ءۇي حۋا قازىرگى ەڭ تانىمال قىتاي جازۋشىسى. ونىڭ ءار رومانى كىتاپ بولىپ شىعىسىمەن-اق تەز تارالىپ كەتەدى. بۇندا نە سيقىر بار دەپ ويلارسىز, بۇل ونىڭ تەك ۇلت تاعدىرىنا ساياتىن وقيعالاردى ارقاۋ ەتۋى, سول ۇلتتىڭ ىشىندەگى مۇڭ مەن زاردى اق قاعاز بەتىنە تۇسىرۋىندە ەدى. جازۋشى العاش رەت قازاق جۋرناليسىنە سۇحبات بەرگەنىن ايتىپ, ءوز شىعارماشىلىعى, روماندارى تۋرالى, قازىرگى ادەبي ورتا, نوبەل سىيلىعى حاقىنداعى ويلارىمەن ءبولىستى. ءتىپتى ول وزىنە اباي قۇنانباەۆتىڭ ولەڭدەرى اسەر ەتكەنىن جاسىرمادى.
كاۆاباتا ماعان بۇعاۋ سالدى
– ءسىزدىڭ شىعارماشىلىق ءومىرىڭىزدى ءتىس دارىگەرىنەن جازۋشىلىققا دەيىن دەپ ايتۋعا بولادى. تانىمال قىتاي جازۋشىسى لۋ شۇن دا دارىگەرلىكتى تاستاپ, جازۋشىلىقپەن اينالىسقان. بۇل ۇندەستىك پە؟
– دۇرىس ايتاسىڭ, ءبىر جاعىنان بۇل شىعارماشىلىق ۇندەستىككە جاتادى. جازۋشىلار اراسىندا مەديتسينانى وقىعاندار بارشىلىق, بىراق كوپ ەمەس. ال لۋ شۇنعا كەلسەك, ونىڭ سول كەزدەگى ءرولى باسقاشا بولدى. سول ءۇشىن دە كوپتەگەن قىتايلىق مەديتسينا مەن ادەبيەتتىڭ اراسىندا مىزعىماس بايلانىس بار دەپ تۇسىنەدى. شىندىعىندا, بۇل ەكى سالا اراسىندا ەشقانداي قاتىپ سەمگەن بايلانىس جوق. لۋ شۇن كەزىندە جاپونياعا بارىپ مەديتسينا وقىعانىن بىلەمىز, بىراق ول ەلىنە قايتقان سوڭ دارىگەر بولىپ جۇمىس ىستەگەن جوق. ونىڭ بۇل سالادا ءبىلىمى جوعارى بولعانىمەن, وكىنىشكە قاراي كلينيكالىق تاجىريبەسى از بولاتىن. مەن مەكتەپتى بىتىرە سالىسىمەن شاعىن قالاشىقتىڭ اۋرۋحاناسىندا جۇمىس ىستەدىم. بۇل 1978 جىلدارى ەدى, ول كەزدە قىتاي ەندى عانا سىرتقا ەسىك اشۋ ساياساتىن جاريالاپ, كوپتەگەن سالادا ەلىمىز مەشەۋ كۇيدە بولعانىن جاسىرۋعا بولمايدى. مەن ول قالاشىققا ءوزىم جۇمىس ىزدەپ بارعان ەمەسپىن, ۇكىمەت مەنى سوندا جۇمىس بولىسىمەن جىبەرگەن. كوپتەگەن سىنىپتاسىم زاۋىتقا جۇمىسقا ورنالاستى, ال مەن ءتىس دارىگەرى بولۋدى تاڭدادىم. جۇمىسقا شىققان ءبىرىنشى كۇنى ءبىر ناۋقاستىڭ ءتىسىن جۇلدىم. وسى سالادا تاپجىلماي بەس جىل ىستەدىم. ايتايىن دەگەنىم, مەنىڭ كلينيكالىق تاجىريبەم بولعانىمەن, مەديتسينالىق ءبىلىمىم جەتكىلىكسىز بولدى.
– ءسىز ءبىر سوزىڭىزدە «مەنى كاۆاباتانىڭ قانجارىنان كافكا قۇتقاردى, سول ءۇشىن مەن كافكاعا العىس ايتقىم كەلەدى, مەنىڭ سانامدى وياتقان كافكا بولدى» دەيسىز.
