كوشى-قون ماسەلەسى – ەل وركەندەۋىنە ەلەۋلى اسەر ەتەتىن فاكتوردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. «ەل ءىشى داۋدان, سىرتى جاۋدان امان بولسىن» دەگەن بابالار ۇلاعاتىندا ۇلكەن ءمان بار. سەبەبى, شەكارا اسقان شەتەلدىكتەر ەلىمىزگە اعىلعان سايىن ولارعا قاتىستى ماسەلەلەر دە كۇردەلەنە تۇسەدى.
كوشى-قون ماسەلەسى قاي كەزدە دە وزەكتى. وسىدان 5-6 جىل بۇرىن ەلىمىزدەن 376 مىڭ ادام شىققانىنا قاراماستان, قازاقستانعا قايتادان 377 مىڭ شەتەلدىكتىڭ كىرگەنى تۋرالى اقپارات تاراعان بولاتىن. «ارقادا قىس جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار؟» دەگەن ءسوزدىڭ استارىنا ۇڭىلسەك, شەتەلدەن كەلگەندەردىڭ دەنى ءوز ەلىندە ناپاقا تابا الماعاندىقتان باسقا مەملەكەتتەردىڭ شەكاراسىنان ءوتىپ, تابىس تابۋعا تىرىسادى.
عالامتوردى اشىپ, ىزدەۋ تەتىگىن باسىپ قالعانىمىزدا, بىرەر جىل بۇرىن جۇرگىزىلگەن ساۋالنامالاردىڭ ءبىرى كوزىمىزگە ءتۇستى. كەرەك دەرەككە كوز جۇگىرتكەنىمىزدە شەتەلدىك ميگرانتتاردىڭ جارتىسىنان استامى قازاقستاندا تىركەۋسىز جۇرەتىندىگىن اڭعاردىق. وسىدان-اق قازاقستاندى ء«وز ەلىندەي» كورىپ جۇرگەندەرگە باقىلاۋدىڭ ءالسىز, ولاردان سالىققا تۇسەتىن تابىستى ەسەپتەۋدىڭ كەي جاعدايدا ءمانسىز ەكەنىن تۇسىنگەندەيمىز. جالپى سىرتتان كەلگەن جۇمىسشىلاردىڭ ىشكى جاعدايعا ايتارلىقتاي اسەر ەتەتىنى ەكى باستان ءمالىم. ماسەلەن, وڭتۇستىككە وزبەكستاننان اعىلعان جۇمىسشىلار جالدانبالى قۇرىلىسشى رەتىندە باعانى «قۇلاتقان». وسىلايشا ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ جۇرگەندەرگە «ماڭعىت, اۋزىڭا ساڭعىت» دەپ جۇرگەندەرى بەلگىلى. ولاردىڭ پىسىقتىعىنا كىجىنگەن اۋىلدارداعى اعايىندار ىزاعا بۋلىعىپ, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي قالاتىن كەزدەرى دە بولادى. قىسقاسى, زاڭسىز كوشى-قوننان تۋىندايتىن ماسەلە دە, تونەر قاۋىپ-قاتەر دە از ەمەس.
سوڭعى دەرەكتەرگە سەنسەك, زاڭسىز كەلەتىن كوشىپ-قونۋشىلاردى قايتارۋ جانە قابىلداۋ پروتسەسىن رەتتەۋ ءۇشىن بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان 17 ەلمەن بايلانىس ورناتقان. اتاپ ايتار بولساق, گەرمانيا, شۆەيتساريا, چەحيا, لاتۆيا, ليتۆا, رەسەي, وزبەكستان, نورۆەگيا, بەلارۋس, ماجارستان, بەنيليۋكس ەلدەرى, مولدوۆا, پولشا, قىرعىز رەسپۋبليكاسى جانە تاجىكستانمەن ازاماتتارىن كەرى قابىلداپ الۋ تۋرالى 15 كەلىسىم قۇجاتىنا قول قويىلعان.
«بۇدان بولەك, الىس شەتەل مەملەكەتتەرىمەن تاعى 27 كەلىسىم جاساسۋ پروتسەسى پىسىقتالىپ جاتىر. سونداي-اق 2020 جىلعى 11 قاڭتاردا كۇشىنە ەنگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ جانە جەكە ادامنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەس, ەلىمىزدە 30 تاۋلىككە دەيىن بولاتىن شەتەلدىكتەردىڭ بارلىق ساناتتارى ءۇشىن تىركەۋ تولىعىمەن جويىلدى», دەيدى ءىىم كوشى-قون قىزمەتى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, پوليتسيا پولكوۆنيگى سابىرجان سەيىتجانوۆ.
