ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق – قازاق ەلىن الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىمەن تىعىز بايلانىستىرىپ قانا قويماي, سول ازۋلى ەلدەرمەن تەڭ دارەجەدە باسەكەلەسۋ مۇمكىندىگىنە شىعاراتىن ساياسي ءھام ەكونوميكالىق الاڭ. ارينە, مۇنداي داڭعايىر ايدىنعا ەلىمىز كەزدەيسوق شىعايىن دەپ وتىرعان جوق. ساياسات پەن ەكونوميكالىق بولجامداردى, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ساراپتامالاردى ساپىرىپ, قامىردان قىل سۋىرعانداي ساۋاتتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلعان ناقتى ارەكەتتەردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ساراشى مامانداردىڭ كەڭەسۋلەرى مەن ويلاسۋلارىنىڭ ناتيجەسىندە جاسالعان قادام, باعىت ۇستانعان بايلام. ەكونوميكالىق ينتەگراتسيادان نە كۇتۋگە بولادى دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە ءبىز قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما توراعاسى سەرىك احانوۆتى سوزگە تارتقان ەدىك.
– سەرىك احمەتجان ۇلى, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا جاعدايىندا ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەنىڭ ارەكەت ەتۋ قابىلەتى, باعامى, جالپى قولدانىستاعى قاتىناسى قانداي دارەجەدە بولادى؟
– تەڭگە ءبىزدىڭ تەك ۇلتتىق ۆاليۋتامىز عانا ەمەس, ول ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ نەگىزگى التىن دىڭگەگى. تەڭگەنىڭ وزگە ۆاليۋتالارمەن دەربەس قاتىناسى جانە ۇلتتىق بانكتىڭ قارجى كەڭىستىگىندەگى ۇتىمدى قادامدارى ەگەمەن ەلىمىزدىڭ كوركەيىپ, ەكونوميكالىق ورلەۋ جەتىستىگىنە قول جەتكىزۋگە, سونداي-اق, قازاقستاننىڭ الەمدىك قاۋىمداستىق پەن جاھاندىق ەكونوميكا ايدىنىندا ىلگەرى باسۋىنا زور ىقپال ەتەرى انىق. بۇگىنگى تاڭدا تەڭگە ەلىمىزدىڭ بۇكىل ەكونوميكالىق سالالارى مەن كۇللى قارجىلىق اينالىمىن تۇراقتى رەتتەپ وتىر. بۇل دەگەنىڭىز, ءوزىمىزدىڭ قارجىلىق دەربەس ساياساتىمىزدىڭ نىق ەكەنىن, ەكونوميكالىق سەرپىلىس جاساۋعا, بارلىق ماقساتتارىمىزدى جۇزەگە اسىرۋعا داڭعىل جول اشىلعاندىعىن ايعاقتايدى.
ينتەگراتسيالىق كوزقاراستان الىپ قاراساق, ءبىزدىڭ قارجىلىق قۇرىلىمدارىمىز تمد اۋماعىنداعى وزگە دە مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا الەمدىك ينتەگراتسيالىق قاتىناسقا مەيلىنشە كىرىگە ارەكەت ەتىپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, قازاقستاننىڭ قارجىلىق قۇرىلىمدارى 15 جىلدان اسا ۋاقىت حالىقارالىق تالاپتارعا ساي جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ونىڭ سىرتىندا بىزدە الەمدىك قارجى ۇيىمدارى مەن نارىعىنا تولىققاندى ساراپتاما بەرە الاتىن جانە دۇرىس ۇسىنىستار قويا بىلەتىن بازيستىك كوميتەتىمىز بار. بۇل كوميتەت حالىقارالىق تالاپتاردى تۇزەدى. سول سەبەپتى ءبىز مۇنداي باسەكەگە قابىلەتتى قارجىلىق ۇيىمدار قالىپتاستىرا الاتىن جانە ىلگەرى سۇيرەيتىن كوميتەتكە جۇگىنۋىمىز كەرەك.
وسىنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ الەمدىك قارجى ۇيىمىنا ينتەگراتسيالانعانىمىزدى دالەلدەپ قانا قويمايدى, تەرەڭىرەك بەكەمدەي تۇسەدى. ياعني بۇل ءبىزدىڭ سوناۋ 15 جىلدان بەرى الەمدىك قارجى ينستيتۋتتارىمەن كۇردەلى باسەكەلەستىك بايلانىستا ەكەنىمىزدى ناقتىلاپ, ەلىمىزدىڭ ينتەگراتسيالىق قادامدارىنا جاڭاشا ەكپىن قوسارى انىق. وسى سوزىمىزگە ايعاق رەتىندە ازداعان مىسال كەلتىرە وتىرىپ, قازاقستانداعى 38 بانكتىڭ 17-سىنە شەتەلدىك كاپيتالدىڭ ارالاساتىنىن, سونىڭ ىشىندە 17 بانكتىڭ 14-ءى الەمدىك ءىرى بانكتەردىڭ ەنشىلەس بولىگى ەكەندىگىن ايتساق تا بولادى.
– حالىقارالىق قارىم-قاتىناس, ونىڭ ىشىندە ساياسي جانە ەكونوميكالىق بايلانىستار قوزعالا قالسا كوپ رەتتە تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ اۋزىمەن تالاي كۇمان تۋدىرارلىق پىكىرلەر ايتىلىپ جاتادى. ينتەگراتسيا ماسەلەسىندە دە سولاي...
– ءبىر ىسكە قادام جاساماس بۇرىن, كۇنىلگەرى قاۋىپ ويلاپ, كەز كەلگەن جوسپاردى جوققا شىعارا سالعىسى كەلىپ تۇراتىن دا ارەكەتتەر بارشىلىق. مويىنداۋ كەرەك, ينتەگراتسيا ماسەلەسىندە دە سونداي بۇرا تارتۋشى كوزقاراس پەن بىرجاقتى پىكىردى قوزعايتىن ءۇردىس بايقالۋدا. ماسەلەن, كەلەشەكتە ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىز بەن كەدەن وداعى مۇشەلىگىنە قاتىسۋشى ەلدەردىڭ قاتىناسىن رەتتەۋشى بانكتەر ەۋرووداقتىڭ ىقپالىندا قالىپ, قازىرگىدەي دەربەستىگىنەن ايىرىلۋى مۇمكىن دەگەن دە پايىمدار ايتىلىپ جاتىر. مۇنداي ماسەلەنى 2025 جىلعا دەيىن شەگەرە تۇرۋ كەرەك دەر ەدىم. شيرەك عاسىر شەڭبەرىندە مادەني, ەكونوميكالىق قاتىناستاردى جانداندىرىپ كەلە جاتقان ەۋرووداق ايماعىندا بۇكىل ەۋروپالىق بانكتەردىڭ قىزمەتىنە ىقپال ەتەتىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن قارجىلاي ەكونوميكالىق رەتتەۋشى كۇشكە يە بولعان بىردە-ءبىر بانك جوق. سوندىقتان دا ماسەلەنىڭ مانىسىنە تەرەڭىرەك كوز جۇگىرتپەي تۇرىپ, نەگىزسىز بايلام جاساۋعا اسىقپاعان ابزال.
ءبىزدىڭ تەڭگە – ەكونوميكالىق دامۋ مەن قارجى اينالىمىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋگە قابىلەتى زور قۇندى دا تۇراقتى ۆاليۋتا. ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان ءبىر عانا باعىت بار, ول – ءوزىمىزدىڭ ينتەگراتسيالىق اۋماعىمىزدى كەڭەيتۋ جولىندا جانە ءبىرتۇتاس ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە وتاندىق بانكتەرىمىزدىڭ, ساقتاندىرۋ كومپانيالارى مەن ينۆەستيتسيالىق قورلارىمىزدى جانە باسقا دا قارجىلىق قۇرىلىمدارىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرىپ, دامۋ قابىلەتىن شىڭداي ءتۇسۋىمىز قاجەت.