– العاش قولىما قالام ۇستاعان جىلدارى, انىعىن ايتسام ءتورت جىل بويى ياسۋناري كاۆاباتانى وزىمە ۇستاز تۇتتىم, ءتىپتى وعان عاشىق بولدىم, ونىڭ جازۋ ءستيلىن ءالى دە ۇيرەنىپ كەلەمىن. بىراق ۇنەمى ءبىر جازۋشىنىڭ ىڭعايىنا جىعىلىپ, سونى عانا وقۋ ەندى عانا قولىنا قالام ۇستاعان جاس جازۋشى ءۇشىن قاۋىپتى جاعداي. شىنىن ايتسام, كاۆاباتا ماعان قانات بەرگەننىڭ ورنىنا بۇعاۋ سالدى, ويتكەنى مەن ءوزىمدى تابا الماي قالدىم. وسىلاي ەلەگىزىپ جۇرگەندە, كافكا پايدا بولا كەتتى. ول ەركىندىككە, جازۋ ەركىندىگىنە, قالاعانىمدى جازۋعا ۇيرەتتى, سودان كەيىن عانا مەن ءوزىمدى تاپتىم. بىراق مەن ارينە كاۆاباتاعا العىس ايتۋىم كەرەك, ويتكەنى ول ەندى عانا شىعارما جازىپ جۇرگەندە نە جازسام دا تەرەڭ جازۋعا ۇيرەتتى. بۇل مەن ءۇشىن ماڭىزدى.
– «ون سەگىز جاستاعى ساپار» اتتى رومانىڭىزدا ءوسىپ كەلە جاتقان جاستىڭ ءومىرىن سۋرەتتەيسىز. وسى روماننىڭ نەگىزگى وقيعالارىن باستان كەشىردىڭىز بە؟
– سەن ايتىپ وتىرعان شىعارمام ءوزىمدى تاپقان العاشقى رومانىم دەپ بىلەمىن, ونىڭ ۇستىنە وسى روماندا ويىمداعىنى ەركىن جازا الدىم. ءتىپتى بۇل تۋىندىم ادەبيەتتەگى باسپالداعىم بولدى, وسى روماندى جازعاننان كەيىن قاناتىم قاتايدى, قالامىم ۇشتالدى. رومانداعى وقيعالاردى ءوز باسىمنان وتكەرگەن جوقپىن, بىراق مۇنداي وقيعالار قىتايدا ءجيى بولىپ تۇرادى. 1986 جىلى «ون سەگىز جاستاعى ساپاردى» جازعانىمدا, كىتاپتا سۋرەتتەلەتىن وقيعالار ومىردە بولدى, قازىر دە جوق ەمەس. تەك قىتايدا عانا ەمەس, دۇنيەنىڭ ءار شەتىندە دە وسىنداي وقيعالار بار دەپ ويلايمىن.
– جازۋشىلار شىعارمالارى ارقىلى قوعام شىندىعىن ايتا الا ما؟ مىسالى, «جاۋىنداعى ايقاي» اتتى رومانىڭىزدا الەۋمەتتىك ورتا, قوعام تۋرالى شىندىقتى ايتۋعا تىرىساسىز. تاعدىر, مەيىرىم, مىنەز دەگەن ۇعىمدار ءبىر-بىرىمەن بىتە قايناسىپ, جالعىزدىق, شىدامدىلىق, ادام بولمىسىن تىزگىندەۋ دەگەندەر بۇل شىعارمادا ءجيى كەزدەسىپ, جەتەلەپ وتىرادى.
– جۇرتشىلىق قوعامنىڭ شىندىعىن اقپارات قانا ايتا الادى دەپ ويلاۋعا بەيىم. اقپاراتتىڭ قۇندىلىعى – بەلگىلى ءبىر الەۋمەتتىك وقيعانى تەز حابارلاۋ, ال ادەبيەت ول جاعىنان باياۋلاۋ ەكەنى بەلگىلى. مەنىڭ ويىمشا, ادەبيەت ايتاتىن الەۋمەتتىك شىندىق ماڭگىلىك. ماڭگىلىك شىندىقتى ادەبيەت قانا ايتا الادى. الەۋمەتتىك وقيعانىڭ بولاشاققا, قوعامدىق ومىرگە اسەرى قانداي دەگەن ماسەلەگە دە وي جۇگىرتۋ كەرەك. ادەبيەت پەن اقپاراتتىڭ ايىرماشىلىعى مىنە, وسى. «جاڭبىرداعى ايقايدى» جازعانىمدا ادام بولمىسىنىڭ قوعامدىق ومىرىندە كورىنىس تاباتىن جالعىزدىق پەن شىدامدىلىعىن كورسەتۋگە تىرىستىم.
