ءبىر كۇنى قالەكەڭمەن بىرگە اياڭداپ, جول بويىندا قايتا-قايتا ايالداپ, توڭىرەكتەگى تىرشىلىككە كوز سالا وتىرىپ تىنىستاپ, قازىعۇرتتىڭ بيىگىنە اسىقپاي كوتەرىلگەنىمىز بار-دى. بىزبەن بىرگە كەلگەن جىگىتتەر تاۋ بيىگىنە قاراي تارتقان سۇرلەۋمەن ورلەپ, الدەقاشان ۇزاپ كەتكەن.
ءبىز, ارينە, اسىقپادىق...
ويتكەنى, ەكەۋارا ايتىلار اڭگىمەمىز دە, وسىنداي ءبىر وڭاشا ساتتە, تۋعان جەردىڭ توسىندە شەرتىلەر سىرىمىز دا كوپ ەدى.
– شىركىن, ءبىزدىڭ قازىعۇرت تۇنىپ جاتقان تاريح قوي, – دەيدى قالەكەڭ ازداپ ەنتىگىپ, الداعى بيىككە كوز سالا قاراپ تۇرىپ. – الكەي مارعۇلان سەكىلدى عۇلاما عالىمدى كۇتىپ جاتقان مول قازىنا بار مۇندا. ول كىسىنىڭ... اتتەڭ, جولى تۇسپەي-اق كەتتى بۇل جاققا. ايتپەسە...
وسى كەزدە مەنىڭ ەسىمە, قازىرگى قاراعاندى وبلىسىنا قارايتىن شەت اۋدانىنداعى اق سەلەۋلى جالپاق دالادان كورگەن بال-بال تاستار, ەسكى وبالار ورالدى. «مىنە, بۇل جەر الەكەڭنىڭ كوپ ارالاپ, ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن ايماعى», دەپ ەدى-اۋ سوندا بىزبەن ساپارلاس بولعان قارت كىسى...
– مىناۋ قازىعۇرتتىڭ باسىنداعى ۇڭگىردى كورىپ پە ەدىڭ, – دەيدى قالەكەڭ ماعان سۇراۋلى جۇزبەن قاراپ. – ونىڭ دا قۇپياسى كوپ...
مەن ەندى, ءوز باسىمنان وتكەن ءبىر قىزىق وقيعانى ەسكە الامىن. بىردە ءبىز وسى تاۋدىڭ بوكتەرىندەگى اتبۇلاق اۋىلىندا تۇراتىن ءادىلحان, جارقىنبەك, رۇستەم دەگەن جىگىتتەرمەن بىرگە الگى ۇڭگىرگە بارعان ەدىك. قاس قارايىپ, جۇلدىزدار جاپىرلاپ كورىنە باستاعان شاق بولاتىن. تاۋ ىشىندە وت جاعىپ, جىلىنىپ العان سوڭ, رۇستەم ەكەۋمىز قاراۋىتىپ جاتقان ۇڭگىردىڭ ىشىنە كىرمەك بولدىق. قولىمىزدا فونار. ءبىر قىزىعى, قازىعۇرتتاعى ۇڭگىر ۇزىننان-ۇزاققا سوزىلىپ جاتقان قۋىس ەمەس, بىرىنەن-بىرىنە ءوتىپ كەتە بەرسەڭىز, بىرتە-بىرتە تومەندەپ, جەر استىنا الىپ باراتىن كيىز ۇيلەر سەكىلدى ەكەن. ايتالىق, ءسىز وسى كيەلى تاۋداعى ۇڭگىرگە كىردىڭىز دەلىك, اۋەلگى كورەتىنىڭىز – التى قانات كيىز ءۇي سەكىلدى قۋىس. ال ەندى جان-جاعىڭىزعا باجايلاپ قاراپ الىڭىز. انە, اناۋ ىرگە جاقتا تاعى وسىنداي ءبىر «ۇيگە» وتەتىن تەسىك, ياعني ەسىك بار. بايقاڭىز, باسىڭىزدى تاسقا سوعىپ الماي, بارىنشا ەڭكەيىپ, ارى قاراي ءجۇرىڭىز... مىنە, وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. بۇدان كەيىن كىمنىڭ قانشا بولمەگە وتە الاتىنى, كىمنىڭ قانشالىقتى تەرەڭگە تۇسە الاتىنى, ارينە, ءوزىنىڭ ەرىك-جىگەرىنە بايلانىستى. ال ءبىز, رۇستەم ەكەۋمىز بار-جوعى ءبىر-اق ەسىكتەن وتتىك. ويتكەنى, قولىمىزداعى فونار ءسونىپ قالدى. سودان سوڭ, قاراڭعىدا تۇرتىنەكتەپ, كەلگەن ىزىمىزبەن كەرى قايتۋعا ءماجبۇر بولدىق. مەن وسىنى ايتىپ ەم, قالەكەڭ سوزىمە زەيىن قويىپ, جىميىپ وتىرىپ تىڭدادى دا: «فوناردىڭ ءسونىپ قالۋىندا دا ءبىر گاپ بار عوي, – دەدى ويلانىپ. – قازىعۇرتتىڭ ۇستىنەن ۇشاق ۇشىپ وتە المايدى دەگەن اڭگىمەنى ەستىپ پە ەدىڭدەر؟..»
