بيىلعى كوكتەمگى سۋ تاسقىنى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بىرقاتار اۋدانىندا ەلدى ابىگەرگە سالدى. ءۇش ەلدى مەكەندە تۇرعىن ۇيلەر سۋ استىندا قالىپ, تۇرعىندار ۋاقىتشا قۇتقارۋ بەكەتتەرىنە كوشىرىلدى. قازىر وڭىردەگى تاسقىن قاۋپىنىڭ العاشقى كەزەڭى ءوتتى. ەندى ترانسشەكارالىق وزەندەر باقىلاۋدا.
وبلىستىڭ قاراتوبە, شىڭعىرلاۋ, ءبورلى جانە جانىبەك اۋداندارىندا كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى توتەنشە جاعداي جاريالانىپ, زارداپ شەككەندەرگە كومەك ۇيىمداستىرىلعانىن حابارلاعان بولاتىنبىز. تاسقىن ناتيجەسىندە 140 تۇرعىن ءۇي مەن 2 الەۋمەتتىك نىسانعا سۋ كىرىپ, 168 باس مال شىعىن بولعانى حابارلاندى. سۋ باسقان ۇيلەردەن 751 ادام كوشىرىلگەن, ونىڭ 215-ءى – بالالار.
تابيعات اپاتىنان الدىمەن قاراتوبە اۋدانى قوسكول اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى شالعىن اۋىلى زارداپ كوردى. ەرىگەن قار سۋى مەن ءشيلى وزەنى دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنەن اۋىلدا 29 ءۇي, مەكتەپ پەن دارىگەرلىك امبۋلاتوريا سۋعا كەتتى. 45 قوي-ەشكى ءولدى. اۋىلدان 96 ادام, سونىڭ ىشىندە 50 بالا وكرۋگ ورتالىعى قوسكول اۋىلىنا, كەيبىرى ورال قالاسىنا كوشىرىلدى.
– شالعىن اۋىلىندا 29 ۇيگە سۋ كىردى, قازىر الدىن الا ەسەبىمىز بويىنشا 23 ءۇيدى پايدالانۋعا جارامسىز دەپ وتىرمىز. ناقتى شەشىمدى ارنايى تەحنيكالىق زەرتتەۋ كوميسسياسى انىقتايدى. قازىر باعالاۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. مەكتەپ پەن امبۋلاتوريا عيماراتى جونىندە دە قورىتىندىنى كۇتىپ وتىرمىز. زارداپ شەككەن تۇرعىندارعا Amanat, «اق جول» پارتياسىنان, حالىقتان كومەك كەلىپ جاتىر. قازىرگى تاڭدا 562 مىڭ تەڭگە قارجىلاي كومەك جينالدى. ودان بولەك «اق جول» پارتياسىنىڭ اۋداندىق فيليالىنان 79 مىڭ تەڭگەگە ازىق-ت ۇلىك, Amanat پارتياسى اتىنان ءبىر كاماز ازىق-ت ۇلىك, ونىڭ ىشىندە 120 قاپ ۇن, 202 قاپ ماكارون ونىمدەرى, 25 قاپشىق كارتوپ, 92 قوراپ شاي, 307 بوتەلكە وسىمدىك مايى بار, اۋىل تۇرعىندارىنا تاراتىلدى. وبلىس يمامى باستاعان مۇسىلمان جاماعاتى 70 دانا توسەك-ورىن الىپ كەلدى. «كولوس» ساۋدا ۇيىنەن كيىم-كەشەك, وبلىستىق جاستارمەن جۇمىس جونىندەگى رەسۋرستىق ورتالىعىنان ءبىر كولىك ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك كەلدى. وبلىستىق ءبىلىم مەكەمەلەرى تاراپىنان اۋىل مەكتەبىنىڭ 37 بالاسىنا بۇكىل وقۋ قۇرالى, كيىم-كەشەگى جەتكىزىلدى. قازىر جان-جاقتان كەلىپ جاتقان قايىرىمدىلىق كومەك ەسەبىنەن 20 وتباسىنا قۇرىلىس ماتەريالدارى تاراتىلدى, – دەيدى قاراتوبە اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قادىرجان سۇيەۋعاليەۆ.
