ۇكىمەت مەتالل ەكسپورتىنا ۋاقىتشا تىيىم سالماق. بىراق بيزنەس وكىلدەرى جارتىجىلدىق شەكتەۋدى قۇپتاماي وتىر. ولار ماسەلەنى قايتا قاراپ, نارىق ويىنشىلارىنىڭ مۇددەسىن ەسكەرۋدى تالاپ ەتۋدە. ايتپەسە پاندەميانىڭ سالدارىنان تيتىقتاپ قالعان سالا ءبىرجولا تىپ-تيپىل بولۋى مۇمكىن.
قازاقستاننىڭ ءتۇستى جانە قارا مەتالل سىنىقتارىن دايىنداۋشىلار مەن قايتا وڭدەۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما توراعاسى ۆلاديمير ليكتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلە ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيانىڭ 2022 جىلعى 28 ناۋرىزداعى وتىرىسىندا قارالعان. بۇيرىق جوباسىن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى ازىرلەپتى. قۇجات «اشىق نقا» پورتالىنا وسى جىلدىڭ 18 ساۋىرىنە دەيىن تالقىلاۋ ءۇشىن ورنالاستىرىلعان.
بەلگىلى بولعانداي, ءتۇستى مەتالداردىڭ سىنىقتارى مەن قالدىقتارىن, سونداي-اق ىستەن شىققان قورعاسىن اككۋمۋلياتورلاردى, ولاردىڭ قالدىقتارى مەن سىنىقتارىن ەلدەن كولىكتىڭ بارلىق تۇرىمەن شىعارۋعا ۋاقىتشا تىيىم سالىنباق. بۇعان قوسا ەل اۋماعىنا جوندەۋ ءۇشىن اكەلىنەتىن جانە كەرى اكەتىلەتىن, سونداي-اق ەل اۋماعىنان جوندەۋ ءۇشىن اكەتىلەتىن جانە كەرى اۆتوموبيل كولىگىمەن اكەلىنەتىن جىلجىمالى قۇرامنىڭ بۇرىن پايدالانىلعان ەلەمەنتتەرىن قوسپاعاندا, قارا مەتالداردىڭ سىنىقتارى مەن قالدىقتارىن, سونىمەن قاتار بۇرىن قولدانىستا بولعان قۇبىرلاردى, رەلستەردى, تەمىرجول توسەمى مەن جىلجىمالى قۇرامنىڭ ەلەمەنتتەرىن ەل اۋماعىنان اۆتوموبيلمەن جانە تەڭىز كولىگىمەن اكەتۋگە التى اي مەرزىمگە شەكتەۋ قويىلماق.
– اتالعان ماسەلەنى قاراستىرۋ كەزىندە سالالىق قاۋىمداستىقتاردىڭ پىكىرى ەسكەرىلگەن جوق. ءبىزدىڭ قاۋىمداستىقتىڭ «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مەن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى ارقىلى ۇسىنعان دالەلدەرى مەن سۇراقتارى نازارعا الىنبادى. ول ازداي توت باسپايتىن بولاتتىڭ سىنىقتارى مەن قالدىقتارى دا شەكتەۋ شارالارىنان تىس قالمادى. قازاقستاندا, ءتىپتى ىرگەمىزدەگى رەسەيدىڭ وزىندە سىنىقتار مەن قالدىقتاردىڭ اتالعان ءتۇرىن وڭدەيتىن بىردە-ءبىر كاسىپورىن جوق. سوندىقتان ءبىزدىڭ كومپانيالار توت باسپايتىن بولاتتى نەگىزىنەن ەۋروپاعا ەكسپورتتايدى. ول ءۇشىن كاسىپورىندار 5 پايىز مولشەرىندە باج سالىعىن تولەيدى. مىسالى, 20 توننا جۇك ارتقان ءبىر كولىكتەن بيۋدجەتكە ورتاشا ەسەپپەن 1 450 000 تەڭگە تۇسەدى. بۇل از اقشا ەمەس. ەندى وسىنىڭ ءبارى تىيىلماق. سول سەبەپتى پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆقا مەتالداردى ەكسپورتتاۋعا ۋاقىتشا تىيىم ەنگىزۋ ماسەلەسىن قايتا قاراۋ تۋرالى ۇندەۋ جولدادىق. ءبىز مينيسترلىك دايىنداعان بۇيرىقتىڭ قابىلدانۋىنا قارسىمىز, – دەيدى ۆ.ليك.
ەكسپورتتى شەكتەۋ سالدارىنان سالاداعى كاسىپورىندار جۇمىسىن توقتاتىپ, مىڭداعان ادام جۇمىسسىز قالۋى مۇمكىن. سول سەكىلدى بيۋدجەتكە تۇسەتىن قىرۋار قارجى دا كوزدەن بۇل-بۇل ۇشۋى ىقتيمال.