ءيا, ەستىگەنبىز. بالا كۇنىمىزدە اۋىلداعى قاريالار: «بۇل كيەلى تاۋ. ىقىلىم زاماندا جەردىڭ بەتىن توپان سۋ باسىپ, اقىرزامان تۋعان كەزدە نۇح پايعامباردىڭ كەمەسى وسىندا جەتىپ توقتاعان. ونىڭ ۇستىنەن قازىر ۇشاق تۇرماق, قۇس ۇشىپ وتە المايدى», دەۋشى ەدى.
– بۇگىنگە دەيىن مەن دە شامامنىڭ كەلگەنىنشە قازىعۇرتقا قاتىسى بار دەرەكتەردى جيناپ كەلەم, – دەدى قالەكەڭ ورنىنان تۇرىپ, العا قاراي ادىمداپ. – وسى ولكەدە بولىپ وتكەن وقيعالار مەن تاريحي تۇلعالاردىڭ ءومىرىن ارقاۋ ەتىپ, ءبىر ۇلكەن شىعارما جازسام با دەگەن ويىم بار ەدى. بىراق وعان اناۋ وداقتاعى قىزمەت, تاۋسىلمايتىن جۇمىس مۇمكىندىك بەردى مە... ەندى قولداعى باردى ءتىزىپ, دەرەكتى دۇنيە ۇسىنباقپىن. مۇمكىن, سونىڭ ىشىنەن مىنا سەندەردىڭ كەرەكتەرىڭە جارايتىن ءبىراز دۇنيە تابىلىپ قالار. قانشا دەگەنمەن, كوركەم شىعارما حالىقتىڭ جۇرەگىنە جاقىن, ومىرشەڭ بولادى ەمەس پە. مىنە, وسى جاعىن ءبىر ويلانىپ كورىڭدەرشى وزدەرىڭ...
كەيىن, ارادا ءبىراز جىلدار وتكەندە قالەكەڭنىڭ – جازۋشى قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆ اعامىزدىڭ «قازىعۇرت: اڭىز بەن اقيقات» اتتى كىتابىن قولىما الىپ تۇرىپ, تاۋ بوكتەرىندەگى اڭگىمەمىزدى تاعى دا ءبىر رەت وي ەلەگىنەن وتكىزەتىنىمدى مەن ول كەزدە ارينە, بىلگەنىم جوق.
جالپى, قالەكەڭ شىعارمالارىنىڭ قاي-قايسىسى دا قازىعۇرت ولكەسىنىڭ توپىراعىنان, تاريحىنان ءنار الىپ, ماۋەلەپ جەمىس سالىپ جاتاتىن الىپ اعاشقا ۇقسايدى. ءبىز وسى, بالا كەزىمىزدە-اق اۋىلداعى ۇلكەن كىسىلەردىڭ اڭگىمەسىنەن ەستىپ-ءبىلىپ, كەيىننەن ءوزىمىز قىزىعا وقىپ شىققان «كاپىرزادا وقيعاسى» دراماسىنان باستاپ, قالامگەردىڭ كوزى جۇمىلار ساتىنە شەيىن سارىلا ىزدەنىپ, تىرنەكتەپ جيىپ, سوم دۇنيە ەتىپ قالدىرعان «قازىعۇرت ەنتسيكلوپەدياسىنا» دەيىنگى ەڭبەكتەرىنەن ونىڭ تۋعان جەرگە دەگەن ىستىق ماحابباتىن, جان جىلۋىن سەزىنبەۋ استە مۇمكىن ەمەس.