بۇدان بولەك اۋدان بيۋدجەتى رەزەرۆىنەن اۋىلدىڭ زارداپ شەككەن وتباسىلارىنا 153 مىڭ تەڭگەلىك ءبىر رەتتىك جاردەم قاراستىرىلىپ جاتىر. بىراق بۇل كومەكتى الۋ ءۇشىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بۇكىل قۇجاتى تالاپقا ساي بولۋى قاجەت.
ءتىلسىز جاۋدان ءبىر كۇندە تىنىشى كەتكەن ەلدى مەكەننىڭ ءبىرى – جانىبەك اۋدانىنا قاراستى جاقسىباي اۋىلى. 3 ءساۋىر كۇنى رەسەي شەكاراسى جاعىنان دالادان كەلگەن قارعىن سۋ جاقسىباي اۋىلىنىڭ 97 ۇيىنە كىرىپ كەتكەن ەدى. قاۋىپتى جەردەن 639 ادام كوشىرىلىپ, ونىڭ 305-ءى اۋىلداعى ورتا مەكتەپ عيماراتىنا ۋاقىتشا ورنالاستى.
– سۋدىڭ كەلۋى دە جىلدام, كەتۋى دە جىلدام بولدى. ءبىر تاۋلىكتىڭ ىشىندە ءتىلسىز جاۋ اۋىلدىڭ ويران-توپىرىن شىعارىپ كەتتى عوي, – دەيدى جاقسىباي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى المات قاراتاەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, وبلىستىق قۇرىلىس باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى باستاعان ارنايى كوميسسيا اۋىلعا كەلىپ, تاسقىننان بولعان زارداپ مولشەرىن تەكسەرگەن. قازىرگى مالىمەت بويىنشا, اۋىلدا 37 وتباسى سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن. «سونىڭ ىشىندە 4 ءۇي قايتا سالىناتىنى انىق. سەبەبى قازىردىڭ وزىندە قابىرعاسى قۇلاپ تۇر. ال قالعان ۇيلەردىڭ قانشاسىنا كۇردەلى نەمەسە جەڭىل جوندەۋ جاسالاتىنى كوميسسيا شەشىمىنەن كەيىن بەلگىلى بولادى», دەيدى اۋىل اكىمى.
تابيعي اپات كەزىندە جاقسىباي سايىنىڭ ارعى بەتىندە تۇراتىن 17 ءۇيلى كوشەگە باراتىن ەلەكتر باعانى مەن گاز جەلىسىن مۇز سوعىپ قيراتىپ كەتكەن ەكەن. ءتورت كۇن ىشىندە گاز بەن ەلەكتر قۋاتى قالپىنا كەلتىرىلگەن. ەندى ءبىر قيىندىق – اۋىلدىڭ نەگىزگى بولىگىمەن جالعاستىرىپ تۇرعان جاياۋ كوپىردى دە سەل شايىپ كەتكەن. قازىر تۇرعىندار قولدان جاسالعان پاروممەن قاتىناپ ءجۇر ەكەن.
– باسىمىزعا كۇن تۋعاندا كومەك قولىن سوزعان ەل-جۇرتتا قيساپ جوق. گۋمانيتارلىق كومەك كوپ كەلۋدە. اتىراۋدان ازىق-ت ۇلىك پەن كيىم, كۇندەلىكتى قاجەت تاۋارلار ارتقان التى «گازەل» كەلدى. ماڭعىستاۋدان 7 كولىكتەن تۇراتىن اۆتوكەرۋەن كەلە جاتىر دەپ ەستىدىك. كورشىلەس جالپاقتال, تاسقالا اۋداندارىنان بىرنەشە كولىك ازىق-ت ۇلىك كەلدى. Amanat پارتياسىنىڭ وبلىستىق فيليالى 1 كاماز استىق, ماكارون ونىمدەرى مەن وسىمدىك مايىن جەتكىزدى. فيليال جەتەكشىسى مۇرات راحمەت ۇلىنا حالىق ەرەكشە ريزا, تۇرعىنداردىڭ سۇراۋىمەن اۋىلعا ىستىق اۋا ايداعىش پەش قۇرالدارىن العىزىپ بەردى, – دەيدى المات باقىت ۇلى.