قازىرگى تاڭدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق بويىنشا 17 كەلىسىمنىڭ ۇشەۋىنە قول قويىلدى. ولار – ماكروەكونوميكالىق, قارجىلىق ساياسات جانە قارجى نارىعىن دامىتۋ ماسەلەلەرىن قامتيتىن كەلىسىمشارتتار. الايدا, ءبىزدىڭ ۇكىمەت ءۇشىن ماڭىزدىسى – وتاندىق قارجى ۇيىمدارىن باسەكەلى ورتادا قالاي ساقتاپ قالۋ جانە دامىتۋ كەرەك دەگەن ماسەلە. سونىمەن قاتار, حالىقتىڭ قارجىلىق مادەنيەتى مەن قارجىنى يگەرۋ جانە دۇرىس پايدالانا ءبىلۋ مادەنيەتىن ارتتىرۋ شاراسى دا بار. بۇل رەتتە اۋەلى مەنەدجمەنت سالاسىنىڭ مىقتى ماماندارىن دايارلاۋ ءىسى ماڭىزدى. بۇل ءبىزدىڭ وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىمىز ەرەكشە نازاردا ۇستاۋى ءتيىس تاپسىرما دەپ ەسەپتەيمىن.
– ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا كەلەشەكتە ءوزىنىڭ جۇزەگە اسۋ دەڭگەيىنەن سوڭ تاعى ءبىر بەلەسكە اياق ارتارى انىق. سول كىرىگۋ, قالىپتاسۋ, دامۋ كەزەڭدەرىندە ءبىزدىڭ وتاندىق قارجى ۇيىمدارى قانداي تالاپتارعا ساي بولىپ, نەندەي امالدارعا جۇگىنەدى دەپ جوسپارلاي الاسىز؟
– قارجىلىق ينتەگراتسيا دامۋىندا ەڭ ءبىرىنشى, ءبىزدىڭ بانكتەر, ساقتاندىرۋ جانە بروكەرلىك كومپانيالارىمىز سەكىلدى قارجىلىق ۇيىمدارىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەڭگەيى سىنعا تۇسەدى. ولاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەڭگەيى سالىمداردىڭ اۋقىمىنا, كاپيتالىنا, مەنەدجمەنتتىڭ ساپاسى مەن تاۋەكەلدەردى جۇزەگە اسىرۋ شارالارىنىڭ دۇرىس جۇيەلەنۋىنە بايلانىستى ارتىپ وتىرادى. قازىر ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتى مەن ۇلتتىق بانكى وتاندىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ ينتەگراتسيا جاعدايىندا تولىققاندى نەسيەلەۋ, ساقتاندىرۋ جانە قور رىنوگىن قالىپتاستىرۋ جولىندا كوپتەگەن يگى ىستەردى اتقارىپ وتىر.
بىزدەر, قارجىگەرلەر ەلىمىزدىڭ قارجى سەكتورىنىڭ دامۋ تۇجىرىمداماسىن تالقىلاۋ ىسىنە اتسالىسۋدامىز. تۇجىرىمدامادا قارجىلىق ۇيىمداردىڭ نەگىزگى دامۋ باعىتتارى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەڭگەيىنىڭ ءوسۋ ساتىسى ناقتى كورىنىس تاباتىن بولادى. ويتكەنى, بۇل – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل تۇجىرىمداما ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن ەل تاريحىندا تۇڭعىش رەت ءارى 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق قۇجات رەتىندە جاساقتالىپ وتىر. سول سەبەپتى دە بۇل قۇجاتتا بانكتەر, ساقتاندىرۋ كومپانيالارى, قور بيرجالارى مەن تاۋەكەل-مەنەدجمەنت سالاسىنىڭ دامۋى سەكىلدى قازاقستاننىڭ ورتاق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە ەركىن ارەكەت ەتۋىنە جانە باسەكەگە قابىلەتتى تۇردە بيىكتەردەن كورىنۋىنە جول اشاتىن بارلىق ەكونوميكالىق ماڭىزدى تاقىرىپتار قامتىلىپ وتىر.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جونىندەگى تاماشا يدەياسى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ وتىر. بۇل يدەيا تاجىريبە جۇزىندە دە كەدەن وداعى, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك جانە ەۋروازيالىق ەكونوميكالىق وداق سەكىلدى ناقتى شارالارمەن عالامي قاتىناستا دا بارشانىڭ نازارىندا. بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ پراگماتيكالىق جانە ەكونوميكالىق قىزىعۋشىلىعىمىز بەن مۇددەمىزدى ايقىندايدى. بۇل قارجىلىق نارىعىمىزدى دامىتۋ ماقساتىنداعى تازا ەكونوميكالىق يدەيامىز.
اڭگىمەلەسكەن
قانات ەسكەندىر,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.