ەل ىشىندە ەجەلدەن ايتىلىپ كەلە جاتقان قازىعۇرت اڭىزدارىن العاش رەت كوركەم شىعارماعا ارقاۋ ەتىپ, تورتكۇل دۇنيەگە بەدەرلى ءتىل, بەينەلى ءسوز ارقىلى جەتكىزگەن دە وسى قالەكەڭ بولار-اۋ, ءسىرا.
«كاپىرزادا وقيعاسى» – كەشەگى فەودالدىق داۋىردە رەسەي پاتشالىعىنا باس ءيىپ, بولىس-بولىسقا ءبولىنىپ, بيلىك قۋىپ, مانساپ جيعان باي-شونجارلاردىڭ پاسىق پيعىلى مەن جىمىسقى ساياساتىنىڭ قۇربانىنا اينالعان ءمولدىر ماحابباتتىڭ مۇڭلى دا شەرلى حيكاياسى.
شەشىمى دە وتە توسىن. سوندىقتان بولار, باعزى ءبىر زامانداردا بۇكىل ەلدى دۇرلىكتىرىپ, ەستىگەن جاننىڭ جاعاسىن ۇستاتقان بۇل سۇمدىق وقيعا ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتىپ, اڭىز بوپ قالعان. باي-شونجارلاردىڭ بارماق باستى, كوز قىستى ساياساتىنىڭ ويىنشىعىنا اينالىپ, بەدەلدى كىسىگە توقال بوپ بارۋدان باس تارتقان جانە ءوز تەڭىنە قوسىلعىسى كەلگەن جاس قىزدىڭ الدىنان تاس قامال سوعىپ, ەجەلدەن قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ كەلە جاتقان ەكى رۋلى ەلدى اعالى-ءىنىلى تۋىس دەپ جار سالىپ, «اتا جولىن اتتادى» دەگەن سىلتاۋمەن ءبىرىن-ءبىرى سۇيگەن ەكى جاستى تاس بوران قىپ ولتىرەدى...
فەودالدىق داۋىردەن جارتى عاسىر كەيىن, ياعني وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىندا دۇنيەگە كەلگەن ءبىز قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆتىڭ «كاپىرزادا وقيعاسى» اتتى دراماسىن وقىعاندا كوزىمىزگە جاس الىپ, سول ءبىر سۇمدىق وقيعا ءوز باسىمىزدان وتكەندەي كۇي كەشكەنىمىز انىق. بۇل ارينە, قاتال ءداۋىردىڭ كەلەشەككە ساباق بولىپ قالار ۇلكەن ءبىر قاتەلىگى ەكەنىن دە ىشتەي جان-جۇرەگىمىزبەن سەزىنىپ, ءتۇيسىنىپ وتىرعان بولارمىز-اۋ.
ال «اندى-قاراقىز» شە؟.. ول دا اتادان بالاعا, ۇرپاقتان-ۇرپاققا كوشىپ, كەي تۇستارى ۇمىتىلىپ, كەي تۇستارىنىڭ بوياۋى وڭىپ, ۋاقىت اعىنىمەن قالت-قۇلت ەتىپ ءجۇزىپ كەلە جاتقان ەسكىلىكتى ءبىر اڭگىمە, اڭىز ەمەس پە ەدى.
قايران قالەكەڭ سول اڭىزدىڭ جەلىسىنە ءۇڭىلىپ, ويلانىپ-تولعانىپ, بۇل كۇندە ءماڭگىلىككە ەسكەرتكىش بوپ قالعان ءبىر كوركەم دۇنيە سومدادى. ول – «اندى-قاراقىز» حيكاياتى.
توپان سۋداي اقپارات تاسقىنىنا تاپ بولعان بۇگىنگىدەي قىم-قۋىت زاماندا «اندى-قاراقىز» اڭىزى ەل ەسىنەن شىعىپ تا كەتۋى مۇمكىن ەدى-اۋ.
