىرىمدارى قاي ءداۋىر, قاي قوعام بولماسىن ورنەگى وشپەس ونەگەلى عيبراتنامالار.

قوعام ومىرىندەگى ج ۇلىنقۇرتتاردى, توعىشارلاردى, نەمقۇرايدىلاردى, قۇزعىن قۇلقىنقۇمارلاردى «ازاماتتىق فورمۋلاسى» اتتى الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق ماقالاسىندا تەرەڭىرەك, كەڭىرەك ءتۇسىندىرۋ بارىسىندا مىنا ءبىر دايەكتى مىسالى ويلاندىرماي قويمايدى: «بارلىق تراگەديا اتاۋلىنىڭ ءتۇپ-توركىنى نەمقۇرايدىلىقتان باستالادى» (ت.مانن). بۇل ءسوزدى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ۇلى گۋمانيست جازۋشى بىردە وزىنە قويىلعان «ەۋروپادا فاشيزم قالاي تۋدى؟», دەگەن سۇراققا جاۋاپ رەتىندە ايتىپتى. «بىزدەر – دەپ جازادى ول – العاشىندا فاشيستىك ەلەمەنتتەر نە بۇلدىرەر دەپ ءمان بەرمەي نەمقۇرايدىلىققا سالىنىپ جۇرگەن كەزدە, ولار بىرتىندەپ ۇستەمدىك الىپ الدى دا, شەتىمىزدەن بىزدەردى بىرتىندەپ قۇرتا باستاعاندىقتان كوبىمىز شەتەلدەرگە قا­شىپ باس ساۋعالاۋعا ءماجبۇر بولدىق».

«...سول سەبەپتى ءبىز رۋحاني-ينتەللەك­تۋال­دىق سالاداعى كەيبىر كوڭىل كونشىت­پەيتىن نەمقۇرايدىلىقتىڭ بىرەن-ساران كورىنىستەرىنە توقتالماقپىز؟».

كىتاپ وقۋعا ەنجارلىق. دۇنيەقوڭىزدىق. شىندىق پەن ادىلەت جولىندا سەلقوس­تىق تانىتۋ. جاقسى مەن جاماندى ايىرماۋشى­لىق. وسى ورايدا ب.ج.ب. ءىىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن ديوگەن لاەرتسيدىڭ: «گوسۋدار­ستۆو پوگيبايۋت توگدا, كوگدا نە موگۋت بو­لەە وتليچات حوروشيح ليۋدەي وت دۋرنىح», دە­گەن ءسوزىن كەلتىرەدى. سونداي-اق ابايدىڭ:

جاقسى مەنەن جاماندى ايىرمادىڭ,

ءبىرى – قان, ءبىرى – ماي بوپ ەندى

ەكى ۇرتىڭ –

دەگەنىن دە ەسكە تۇسىرەدى.

اسىلىندا, ۇلتتىڭ رۋحاني-مادە­ني ورلەۋىنە كەدەرگى جاسايتىن نەمقۇراي­دىلىق, توعىشارلىق ءتارىزدى كەسەلدەر­گە وسىلايشا شۇيلىگەدى. س.اشىم­باەۆ­­تىڭ ادام بويىنداعى وتە-موتە تو­تەن­شە زيان­دى قۇبىلىستىڭ سيپاتى يس­لام­­دىق-مۇسىلماندىق دۇنيەتانىمدا ايقىن ايشىقتالعان.

«يا-سين» سۇرەسىنىڭ 6-ءشى اياتىنا وراي تاپسىرىندە بىلاي دەلىنەدى: «نەم­قۇراي­دىلىق جۇرەكتىڭ ەڭ جامان دەرتى. ويتكەنى نەمقۇرايدىلىققا شالدىققان جۇرەك – السىرەگەن جۇرەك. ونداي جۇرەكتىڭ 1) سە­زىنۋگە, 2) سۇيسىنۋگە, 3) اسەر­لەنۋگە ەش­قانداي دا دارمەنى جوق. سوندىقتان دا قان­داي دا جۇرەكتى بول­ما­سىن ەسكەرتىپ, اقيقاتتان حاباردار قى­­لىپ, وياتقان ابزال». (قاسيەتتى قۇران: ماعى­ناسى مەن تۇسىنىكتەمەلەرى. ە.وڭعا­روۆ, ن.ءمۇراتالى. – نۇر-سۇلتان: 2020. -646 بەت.).

