الەۋمەتتىك جەلى حابار تاراتۋدا ماڭىزدى كوممۋنيكاتسيا قۇرالى رەتىندە تانىلىپ ۇلگەردى. كەيدە ءداستۇرلى مەديادا جاريالانباعان ەكسكليۋزيۆ كادرلار مەن وقيعالار جەلىدە كوبىرەك قارالادى. اسىرەسە, ۋكراينا-رەسەي جاعدايىندا ورتاق مەديا كەڭىستىكتى بولىسەتىن ەلدەر قالاماسا دا اقپاراتتىق سوعىستىڭ قاتىسۋشىسىنا اينالدى.
اقپان ايىنىڭ سوڭىندا رەسەي «ارنايى اسكەري وپەراتسيا» جاريالاپ, ۋكرايناعا باسىپ كىرگەن ساتتەن باستاپ قارۋلى قاقتىعىس, ادام ءولىمى, گۋمانيتارلىق داعدارىس, سوعىس تۋرالى اقپارات پەن حابارلامالار جان-جاقتان اعىلدى. سول كەزدە تولاسسىز اقپارات اعىنىندا جاڭالىقتىڭ بارلىعىنا بىردەي سەنە بەرمەي, سىني كوزقاراسپەن قاراپ, تاڭداۋ جاساۋ تۋرالى ايتقانبىز. اقپاراتتىق سوعىستى بۇگىنگى زاماندا قالىپتى قۇبىلىس دەپ قابىلدايتىن كەز كەلدى. ەندى ودان ءتيىمدى قورعانۋدى ۇيرەنۋ قالادى. سوعىستىڭ باستالعانىنا 40 كۇننەن اسىپ كەتتى. وسى كۇنگە دەيىن جاعدايدىڭ قالاي ءوربىپ جاتقانىن باقىلاپ جۇرگەن ازاماتتار دەرەككوزدەر اراسىنان بىرنەشەۋىن تاڭداپ, كۇندەلىكتى شولىپ وتىرۋدى ادەتكە اينالدىردى. بىرەۋلەر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا سەنسە, ەندى بىرەۋلەر Facebook, Telegram, Instagram, You Tube سەكىلدى الەۋمەتتىك جەلىلەردەن اقپارات الادى. وقيعا تۋرالى بىرجاقتى پىكىر قالىپتاسپاس ءۇشىن بىرنەشە اقپارات كوزىنە جۇگىنگەن ءجون. وزىڭىزگە وسىعان دەيىن وقىپ, كورىپ كەلگەن ارنالاردىڭ ۇستانىمى قانداي دەگەن سۇراق قويىپ كورىڭىز. سايتتار, تەلەارنالار, Telegram كانالدار قاي ەلدىڭ مۇددەسىن ءبىرىنشى قويادى؟ وقيعانى قاي تاراپتان باياندايدى؟ وسى سەكىلدى سۇراقتار ءسىزدىڭ سىني ويلاۋ قابىلەتىڭىزدى شىڭداي تۇسەدى.
بايقاساڭىز, ءار اقپارات قۇرالىنىڭ وزىندىك ءۇنى بولادى. ءۇن دەپ وتىرعانىمىز – جاڭالىق تاراتۋشىنىڭ ءسوز قولدانىسى. كوبىنە باق, جۋرناليستەر حابار تاراتقاندا بەيتاراپ بولادى. الايدا بۇل زاڭدىلىق ساقتالا بەرمەۋى مۇمكىن. اسىرەسە, رەسەيدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ەموتسيا باسىم. ەموتسيا, وقيعاعا باعا بەرۋ سەكىلدى سارىندى بايقاساڭىز, بۇل حابار اۋديتورياعا بەلگىلى ءبىر كوڭىل كۇيدى ناسيحاتتاپ جاتقانىن كورەسىز. بەيبىت تۇرعىنداردىڭ اياۋسىز ءولىمى, بالالاردىڭ جارالانۋى سەكىلدى اسا اۋىر, جانتۇرشىگەرلىك كادرلار ەشكىمدى بەيجاي قالدىرماسى انىق. بىردەن قارسى تاراپتى جازعىرىپ شىعاتىنىڭىز انىق. سوندىقتان پروپاگاندا مەن وزگە مەملەكەتتىڭ ناسيحاتىن بويىڭىزعا ءسىڭىرىپ الماۋ ءۇشىن وقيعاعا تىكەلەي قاتىستى قوس تاراپتىڭ دا اقپاراتىن مۇقيات ەلەكتەن وتكىزۋ كەرەك. وڭاي بولماۋى مۇمكىن. بىراق جاڭالىقتى, جەلىدەگى جازبانى وقىپ وتىرىپ اقپارات كوزى نە ايتقىسى كەلدى, بۇل ماقالا نە ماقساتپەن جازىلدى دەگەن سۇراقتار قويا وتىرىپ, مۇنى ادەتكە اينالدىرۋعا بولادى. بۇل دا ءبىر مەديا ساۋاتىڭىزدى ارتتىراتىن ماڭىزدى تاسىلدەردىڭ ءبىرى. ماسەلەن, قاقتىعىس باستالعالى ۋكراينا اۋماعىندا بولعان وقيعالاردى شەتەلدىك باق پەن رەسەي اقپارات كوزدەرى ەكى ءتۇرلى تاراتادى. ەگەر بۇرىننان رەسەي تەلەارنالارىن, سايتتارىن وقىپ كەلسەڭىز ويلاناتىن كەز كەلدى. بۇل بىرجاقتى اقپارات جەتكىلىكتى مە؟ مۇنداي جاعدايدا بەدەلى قالىپتاسقان, وقيعانى بەيتاراپ بەرەتىن شەتەل اقپارات قۇرالدارىن دا قاراپ شىققان ارتىق ەتپەيدى. مۇنداي ۇلكەن رەداكتسيادا اقپاراتتى تالداپ, راس نەمەسە جالعان ەكەنىن انىقتايتىن ارنايى ماماندار جۇمىس ىستەيدى. مەديا نارىقتا ءوز ورنىن العان ءىرى كومپانيالار جالعان اقپارات تاراتىپ اۋديتوريانىڭ سەنىمىنەن ايىرىلىپ قالۋدان, بەدەلىن تۇسىرۋدەن قورقادى. اعىلشىن ءتىلى كەدەرگى بولسا, قازىر كەز كەلگەن سايتتى قالاعان تىلگە اۋدارىپ وقۋعا بولادى. رەسەيدىڭ باتىس ەلدەرىنە دەگەن كوزقاراسىنا قاراماستان, الەم مەدياسىن اشۋدان تارتىنباڭىز.