قايسىبىر جىلى ءتاڭىرتاۋدىڭ سۇلۋ دا تاكاپپار سىلەمدەرىنىڭ ءبىرى – وگەم شاتقالىنا ساياحاتتاپ بارۋدىڭ ءساتى تۇسكەن-ءدى. سول كەزدە ماقپال سايدىڭ جوعارعى جاعىنداعى شوقىعا كوتەرىلە بەرىپ, قاسىمىزداعى قورىقشى جىگىت ايدار: «انە, انا-ا-اۋ, كوز ۇشىندا كورىنگەن – اندى-قاراقىز شوقىلارى, – دەدى الىستان قاراۋىتقان جارتاستارعا قاراي قولىن سوزىپ.
– ىلگەرىدە وسى شاتقالدىڭ ىشىندەگى ءيىر-ءيىر جولمەن قازاق-قىرعىز ءبىر-بىرىنە ءجيى قاتىناپ تۇرادى ەكەن...».
بۇگىندە اسفالت جولعا ابدەن ۇيرەنىپ قالعان ءبىزدىڭ كوزىمىز قالىڭ اعاش, بۇتا-بۇرگەن وسكەن, جان-جاعى تىك جارقاباق, قۇزار شىڭ بوپ كەلەتىن تەرەڭ شاتقالعا جۇرەكسىنە قارايدى. «اپىر-اي, اڭىز دا ادام بالاسىنىڭ اياعى جەتە بەرمەيتىن بيىكتەگى تۇپ-تۇنىق تابيعات اياسىندا تۋادى ەكەن-اۋ», دەگەن وي كەلەدى باسىمىزعا.
ءيا, اندى-قاراقىز دا قاتار قونعان, ءبىر-بىرىنە قارايلاس جاتقان, ءتىلى مەن ءتۇرى ۇقساس ەكى ەلدىڭ جاستارىنىڭ اراسىنداعى كوز جاسىنا تۇنشىققان ماحاببات اڭىزى. مىنە, مىناۋ وگەم تاۋىنداعى قۇز-قيالاردىڭ بىرىنەن قاراقىز سۇلۋعا تۇتقيىلدان اتىلعالى تۇرعان اق بارىسقا اجال قۇشتىرىپ, قىز كوڭىلىنە شوق سالعان قىرعىزدىڭ اندى باتىرى ودان قاپىدا ايىرىلىپ قالا بەرەدى.
الىمساقتان ەل مەن ەلدىڭ, ادام مەن ادامنىڭ اراسىنا وت سالىپ, ءبىرى مەن ءبىرىن قىرقىستىرىپ, قىرىلىستىرىپ كەلە جاتقان – دۇنيە-بايلىق دەگەن ءازازىل بار ەمەس پە. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە مىنە, سول ءازازىلدىڭ ازعىرۋىمەن قىرعىز بارىمتاشىلارى قازاقتاردىڭ قوسىنا شاۋىپ, قالىڭ جىلقىسىن بارىمتالاپ الىپ كەتەدى. مۇنداعى ەلگە قورعان بولىپ وتىرعان ايتۋ باتىر ول كەزدە جورىقتا ءجۇر ەكەن. مۇنى قىرعىزدار وزدەرىنىڭ ءبىر جانسىزى ارقىلى الدىن-الا ءبىلىپ العان عوي. سودان قىز دا بولسا قايراتتى, باتىر بوپ تۋعان قاراقىز اتقا قونىپ, جاۋ سوڭىنان قۋا جونەلەدى. بەتپە-بەت كەلگەندە ءجون سوزگە كونبەگەن اندى باتىرمەن ايقاسىپ, ارۋاق قولداپ, اتتان اۋدارىپ تۇسىرەدى. تىرىدەي نامىس وتىنا كۇيگەن جىگىت جەكپە-جەكتىڭ شارتىن بۇزىپ, قاپىلىستا وعان كەزدىك جۇمسايدى. ءسويتىپ, وزىمەن ايقاسىپ جان تاپسىرعان باتىردىڭ بوتەن ەمەس, بوگدە ەمەس, ءوزى سۇيگەن قاراقىز ەكەنىن بىلگەندە اھ ۇرىپ, الگى كەزدىكپەن ءوزىن دە ولتىرەدى...