ساعات اشىمباەۆتىڭ تابيعي قابى­لەتى, ىزدەنگىشتىك قاسيەتى, تۋمىسىنان زەردە­لىگى مەكتەپ قابىرعاسىندا, سونان سوڭ كازگۋ-دەگى ستۋدەنتتىك جىلدارىندا-اق تولىق كورىنىس تاپقان. ايتالىق, 1967-1971 جىلداردىڭ وزىندە-اق «لەنينشىل جاس», «جەتىسۋ», «قازاقستان پيونەرى», «لەنينسكايا سمەنا», «سوتسياليستىك قازاق­ستان», «قازاق ادەبيەتى» گازەتتەرىندە 32 ما­­قالا جانە «جۇلدىز», «جالىن» جۋرنا­لىندا 4 ماقالا جاريالانعان. سونىمەن قاتار افوريزمدەردى, ي.ەرەنبۋرگتىڭ «پاب­لو پيكاسسوسىن» قازاقشالاعان. مىنەكي, وسىناۋ جاريالانىمداردىڭ ءوزى ونىڭ قالامگەرلىك قولتاڭباسىن, ادەبي سىن-زەرتتەۋلەر مەن كوركەم شىعارمالاردى سىنشىلدىق كوزقاراسپەن, لوگيكالىق بىلگىرلىكپەن ادەبي-تەوريالىق تۇرعى­دان تالداۋعا دەگەن ىنتا-زەيىنىن بايقا­تادى. تاراتىپ ايتار بولساق, اكادەميك مۇقامەتجان قاراتاەۆتىڭ «سوتسياليس­تىك رەاليزمنىڭ قازاق پروزاسىندا قالىپتا­سۋى» (1965), «ادەبيەت جانە ەستەتيكا», اتتى كە­سەك مونوگرافياسى (1978), ءابىش كەكىل­باەۆتىڭ «بۇتىندەي ءبىر جاڭا قۇبىلىس رەپەتتەس» «كوركەم قاراپايىمدىلىققا» يە ء«بىر شوكىم بۇلت» پەن «دالا باللادالارى», دەيتىن شىعارمالارى, قازاق ادەبي سىنىنىڭ دامۋ دەڭگەيى, الەۋمەتتىك-ەستە­تيكالىق قىزمەتى, جاستار پروزاسىنىڭ باعىت-باعدارى, گۋمانيستىك, شەبەرلىك سيپاتى, پسيحولوگيالىق ليريزم جايى, كوركەمدىك مازمۇنى, سىرشىلدىق قۋاتى, مۇحتار ماعاۋيننىڭ «قوبىز سارىنى» مەن تولەن ابدىكوۆتىڭ «كوكجيەك» جينا­عىنا جازعان رەتسەنزياسى, اكادەميك-جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ادەبي جانە كوركەم شىعارماشىلىعىنا قاتىستى وي-تۇجىرىمدارى, پوەزيانى وي مەن سەزىمنىڭ «سىرلى تولقىنىنا» ۇقساتۋى, كوركەمدىك شارتتىلىق پەن شەشىم, حاراكتەر مەن سيۋجەت تابيعاتىنا ءۇڭىلۋى – ستۋدەنتتىك جىل­دارداعى بالاۋسا سىنشىنىڭ پىكىر, پايىم­داۋلارى قيسىندى, دالەلدەرى دايەكتى, دالەلدى, ءتىل مادەنيەتى ويداعىداي ەكەندىگىن انىق تانىتادى.

ساعات اشىمباەۆ تەوريالىق, مەتو­دو­لوگيالىق, فيلوسوفيالىق ويلاۋ مادە­نيەتىنىڭ تەرەڭدىگىنە قاتىستى ۇلتتىق پوە­تيكانىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن زەردەلەيدى.

پوەزياعا سيممەتريا, گارمونيا, بوياۋ­لار قۇبىلىسى, كوركەمدىك بەينەلەۋ «جۇ­رەكتىڭ ءسوزى», «سەزىم بايلىعى» ءتان ەكەن­دىگىن دۇرىس باعامدايدى. سونىمەن قاتار رومان جانرى, ادەبيەت تاريحى (حا­لىق تاريحى) كوركەمسوز فيلوسوفياسى, سۋرەتكەرلىك ءمانىسى (زەردەلىلىك, ويشىلدىق, كەمەڭگەرلىك), تەاتر ونەرى, دراماتۋرگ, رەجيسسەر, اكتەر تۇلعاسى حاقىندا جۇيەلى توپشىلاۋلار جاسايدى.

«سىن – ونەر», «سىن – ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ ىرگەتاسى» دەي وتىرىپ, ەجەل­گى شىعىس اڭىزىندا «وسەك ايتقاننىڭ جولىن كەس, سىن ايتقاننىڭ, شىن ايتقان­نىڭ قولىن شەش», دەيتىن ءتۇيىندى تولعامىن سۇيەنە وتىرىپ, وي وربىتەدى.