جاقسىباي اۋىلىندا قازىر 4 وتباسى مەكتەپ جانىنداعى بالاباقشانى پانالاپ وتىر. اۋىل اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, جاقىندا ەكى وتباسى اكىمدىك بالانسىنداعى ۇيلەرگە ۋاقىتشا ورنالاسپاق. جوعارىدا ايتىلعانداي, قالپىنا كەلتىرۋ, قۇرىلىس جۇمىسى كوميسسيانىڭ قورىتىندى شەشىمىنەن كەيىن باستالادى. اۋدان ورتالىعىنان دەمەۋشىلەر ارقىلى جاقسىباي اۋىلىنا 20 توننا تسەمەنت, 100 توننا قۇم كەلە جاتقانىن ەستىدىك.
ەل باسىنا كۇن تۋعاندا حالىقپەن ءبىر بولۋعا ەلوردادان پارلامەنت دەپۋتاتتارى مالىك قۇلشار مەن سنەجاننا يماشەۆا دا ارنايى كەلىپ, توتەنشە جاعداي جاريالانعان قاراتوبە, ءبورلى, شىڭعىرلاۋ, جانىبەك اۋداندارىن ارالادى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرگە زارداپ شەككەن تۇرعىن ۇيلەردى ارالاپ, تۇرعىندارمەن كەزدەستى.
«شالعىن اۋىلىنىڭ حالقى ەشقايدا كوشپەي, جاڭا مەكتەپ تە, ۇيلەر دە وسى اۋىلعا سالىنسا دەگەن ءوتىنىشىن جەتكىزدى. قايماعى بۇزىلماعان اۋىل حالقى گازبەن قامتىلعان ەلدى مەكەندە مال باسىن كوبەيتىپ, وزدەرىن قامتىپ وتىر ەكەن. كەزدەسۋدە تۇرعىندارعا مەملەكەتتىك ورگانداردان مىندەتتى تۇردە كومەك كورسەتىلەتىنىن جەتكىزدىم. جانىبەك اۋدانىنىڭ جاقسىباي اۋىلىندا دا تاسقىن سۋدان زارداپ شەككەن تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ, جاعدايمەن تانىستىم. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان بارلىق شارا قابىلدانۋدا. ءبىز, Amanat پارتياسى ماسەلەنى باقىلاۋدا ۇستايمىز», دەيدى مالىك يمانقۇل ۇلى.
ال ءبورلى مەن شىڭعىرلاۋ اۋداندارىندا تۇرعىندارمەن كەزدەسكەن دەپۋتات سنەجاننا يماشەۆا شىڭعىرلاۋ-سەگىزساي جولىنىڭ تاسقىن سۋدان زارداپ شەگىپ, بىرنەشە جەردەن بۇزىلعان اۋماعى قالپىنا كەلتىرىلەتىنىن ايتتى. «بىراق الداعى ۋاقىتتا تاسقىن سۋدىڭ جولىنا مىقتى قورعانى, اۋقىمدى سۋ وتكىزگىشتەرى بار كوپىرلەر سالۋ قاجەت. بۇل مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قوماقتى شىعىنداردى تالاپ ەتەدى», دەدى سنەجاننا يماشەۆا.