مىنە, اندى-قاراقىز اڭىزى وسىلاي اياقتالادى. كەزىندە جازۋشى قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆتىڭ شىعارماشىلىعىن تۇتاستاي زەرتتەپ, «قازىعۇرت پەرزەنتى» اتتى سۇبەلى ەڭبەك جازىپ قالدىرعان بەلگىلى ادەبيەت سىنشىسى سايلاۋبەك جۇمابەك وسى حيكايات تۋرالى: «تۋىندى, ءسوز جوق, كەمەل سۋرەتكەرلىك قالامنان تۋعان. تۋىندى, ءسوز جوق, تاريحي پافوسىمەن مەيلىنشە تاڭ قالدىرادى, مەيلىنشە ءتانتى ەتەدى.
تراگەديالىق اڭىز وسى شىعارمانىڭ ءونبويىندا تراگەديالىق پوۆەسكە اينالىپ كەتكەن! تراگەديالىق پوۆەست وسى شىعارمانىڭ ءونبويىندا تراگەديالىق اڭىزعا اينالىپ كەتكەن! پوۆەست-اڭىزدىڭ مۇنداي سيرەك تابىسقا كوتەرىلۋى, ءسوز جوق, شەبەر دە سۋرەتكەر قالامنىڭ زاڭدى جەڭىسى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان شىعار, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن «اندى-قاراقىز» پوۆەست-اڭىزىن جازۋشى قالاۋبەك تۇرسىنقۇل پروزاشىلىعىنىڭ – شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭى, ءتاجى دەسەك, استە قاتەلەسپەيتىن بولارمىز», دەپ تولعانادى.
بۇل, ارينە, داۋسىز شىندىق.
* * *
ءبىز, قالەكەڭ ەكەۋمىز اياڭداپ بولسا دا, ءبىراز بيىككە كوتەرىلىپ قالعان ەكەنبىز. ەندى مىنە, اينالاداعى ەل, اسۋ-اسۋ بەل انىق كورىنە باستادى. قازىعۇرت, قارجان, قوس مولا, وگەم تاۋلارىنىڭ بوكتەرىندەگى اۋىلداردىڭ ءبىرى الىستان بۇلدىراپ كوزگە شالىنسا, تاعى ءبىرى تىم-تىم جاقىننان قول بۇلعاپ, شاقىرىپ تۇرعانداي بولادى. انە, اناۋ اتبۇلاققا قاراڭىزشى, الگىندە عانا جاياۋ ادام تەرلەپ-تەپشىپ, ءبىر ساعاتتا ارەڭ جەتەتىن جەر سياقتى ەدى. قازىر بولسا, بيىكتەن كوز سالعان كىسىگە اۋلاسىنداعى قازان-وشاعى مەن ساماۋرىن, تەگەشتەرىنە دەيىن جارقىراپ كورىنىپ جاتىر.
ال انا-ا-اۋ – جاڭابازار, ونىڭ ار جاعىندا التىنتوبە, تۇربات اۋىلدارى. ءيا, ايتپاقشى, قالەكەڭ سول جاڭابازاردا ەڭبەك ەتكەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرى, قان مايداندا «ەفير سنايپەرى» اتانعان بايلانىسشى پارتيزان, كەۋدەسىنە كەڭەس ەلى مەن چەح رەسپۋبليكاسىنىڭ وردەندەرىن قاتار تاققان ءاليحان كوشىكوۆ اتامىز تۋرالى دا «پارتيزان كوشىكوۆ جانە ونىڭ دوستارى» اتتى دەرەكتى اڭگىمە جازىپ ەدى-اۋ!
ءيا-ءا, ول تەك كوشىكوۆ تۋرالى عانا ەمەس, بارلاۋشى-پارتيزان دارىپبەك ءابدىرايىم حاقىندا دا, سونداي-اق, سوعىستان قايتپاي قالعان, ەسىمدەرى باۋىرلاستار زيراتىنداعى تاس تاقتاعا قاشالىپ جازىلعان بوزداقتار تۋرالى دا جازدى ەمەس پە.
دەمەك, كونە زامانداردا تۋعان قازىعۇرت اڭىزدارىمەن قاتار بۇل ەلدىڭ كەشەگى وتكەن تاريحىن, سونداي-اق, باتىرلارى مەن بوزداقتارىنىڭ تاعدىرىن دا قالەكەڭ ءوزىنىڭ كوركەم ءارى دەرەكتى دۇنيەلەرىنە ارقاۋ ەتتى.