«ادەبيەت – كوركەمسوز فيلوسوفياسى», دەپ ءوزى جازعانىنداي, ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ ويلاۋ, جازۋ, ءتىل مادەنيەتى, ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى, سۋرەتكەرلىك كوزقاراسى, اتاپ ايت­قاندا, ۇلت سۋرەتكەرلەرى م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ع.مۇستافين, ءا.نۇر­پەيىسوۆ شىعارماشىلىعىنداعى كوركەم­دىك يدەيا, ازاماتتىق اۋەن, حالىق ءومىرىنىڭ شىندىعى, ەلدىك سانا, شەبەرلىك ساباقتارى, دۇنيەتانىم تەرەڭدىگى, كەيىپ­كەرلەر جۇيەسى, سيۋجەت قۇراۋ, حاراكتەر سومداۋ, كومپوزيتسيا حاقىندا كۇردەلى پىكىر­لەر ءوربىتتى.

اكادەميك-جازۋشى عابيت مۇسىرە­پوۆ­پەن سۇحباتتاسىپ («عابيت اعامەن 227 مينۋت», «لەنينشىل جاس»,1972 جىل, 10 قا­راشا), ونىڭ شىعارماشىلىق ءومىر­­­بايا­نى, قوعامعا, زامانعا كوزقارا­سى قان­داي ەكەن­دىگىن مالىمدەيدى: «سەكسەن­گە كەلگەن مەنى ءدال بۇگىنگى تاڭدا كارىلىك ەمەس, ادام­گەرشىلىك پروبلەماسى سەلكىلدەتىپ وتىر. ...ياعني ار-وجدان, ادامگەرشىلىك باي­لى­عىمىز تىم ورتايىپ بارا جاتقان جوق پا؟

مەنىڭ وسىنشا ءومىر تاجىريبەمنەن مىقتاپ ءبىر تۇيگەن نارسەم, «بايلىق قۋعان جەردە باقىتتىڭ باسى قيسايادى», «دۇ­نيەگە قۇمارلىق جەڭگەن جەردە – ادامعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك جەڭىلەدى, اقىلعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك جەرلەنەدى», دەگەن اتاقتى فيلوسوف ساليۋسكيدىڭ سوزدەرىنىڭ تۋرالىعىنا كوزىم جەتتى» («ع.مۇسىرەپوۆ تۋرالى تريپتيح», 1981 جىل).

ءداۋىر سۋرەتكەرى ءارى كۋاگەرى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ كەمەڭگەرلىك عيبراتتارىن سۇڭقار تابيعاتتى ساعات اشىمباەۆ قاز-قالپىندا بىلايشا حاتقا تۇسىرگەن: «وقۋ – ويدىڭ قورەگى, توقۋ – جاقسىلىقتىڭ العى شارتى», «جاماندىق اتاۋلىنى جابا توقۋ – جاماندىققا جول بەرۋ دەگەن ءسوز», «ويى تەرەڭنىڭ سەزىمى تەلەگەي, سەزىمى تەرەڭنىڭ ويى تەلەگەي».

نەمەسە:

«مەن ابايدى 60 جىل بويى وقىپ كەلە­مىن, ءاربىر وقىعان سايىن جاڭا وي تاۋىپ كەلەمىن, سول ءۇشىن دە ءومىر بويى تابىنىپ كەلەمىن», دەيتىن لەبىزى. بار بولمىسىمەن, ازاماتتىق داۋسىمەن, اق-ادال پەيىلىمەن جازاتىن سىنشى: «ابايعا تابىنباعان ادام – اقىلعا تابىنبايتىن ادام!», دەپ ءوز ويىن دا قوسادى.

قازاقتىڭ سىنشىلىق-قوعامدىق ويى تاريحىندا لايىقتى ورنى بار جالىندى كوسەمسوزشى ساعات اشىمباەۆ وتكىر ويلارىن الەم دانىشپاندارىنىڭ پىكىرلەرىمەن تۇزدىقتاپ بەرىپ وتىرادى. سولاردىڭ بى­رەۋى بىلايشا: «بارلىق قىلمىس اتاۋلى – جاقسىلىعى ءوز باسىنان ارتىلمايتىن ادامنان باستالادى, ءوز قارا باسىن كۇيتتەگەن ادامنىڭ وزەگىندە وزىمشىلدىك دەگەن قارا قۇرت بار» (توماس مانن).

جيناقتاي ايتقاندا, ادەبيەت سىنشىسى, تەلەجۋرناليست, ساڭلاق كوسەمسوزشى, ء«سوز ونەرىنىڭ فيلوسوفياسىن» جارقىراتىپ, زاماننىڭ, حالىقتىڭ, رۋحانياتتىڭ ايناسى دارەجەسىنە جەتكىزگەن ساعات اشىمباەۆتىڭ سىنشىلىق-شىعارماشىلىق ءومىربايانى ءوز الدىنا تاريحي ءبىر ءداۋىر دەۋ – اقيقات قۇبىلىس.

 

سەرىك نەگيموۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

پروفەسسور