اسكەري قاقتىعىستار كەزىندە Telegram ارنالار وتە بەلسەندى, جەدەل جۇمىس ىستەي باستايدى. 2020 جىلى بەلارۋستە بولعان شەرۋدەن بەرى Telegram ارنالار جەدەل اقپارات كوزدەرى بولا باستادى. ۋكراينا-رەسەي قاقتىعىسىندا دا وسى الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قولدانۋشىلارى بەلسەندى, كانالدار دا وتە كوپ. سول سەبەپتى راستالماعان, رەسمي دەرەككوزدەرگە سىلتەمە بەرمەي, ەموتسياعا تولى جانتۇرشىگەرلىك سۋرەتتەر مەن ۆيدەولار تاراتاتىن كانالداردان باس تارتقان دۇرىس. سەبەبى سوعىس جاعدايىندا تارالعان بەينەلەردىڭ بارلىعى شىن بولماي شىعۋى مۇمكىن. وسىعان دەيىن ۆيدەو ويىنداردان الىنعان, الەمنىڭ باسقا بۇرىشىندا تۇسىرىلگەن, وسىدان 10 جىل بۇرىن بولعان وقيعالاردى قازىرگى ءسات دەپ تاراتقان جاعداي كوپ كەزدەسەدى. سول سەبەپتى ءماتىندى عانا ەمەس, سۋرەت, ۆيدەونى قوسا العاندا كەز كەلگەن مەديانى سۇراققا الىپ ۇيرەنۋىمىز كەرەك.
جالعان اقپاراتقا كوپ جاعدايدا جاستاردان گورى جاسى ۇلكەن كىسىلەر كوبىرەك سەنەتىنى ايتىلادى. بۇعان تەحنولوگيا, ءتىل مەڭگەرۋ ءتارىزدى كەدەرگىلەر سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ەڭ الدىمەن, WhatsApp ارقىلى كوپ اقپارات تاراتپاۋعا شاقىرامىز. سەبەبى ونىڭ كوپشىلىگى fake, ياعني جالعان بولىپ شىعۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى اقپاراتتىق سوعىستىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولۋدان ساقتانىڭىز.
جالپى, جالعان اقپارات تاراتۋ كىمگە, نە ءۇشىن كەرەك دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن. بۇل – ءبىز ويلاعاننان دا ۇلكەن كامپانيا, كوپ ماماننىڭ كۇندەلىكتى جۇمىسى, تابىسى. شىندىقتى بۇرمالاپ, جالعان اقپارات تاراتۋ ادامداردىڭ نازارىن باسقا نارسەگە اۋدارۋ, شاتاستىرۋ, مانيپۋلياتسيا جاساۋ, قوعامدى ءبولىپ, جانجالداستىرىپ, سەنىمسىزدىك ۇيالاتۋ ءۇشىن جاسالادى.
جوعارىدا ايتقانداي, بۇل ماقساتتا ءجيى قولدانىلاتىن ءادىستىڭ ءبىرى – بۇرىن, باسقا جەردە بولعان وقيعالاردىڭ فوتو, ۆيدەوسىن قازىرگى ءسات دەپ كورسەتىپ, تاراتۋ. ودان بولەك بولماعان وقيعانى بولدى دەپ ارنايى كورىنىس جاساپ, ءتۇسىرىپ تاراتۋ ارقىلى قوعامدى ارانداتۋى مۇمكىن.
جالعان اقپارات ماسەلەسى جاقىن ارادا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىنى انىق. سوندىقتان بۇل تاقىرىپقا قايتا ورالا بەرۋدىڭ ابەستىگى جوق. قايتا مەكتەپ وقۋشىلارىنان باستاپ, ۇلكەن جاستاعى ازاماتتارعا مەديا ساۋات, اقپاراتتى تەكسەرۋدى مىندەتتى تۇردە وقىتۋدى قولعا الۋ كەرەك. سەبەبى سوڭعى وقيعالاردى ەسكەرسەك, اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتەن ءبولىپ قاراستىرۋ مۇمكىن ەمەس.
ۋكراينا-رەسەي قاقتىعىسىندا اقپاراتقا تالعام قالىپتاستىرىپ, دايەكتى مالىمەت ۇسىناتىن ارنالار مەن مەديا قۇرالداردى تانىپ, جالعان مەن شىندىقتىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋدى ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك تۋىپ تۇر.