جاستايىنان كەشەگى كومسومول, پارتيا ۇيىمىنىڭ جۇمىستارىنا ارالاسىپ, بىرقاتار لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان جازۋشى قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆتىڭ قالامى دەرەكتى پروزاعا كەلگەندە ەشكىمگە دەس بەرمەي, زامانداس-قالامداستارىنىڭ ورتاسىنان سۋىرىلىپ العا شىعۋشى ەدى. سوندىقتان دا, قالىڭ وقىرمان قاۋىم ونىڭ «الىستا قالعان اعالار», «ولار ورالعان جوق», «پوليار شەڭبەرىنىڭ ماڭىندا» اتتى كىتاپتارىن كەزىندە قىزىعا دا قۇمارتا وقىدى. سول ارقىلى سوعىس جىلدارىنداعى ناقتى, دەرەكتى دۇنيەلەرمەن, ماڭگىلىك توڭ باسىپ جاتاتىن ەلدەردىڭ كەشەگى, بۇگىنگى تاريحىمەن كەڭىرەك تانىستى.
قالەكەڭ قۇجاتقا وتە مۇقيات ەدى. ءبىرىنشىدەن, بۇل ونىڭ سوناۋ ءبىر كەزدەگى كومسومول, پارتيا, باسپا ءىسى سالاسىندا لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان جىلدارىندا وتكەن ءومىر مەكتەبىنىڭ جەمىسى بولسا, ەكىنشىدەن, ءوزىنىڭ تۋا ءبىتتى, تابيعي جاراتىلىسىندا دا جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىنىڭ جوعارى بولعاندىعىن ايعاقتايدى.
* * *
انە, انا-ا-اۋ ءبىر تۇستا, قازىعۇرت اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولىپ سانالاتىن ۇلكەن اۋىلدا تاعدىرى قالەكەڭنىڭ شىعارماسىنا ارقاۋ بولعان ءبىر ەرەكشە جان تۇرادى. ول جازۋشىنىڭ ەل ىشىنە كەڭ تاراعان «بۇيرەك» اتتى اڭگىمەسىنىڭ ءپروتوتيپى.
و-و, بۇل اڭگىمە كەزىندە قازىعۇرت وڭىرىندەگى ۇلكەننىڭ دە, كىشىنىڭ دە اۋزىندا ءجۇردى. ويتكەنى, بۇيرەك اۋىستىرۋ دەگەنىڭىز ول ۋاقىتتا وتە سيرەك كەزدەسەتىن, اسا كۇردەلى وپەراتسيا ەدى. ارينە, قازىر دە ونى وڭاي دەپ, ەشكىم ايتا الماسا كەرەك. بىراق, مەديتسينا سالاسىنداعى بۇگىنگى جەتىستىكتەر, اتاپ ايتقاندا, جۇرەكتى ترانسپلانتاتسيا جاساۋ, ادام اعزاسىن كلونداۋ سەكىلدى بۇرىن-سوڭدى ەل ەستىپ-بىلمەگەن جاڭالىقتار قازىر بۇيرەك اۋىستىرۋدى كەيىنگى ورىندارعا قاراي ىسىرعانى انىق.
ايتسە دە, باۋىر ءۇشىن باۋىردىڭ, تۇپتەپ كەلگەندە, ادام ءۇشىن ادامنىڭ قاتەرگە باس تىگىپ, ءوز ەتىنەن ەت كەسىپ بەرۋى – كوركەم ادەبيەتتەگى تۋىسقاندىق, باۋىرمالدىق, قيماستىق سەزىمدەردىڭ ومىردەن الىنعان ناقتى كورىنىسى بولىپ قالا بەرەتىندىگى زاڭدى. جازۋشىنىڭ «بۇيرەك» اڭگىمەسى مىنە, سونىسىمەن دە قۇندى, سونىسىمەن دە باعالى. تاراتىپ ايتقاندا, سوناۋ ءبىر جىلدارى اجال اۋزىندا جاتقان ىنىسىنە ءوزىنىڭ ءبىر بۇيرەگىن بەرىپ, ماسكەۋدە وتە كۇردەلى وپەراتسيا جاساتقان جاننىڭ جۇرەگىندەگى باۋىرمالدىق سەزىمى ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى ارقاۋ ەتكەن كوركەم شىعارمانىڭ وزەگىنە اينالعان.