– قازاقستاندا ءتۇستى, قارا مەتالل سىنىقتارىن دايىنداۋمەن جانە قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن 2 مىڭعا جۋىق كومپانيا بار. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ كوبى پاندەميا كەزىندە جۇمىسىن توقتاتتى. قازىر نارىقتا ناقتى جۇمىس ىستەيتىن 1 مىڭعا جۋىق كومپانيا قالدى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇلار سالىقتى ۋاقتىلى اۋدارىپ, قىزمەتكەرلەرىنە جالاقى تولەپ وتىر. ەگەر ماسەلە رەتتەلمەسە, كاسىپكەرلەردىڭ كوبى نارىقتان كەتەدى. ءبىر كومپانيادا شامامەن 30-50 ادام جۇمىس ىستەيتىنىن ەسكەرسەك, مىڭداعان ادام جۇمىسسىز قالادى. دەمەك, مەملەكەت جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىمەن بەتپە-بەت كەلەدى. ماسەلەن, تەڭىز جولى شەكتەلەتىندىكتەن باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى كومپانيالاردىڭ ءبارى جابىلادى. ال نارىقتاعى كاسىپورىنداردىڭ ۇشتەن ءبىرى وسى وڭىردە شوعىرلانعان. كولىكپەن تاسىمالداۋ بۇل ءوڭىردىڭ كومپانيالارى ءۇشىن ءتيىمسىز, – دەيدى قاۋىمداستىقتىڭ باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى ارتەمي فيليپپوۆ.
سونداي-اق نارىق ويىنشىلارى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قارا مەتالل سىنىقتارىن جونەلتۋدى زاڭسىز رەتتەپ وتىر دەپ سانايدى. مينيسترلىكتىڭ تىيىم سالۋدى نەگىزدەۋ بويىنشا ۇسىنعان ماتەريالدارى ۇلكەن كۇمان تۋدىرادى. ال ەسەپتە ۇسىنىلعان دەرەكتەر ناقتى كارتينانى كورسەتپەيدى. قاۋىمداستىقتىڭ سالاداعى قايشىلىقتاردى شەشۋگە, ءىرى مەتاللۋرگيا زاۋىتتارىنىڭ اينالاسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مەتاللۋرگيالىق كلاستەردىڭ ءتيىمدى جۇمىسىن ۇيلەستىرۋگە قاتىستى ۇسىنعان ۇسىنىستارى قارالماعان, ماسەلەلەرى شەشىلمەگەن.
– ەكى جىلدان بەرى مينيسترلىك ءبىزدىڭ كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتىن زاڭسىز رەتتەپ, ءار ايدىڭ 25-ءشى جۇلدىزىندا ەسەپ بەرۋگە شاقىرادى. كاسىپكەرلەر شيكىزاتتىڭ ىشكى نارىققا جونەلتىلۋى تۋرالى دەرەكتەردى ۇسىنادى, شەنەۋنىكتەر اقپاراتتى تەمىرجول قىزمەتى ۇسىنعان دەرەكپەن سالىستىرادى. سودان كەيىن عانا سىرتقى نارىققا قانداي كولەمدە شيكىزات جەتكىزۋگە بولاتىنى ايقىندالادى. ونىڭ وزىندە رەسەي فەدەراتسياسىنا عانا مەتالل ەكسپورتتاۋعا رۇقسات بەرىلگەن. بىزگە ازەربايجان, قىتاي, تۇركيا, وزبەكستان نارىقتارى تارتىمدى. ولار رەسەيگە قاراعاندا كوپ قارجى ۇسىنادى. بىراق مينيسترلىك بۇل نارىقتارعا رۇقسات بەرمەي وتىر. وكىنىشتىسى, مۇنىڭ ءبارى ەشقانداي زاڭنامالىق قۇجاتپەن رەتتەلمەيدى, – دەيدى ۆ.ليك.
كومپانيالار شيكىزاتتى ىشكى نارىققا جەتكىزۋگە دە دايىن. بىراق زاۋىتتاردىڭ بارلىعى بىردەي ۋاقىتىندا ەسەپ ايىرىسپايدى دەپ قاپالانادى. سوندىقتان ەلدەگى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتتاردان شيكىزاتتى, ياعني قارا جانە ءتۇستى مەتالداردىڭ سىنىقتارى مەن قالدىقتارىن جەتكىزەتىن كومپانيالار الدىنداعى بەرەشەكتەرىن ۋاقتىلى وتەۋدى تالاپ ەتىپ وتىر.
– ءبىز شيكىزاتتى ەلدەگى زاۋىتتارعا جەتكىزۋگە دايىنبىز. بىراق ءۇش شارت قاتاڭ ساقتالسا دەيمىز: نارىقتىق باعا, زاۋىتتاردىڭ دۇرىس قابىلداپ الۋى جانە ۋاقتىلى تولەم. وسى شارتتار ورىندالعان كەزدە شيكىزات جەتكىزۋگە قاتىستى پروبلەمالار دا وزدىگىنەن جويىلادى. تيىسىنشە, مينيسترلىك تاراپىنان زاڭسىز رەتتەۋدىڭ دە قاجەتى بولماي قالادى, – دەيدى كاسىپكەر نيكولاي كلوبۋ.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى وتاندىق زاۋىتتارعا شيكىزات جەتىسپەيتىندىكتەن مەتالل ەكسپورتىنا تىيىم سالىپ وتىر. سوندىقتان ۆەدومستۆو مەتالل سىنىقتارىن دايىنداۋشىلاردى 50/50 جۇيەسىمەن جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتەيدى. ياعني ەكسپورتقا قانشا كولەمدە شيكىزات جونەلتسە, سونشا كولەمدە جەرگىلىكتى زاۋىتتارعا شيكىزات ۇسىنۋى كەرەك.