كوشى-قون قىزمەتى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلى قازاقستانعا 1 ميلليون 323 مىڭ 906 شەتەلدىك كەلگەن. ولاردىڭ 90 پايىزى تمد ەلدەرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە وزبەكستان, رەسەي, قىرعىز رەسپۋبليكاسى, بەلارۋس, تاجىكستان ازاماتتارى. الىس شەتەلدەردەن ات باسىن بۇرعانداردىڭ باسىم بولىگى تۇركيا, گەرمانيا, قىتاي جانە ءۇندىستان ەلدەرىنىڭ ازاماتتارى سانالادى.
كوشى-قون ماسەلەسىندە زاڭ بۇزۋشىلاردىڭ قاراسى دا ازايار ەمەس. دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, 62,8 مىڭ كوشى-قون زاڭناماسىن بۇزۋشى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلسا, ونىڭ 3,9 مىڭى ەلدەن شىعارىلعان. ولار قازاقستاننان بەس جىلعا دەيىن «جەر اۋدارىلدى». كوشى-قون زاڭناماسىن بۇزۋشىلاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا وزبەك اعايىندار تۇر. بۇدان كەيىنگى تىزىمگە رەسەي, تاجىكستان جانە قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان كەلگەندەر ىلىنگەن. ال الىس شەتەلدەردەن كوبىنەسە قىتاي ازاماتتارى زاڭعا ءجۇردىم-باردىم قارايدى.
پوليتسيا پولكوۆنيگى قازاقستان بيلىگىنىڭ 73 مەملەكەتپەن ۆيزاسىز رەجىم ورناتقانىن دا العا تارتتى. ونىڭ ىشىندە ەكىجاقتى نەگىزدە 19 ەلگە, بىرجاقتى تارتىپتە 54 ەلگە مۇمكىندىك بەرىلگەن. تيىسىنشە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ قازاقستاندا ءجۇرۋ مەرزىمىن (ۆيزالار, ۋاقىتشا تۇرۋعا رۇقسات بەرۋ) ۇزارتۋ بويىنشا ناقتى جۇمىستار اتقارعان. ە-Visa جوباسى ۋاقىتىندا ىسكە اسىرىلدى, ونىڭ شەڭبەرىندە شەتەلدىكتەر ەلشىلىككە جۇگىنبەي-اق ىسكەرلىك, تۋريستىك جانە ەمدەلۋ ءۇشىن ەلەكتروندى ۆيزالاردى الا الادى. بۇل شەتەلدىكتەرگە ەلەكتروندى ۆيزالاردى قوسىمشا ۋاقىت پەن جول شىعىنسىز الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
س.سەيىتجانوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, 2022 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ءىىم-ءنىڭ كوشى-قون سالاسىنداعى 20 فۋنكتسياسى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىنە وتكەن. بۇعان دەيىن بۇل ماسەلەلەرمەن 2 ۆەدومستۆو قاتار اينالىسىپ كەلگەن ەدى. بۇل بۇرىنعىلار ايتقانداي «بولشەكتەپ ال دا, بيلەي بەر» «قاعيداتىن» جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بەرىلگەن مۇمكىندىك ەمەس. ۆەدومستۆولار جۇمىستى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرۋى ءۇشىن جاسالعان ىڭعايلى قادام.
«ەندىگارى كوشى-قون پروتسەستەرىنىڭ مونيتورينگى ۇدايى نازاردا بولادى. وسىلايشا شەتەلدىكتەردىڭ كەلۋى, كەتۋى, ولاردىڭ ەل اۋماعىندا كوشۋى, قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرى تۇراقتى تۇردە تالدانادى. سونداي-اق كوشى-قون پروتسەستەرىن رەتتەۋ جانە مونيتورينگ جۇرگىزۋ سالاسىنداعى ءىس-شارالار جۇيەسى جاڭا فورماتتا ازىرلەنەدى. كوشى-قون پروتسەستەرىن رەتتەۋدىڭ ۇلگىلىك قاعيدالارى دا تالاپقا ساي جۇزەگە اسىرىلماق. ودان بولەك, بوسقىندارمەن جۇمىس پروبلەماسى دا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەك ەمەس. پانا ىزدەگەن ادامعا بوسقىن مارتەبەسىن بەرۋ, ۇزارتۋ, ايىرۋ جانە توقتاتۋ تۋرالى كۋالىك بەرۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جۇزەگە اسىرادى. سونداي-اق مينيسترلىك ەڭبەكشى كوشىپ كەلۋشىگە رۇقسات بەرۋ جۇمىسىن دا قاداعالايدى. ال شەتەلدىكتەردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە رۇقساتتاردىڭ بارلىق باسقا تۇرلەرىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بەرەدى, ولاردى بەرۋ ءتارتىبىن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ايقىندايدى. وسىلايشا ەندى جۇيەلى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا بىرنەشە ۇقساس پروبلەما ءبىر مەملەكەتتىك ورگان ارقىلى شەشىمىن تاپپاق. تيىمدىلىك دەگەنىڭىز وسى», دەيدى پوليتسيا پولكوۆنيگى ماسەلەنىڭ مانىسىنە تەرەڭ ءۇڭىلىپ.