* * *
قالەكەڭ جالپى, تۋمىسىنان ديپلومات, ۇيىمداستىرۋشى, قايراتكەر تۇلعا. سوندىقتان دا بولار, كوپ ۋاقىتىن شىعارماشىلىقتان گورى قىزمەتكە, سان-سالالى قوعامدىق جۇمىستارعا ارناعانداي بولىپ كورىنەدى. ايتكەنمەن, جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعىنا زەر سالىپ قاراعان وقىرمان ونىڭ ءوز شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتكەن ءاربىر دەرەككە, ءاربىر كەيىپكەرگە ءجىتى ءۇڭىلىپ, مۇقيات ءارى تىڭعىلىقتى تۇردە زەرتتەپ العان سوڭ بارىپ قالامعا جۇگىنەتىندىگىن اڭعارادى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا ۇزاق جىلدار بويى حاتشى بولىپ قىزمەت اتقارعان قالەكەڭنىڭ كوزىن كورگەن زامانداستارى دا وسى قاسيەتىن باسا ايتىپ: «قالاۋبەكتىڭ قولىنان وتكەن حات بولسىن, قۇجات بولسىن مىناۋ قوعامنىڭ كەتىگىنە قالانعان كىرپىش سياقتى كادەگە جاراپ كەتە بەرۋشى ەدى», دەپ ەسكە الىپ وتىرادى. دەمەك, قىزمەتتە دە, شىعارماشىلىقتا دا ول ءاربىر مالىمەتكە ءاماندا ۇقىپتى بولعان كىسى. ارينە, جازۋشى شىعارماشىلىعىنداعى بۇل قاسيەتتىڭ ۋاقىت وتكەن سايىن قادىرى ارتىپ, باعالى بولا بەرەرى حاق. ويتكەنى, كەشەگى كۇننىڭ دەرەكتەرىنە ۇڭىلگەن بۇگىنگى, كەلەشەك وقىرماندار ءۇشىن ءاربىر مالىمەتتىڭ ناقتى, شىنايى بولعاندىعى ماڭىزدى ەمەس پە.
* * *
قازىعۇرت تاۋىنىڭ بيىگىنە كوتەرىلگەن سوڭ قالەكەڭنىڭ توڭىرەكتەگى تىرشىلىككە ويلانا قاراپ, ۇزا-ا-اق تۇرىپ قالعان كەيپى كەيىنگى كۇندەرى كوز الدىما ءجيى ەلەستەيتىن بولىپ ءجۇر.
كەيدە ءتىپتى: «قانداي-قانداي ويلار كەلدى ەكەن قيالىنا؟.. بالكىم, بولاشاقتا جازسام دەگەن شىعارمالارى مازالادى ما؟! اتتەڭ, ونىڭ بارىنە ۇلگەرىپ, اياعىنا جەتۋ مۇمكىن ەمەس قوي... قازەكەمنىڭ مىنا ءومىردى «قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا» دەۋى دە سودان شىعار» – دەگەن وي كەلەدى.
جالپى, بۇل پانيدە پايعامبار جاسىنان اسقان كىسىلەردىڭ اۋىق-اۋىق ءوز عۇمىرىنا شۇكىرشىلىك ەتىپ, «ە-ە, شىراقتارىم, ءبىز اسارىمىزدى اسادىق, جاسارىمىزدى جاسادىق» دەپ وتىرعانىن ەستىگەنىمىزبەن, «مەن ءوز شىعارماشىلىعىمدا ايتارىمدى ايتىپ, جازارىمدى جازىپ كەتتىم» دەگەن قالامگەردى كورمەگەنىمىزدى مويىندايتىن ءسات تۋعان سەكىلدى.
* * *
قالەكەڭ عۇمىر بويى قازىعۇرتتى ءپىر تۇتىپ ءوتتى. سوڭعى دەمى ۇزىلگەنشە «قازىعۇرت ەنتسيكلوپەدياسىن» قۇراستىرىپ جاتتى...
تۋعان جەر, وسكەن ولكەگە دەگەن شىنايى ماحابباتتىڭ جارقىن ۇلگىسى وسى بولار-اۋ, ءسىرا.
نۇرعالي وراز,
جازۋشى, حالىقارالىق «الاش»
سىيلىعىنىڭ يەگەرى.
الماتى.