جالپى, وبلىستاعى تاسقىن سۋ زارداپتارىن جويۋ ءۇشىن وبلىس بيۋدجەتىنىڭ ىشكى رەزەرۆى 1 ملرد 400 ملن تەڭگە بولىنەتىنىن, بۇعان قوسا اۋداندار مەن ورال قالاسىنىڭ رەزەرۆىنەن 500 ملن تەڭگەگە جۋىق قاراجات شىعارۋعا مۇمكىندىك بار ەكەنىن باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى تىلەپبەرگەن قايىپوۆ حابارلاعان ەدى. قيىن ساتتە ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارعان ەل-جۇرتتىڭ ىنتىماقتى ارەكەتىنەن سۋ باسقان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كورگەن بەينەتى مەن شەككەن شىعىنىنىڭ ورنى تەز تولاتىنىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر.
دەگەنمەن, توتەنشەلىكتەر باتىس قازاقستان وبلىسىندا سۋ تاسقىنى قاۋپى ءالى بار دەيدى. ياعني قازىر باستاۋىن رەسەيدەن الاتىن ترانسشەكارالىق وزەندەردە سۋ دەڭگەيى كوتەرىلگەن. وڭىردەگى ەڭ باستى سۋ ارتەرياسى جايىق وزەنى بولسا, كوكتەمنەن بەرى سۋ دەڭگەيى ورال قالاسىنىڭ تۇسىندا 2 مەتردەن استام كوتەرىلگەن. قازىر سۋ دەڭگەيى – 274 سم, رەسەيدەن سەكۋندىنا 30 تەكشە مەتردەن كەلىپ جاتىر. بۇل ورتاشا عانا اعىس. ماماندار بيىل جايى 450 سم-گە دەيىن كوتەرىلۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتادى.
– وبلىس اۋماعىنداعى وزەندەردىڭ باسىم بولىگىندە سۋ تاسىپ بولدى. ترانسشەكارالىق وزەندەردە سۋ دەڭگەيىنىڭ كىشىگىرىم كوتەرىلۋى بايقالادى. جالپى, جاعداي قالىپتى, تولىق باقىلاۋدا. ەندىگى ماقسات – جوعارىدان كەلەتىن مول سۋدى ىسىراپ قىلماي, جيناپ الۋ. قازىر شاعان دەڭگەيىن ۇستاپ قالۋ ءۇشىن شاندورلار جابىلدى, سۋ قويماسىنىڭ 76 پايىزى تولدى, – دەيدى وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ باسقارما باستىعى نۇرالى مۋسيەۆ.
ال «قازسۋشار» رمك وبلىستىق فيليالى ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى راۋان قۇسايىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, رەسەيدەگى ۆورفولومەەۆ سۋ قويماسىنان سارىوزەنگە سەكۋندىنا 10 تەكشە مەتر, پريۋزەن سۋ قويماسىنان قاراوزەنگە سەكۋندىنا 30-35 تەكشە مەتر سۋ كەلىپ جاتىر. ء«بىزدىڭ اۆاريالىق بريگادامىز جالپاقتال اۋىلىنىڭ ماڭايىندا جاعدايدى تولىق باقىلاپ تۇر. قاجەت كەزىندە بارلىق شارانى قولدانۋعا ءازىرمىز», دەيدى ول.
باتىسقازاقستاندىقتاردى ءبىراز ابىگەرگە سالعان سۋ تاسقىنىنىڭ بەتى قايتتى. جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ەندىگى نازارى – جايىق وزەنىندە. كوپ جىلدان بەرى كەنەزەسى كەۋىپ, تارتىلىپ قالعان وزەن ارناسى ءبىر تاسىپ, تولسا ەكەن دەيدى. ازىرگە جوعارىدان كەلىپ جاتقان سۋدىڭ قارقىنى باياۋ. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, وسىدان ون جىل بۇرىن 20 ەسە كوپ كەلگەن ەكەن. گيدرولوگ مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قازىر جايىق-كوشىم جۇيەسىندەگى سۋ قويمالارىندا 36 پايىز عانا سۋ قورى بار.
باتىس قازاقستان وبلىسى