جالپى, 2021 جىلى ەڭبەكشى كوشىپ كەلۋشىلەرگە 484607 رۇقسات رەسىمدەلىپ, ەل بيۋدجەتىنە 7 ملرد 502 ملن تەڭگە تۇسكەن. سونداي-اق شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن زاڭسىز تارتقانى ءۇشىن 1 750 جۇمىس بەرۋشى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. ارينە, بيۋدجەتكە كىرىستىڭ كىرگەنى جاقسى. الايدا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ءالى كۇنگە زاڭسىزدىققا جول بەرىپ جۇرگەنى ويلاندىرماي قويمايدى.
قازاقستاننىڭ سارتاپ دالا, جۋساندى قىرى مەن ەسكىلى-جاڭا شاھارلارىن تۇراقتى مەكەن ەتكەن شەتەلدىكتەردىڭ سانى دا جىل وتكەن سايىن ارتا تۇسۋدە. «سوڭعى دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, قازىرگى ۋاقىتتا ەلدە 138 مىڭنان استام شەتەلدىك ازامات تۇراقتى تۇرادى. ولاردىڭ 22 312-ءسى قازاقستان ازاماتتىعىن جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن العان بولسا, 19 198 قانداسىمىز رەسمي تۇردە قازاقستان ازاماتى اتانعان. ال 1 808 شەتەلدىك پرەزيدەنت جارلىعىنا سايكەس قازاقستان ازاماتى اتانىپ, قۇجاتتارىن رەسىمدەگەن ەكەن. سونداي-اق 17 179 ادامعا قاتىستى قازاقستان ازاماتتىعىنان ايىرىلۋ تىركەلدى, ونىڭ ىشىندە 1 142 ادام قوس ازاماتتىق فاكتىسى بويىنشا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان», دەيدى س.سەيىتجانوۆ.
ەلىمىز بويىنشا ىشكى كوشى-قون پروتسەستەرىنە جىل سايىن ميلليونداعان ادام قاتىسادى. ىشكى كوشى-قون مونيتورينگى وبلىسىشىلىك كوشى-قوننىڭ شامامەن 75 پايىزىنا جانە وبلىسارالىق كوشى-قوننىڭ 25 پايىزىنا تيەسىلى ەكەنى بەلگىلى بولىپ وتىر.
زاڭسىز كوشى-قون قاي ەلدىڭ بولماسىن دامۋىنا كەرى اسەر ەتەتىنى ءمالىم. 2005 جىلى فرانتسيادا بولعان جانجال, 1998 جىلى يندونەزيادا انتيمميگرانتتىق قايشىلىقتاردان تۋىنداعان ماسەلە سالدارىنان سۋحارتو رەجىمىنىڭ قۇلاعانىن الەم جۇرتى كوردى. جالپى, ميگرانتتاردىڭ قاتىسۋىمەن بولاتىن الەۋمەتتىك قايشىلىقتار مەملەكەتتىك بيلىككە جانە حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ايتارلىقتاي كەرى اسەر ەتەتىنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما ىسپەتتى. ەكونوميكالىق دامۋ پروتسەسىندە زاڭسىز ميگرانتتاردىڭ ارتۋى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىندە ايتارلىقتاي قيىندىقتار تۋعىزاتىنى دا راس.
تاعى ءبىر دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, تابىسى ءتاۋىر مەملەكەتتەردە كوشىپ-قونۋشىلارعا جۇمىس كۇشىنىڭ 18,5 پايىزى تيەسىلى ەكەن. قايبىر جىلدارى جاھاندا كوشىپ-قونۋشىلاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋعا مۇمكىندىگى مول ەكەندىگى ايتىلعان. كەلۋشىلەردىڭ 70 پايىزدان استامى ەكونوميكالىق بەلسەندى بولسا, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ اراسىندا بۇل كورسەتكىشتىڭ 60%-دان تومەنى ەكەنى بەلگىلى بولعان. سوڭعى جىلدارى تورتكۇل دۇنيەدەگى ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ سانى وسپەسە, كەمىگەن ەمەس. دەمەك, الەمدە بار ميگراتسيا پروبلەماسىن ءبىزدىڭ ەل دە سىرت اينالىپ كەتە المايدى. سوندىقتان ەڭبەك ميگرانتتارى ماسەلەسىنە كەلگەندە قۇزىرەتتى قاتار ءبولىسىپ العان ۆەدومستۆولارمەن بىرگە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتەر دە ساۋىسقانداي ساق بولعانى ءجون. ولاي بولماعان جاعدايدا زاڭسىزدىقتىڭ, كريمينالدىق توپتاردىڭ ارەكەتتەرىنىڭ تىيىلا قويۋى ەكىتالاي. الەمدەگى تاجىريبەنىڭ ءوزى سونى بايقاتىپ وتىر.