– مەتالل سىنىقتارىن اۆتوكولىكپەن ەكسپورتتاۋعا قاتىستى تىيىم ارقاشان بولعان جانە ونى ءار التى اي سايىن ۇنەمى ۇزارتىپ وتىرادى. ءبىز بۇعان قارسى ەمەسپىز. بىراق قازىر مينيسترلىك بۇيرىق جوباسىنا تەڭىز ارقىلى ەكسپورتتاۋدى, سونىمەن قاتار ءتۇستى مەتالدار سىنىقتارىن ەكسپورتتاۋدى قوسىپ وتىر. ءبىز مۇنى زاڭسىز رەتتەۋ ارەكەتى دەپ تۇسىنەمىز. جوباعا سايكەس, ءتۇستى مەتالداردىڭ سىنىقتارىن ەكسپورتتاۋعا تولىق تىيىم سالىنادى, ال قارا مەتالدار بويىنشا 50/50 جۇيەسى ساقتالادى. ماسەلەن, ءبىز «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» زاۋىتىن شيكىزاتپەن 100 پايىز قامتىدىق. جىل باسىنان بەرى كومپانيا ساتىپ الۋ كولەمىن قىسقارتتى. جەرگىلىكتى زاۋىتتار ۋاقتىلى ەسەپ ايىرىسپاي, الەك قىلادى. مۇنداي جۇمىس ءتاسىلى بىزگە ءتيىمسىز, شىعىنعا باتامىز. بۇگىندە مەتاللۋرگيالىق زاۋىتتار شيكىزات جەتكىزۋشىلەرگە 923,5 ملن تەڭگە قارىز. ولاردىڭ مۇنى قاشان قايتاراتىنى ءالى بەلگىسىز, – دەيدى ۆ.ليك.
قىسقاسى, ەندى تەڭىز جولى جابىلسا, سالاداعى كاسىپورىندار شىمكەنتتەگى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتقا قاجەتتى مەتالل سىنىقتارىن اقتاۋ مەن اتىراۋدان جەتكىزۋگە ءماجبۇر بولماق. نارىق ويىنشىلارى بۇعان دا دايىن. تەك تاسىمالداۋ تاريفتەرى تومەندەتىلسە ەكەن دەيدى. ايتپەسە, مۇنىڭ ءبارىن كاسىپكەرلەردىڭ وزدەرى تولەۋى كەرەك. ولار مينيسترلىك ۇسىنعان رەتتەۋ ءادىسى نارىقتىق جۇيەگە ءتان ەمەس دەيدى.
– سوندىقتان زاۋىتتار شيكىزات جەتكىزەتىن كومپانيالار الدىنداعى بەرەشەكتى ۋاقتىلى قايتارۋى قاجەت. سونداي-اق زاۋىتتار مەن شيكىزات جەتكىزۋشىلەر اراسىندا ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارت جاسالعانى دۇرىس. ودان كەيىن زاۋىتتار شيكىزاتتى قابىلداپ الۋ ۇدەرىسىن جەتىلدىرۋى كەرەك. قابىلداۋ-تاپسىرۋ قۇجاتتارىن رەسىمدەۋ مەرزىمىن قىسقارتۋ ماڭىزدى. مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىندار ءۇشىن قارا مەتالل سىنىقتارىن جەتكىزۋ باعاسىنىڭ فورمۋلاسىن ازىرلەۋ ماسەلەسى شەشىلگەن جوق. شيكىزاتتى زاۋىتتارعا تاسىمالداۋ كەزىندە «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ ءتاريفىن 50 پايىزعا تومەندەتۋ كەرەك. تاسىمالداۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى مولشەردە جىلجىمالى قۇراممەن, ياعني جارتىلاي ۆاگوندارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە شەشىلمەدى. ۆاگونداردى پايدالانعانى ءۇشىن تولەنەتىن تولەم ۇنەمى ارتىپ كەلەدى. شيكىزاتتى زاۋىتتاعىلار ءتۇسىرىپ الادى. ونىڭ نورماتيۆتىك مەرزىمى بەكىتىلگەن. ودان اسىپ كەتسە جۇك جونەلتۋشىلەر بوس تۇرىپ قالادى جانە نەگىزسىز ايىپپۇل ارقالايدى. بۇل دا دۇرىس ەمەس. مىنە, وسى ماسەلەلەر ەسكەرىلسە ەكەن دەيمىز, – دەپ ناقتىلادى ۆ.ليك.