ء«تىرى ءجۇر» – مەنى باقىتتى ەتكەن كىتابىم
– شىنىن ايتساق, ءسىزدىڭ اتىڭىزدى ء«تىرى ءجۇر» اتتى رومانىڭىز الىس-جۋىققا تانىتتى. بۇل شىعارمانى تولىق وقىپ شىقتىم, كەرەمەت اسەر الدىم. وسى روماندى جازۋ يدەياسى قالاي تۋدى؟ بۇل شىعارما قانشا تىلگە اۋدارىلدى؟
– ء«تىرى ءجۇردى» 1992 جىلى اياقتادىم, ودان كوپ ۋاقىت بۇرىن قىتاي حالقى مەن ونىڭ تاعدىرىن بايلانىستىراتىن ءبىر شىعارما جازعىم كەلدى. ويتكەنى حح عاسىرداعى قىتاي حالقى كوپ نارسەنى باستان كەشتى, وسى وي مەنى شىعارما جازۋعا يتەرمەلەدى. سوسىن 1991 جىلى وسى روماندى جازۋعا وتىردىم. قىتايدا 16 ميلليوننان استام تيراجبەن ساتىلىپ, قىرىق تىلگە اۋدارىلعان رومانىمنىڭ مۇنشالىقتى تابىس اكەلەتىنىن العاشىندا بىلگەن جوقپىن. ء«تىرى ءجۇر» – مەنى باقىتتى ەتكەن كىتابىم.
– ءار ەلدە, ءار ۇلتتا شۇي فۋگۋي سياقتى كەيىپكەرلەر بار. ءسىز بۇل روماندى باستاعاندا ونىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قالاي اياقتاۋدى جوسپارلادىڭىز با؟
– ءيا, شۇي فۋگۋي سىندى ادامدار ءار ەلدە تالاي قيىندىقتان سۇرىنبەي ءوتىپ, امان قالعان. ادامدار ءتىرى قالۋ ءۇشىن ءومىر سۇرەتىنىن جاقسى تۇسىنەمىن, سول ءۇشىن وسى يدەيا سەن ايتىپ وتىرعان كىتاپتى اياقتاۋعا شابىتتاندىردى.
– قانشا ۋاقىتتا ءبىر رومان جازاسىز؟ كوپ جازاتىنداردىڭ قاتارىنداسىز با؟
– مەن كوپ جازبايمىن. العاشقى رومانىم 1991 جىلى جارىق كوردى. «ۆەنچىڭ» اتتى كىتابىم بىلتىر باسپادان شىقتى. وتىز جىلدا التى رومان عانا جازدىم, وسى جىلدار اراسىندا ءبىراز اڭگىمەلەر مەن وچەركتەر جيناعىم شىقتى. قىتاي جازۋشىلارىنىڭ ىشىندە از جازاتىن جازۋشى ەسەبىندەمىن.
– ءسىزدىڭ روماندارىڭىز شاعىن جانە زاماناۋي ۇلگىدە جازىلعانىن بىلەمىز. مەنىڭ ويىمشا, قازىرگى وقىرماندار قىسقا روماندارعا قىزىعاتىن سياقتى. مو يان مىرزا: «رومان دەگەن ۇزاق بولۋى كەرەك», دەيدى. ءسىز قالاي ويلايسىز؟
– دۇرىس ايتاسىڭ, مەنىڭ روماندارىم تىم ۇزاق ەمەس, ال مو ياننىڭ روماندارى وتە كولەمدى. «باۋىرلار» دەگەن رومانىم عانا ۇلكەندەۋ, 500 000 ارىپتەن تۇرادى. مو ياننىڭ دا شەكسپير سياقتى شەشەندىك قابىلەتى باسىم, ونىڭ روماندارىنىڭ ءستيلى ۇزىن-سونارلىق دەسەك, ال مەنىكى ۇنەمشىلدىك بولۋى مۇمكىن.
– «شۇي سانگۋاننىڭ قان ساتۋىنداعى» سۋرەتتەلەتىن وقيعالار ومىردە بولعان با؟ باس كەيىپكەردىڭ قايتا-قايتا قان بەرۋى جاڭا قوعام ازاماتىنىڭ كۇنكورىس قامى ءۇشىن جاساعان شاراسىزدىعى دەپ تۇسىنەمىز بە؟
– بۇرىن شۇي سانگۋان سياقتى ادامدار بولعان, ءالى دە بار. ءومىرى قيۋلاسپاعاندا, تۇڭىلگەندە, ول قانىن ساتىپ, قيىندىقتاردان امان قالدى. وسى تۇرعىدان ول وپتيميست ادام. بۇل جاعىنان ول ء«تىرى جۇردەگى» فۋگيگە ۇقسايدى, ولار دا وپتيميست ادامدار. ء«تىرى ءجۇر» رومانى ارقىلى قىتايلاردىڭ قيىندىقتاردان قالاي امان قالعانىن جازعىم كەلدى. «شۇي سانگۋاننىڭ قان ساتۋى» ارقىلى قىتايلاردىڭ قالاي ءومىر سۇرگەنىن باسقالارعا تۇسىندىرسەم دەگەن ويدا بولدىم.
اباي قۇنانباەۆتىڭ ولەڭدەرى اسەر ەتتى
– قىتاي ادەبيەتىندەگى قازىرگى تەندەنتسيالار قانداي؟ وقىرماندار ولەڭدى جاقسى وقي ما, الدە رومانداردى ما؟
– قىتاي ادەبيەتىن باقىتتى ادەبيەت دەپ ايتۋ كەرەك, ويتكەنى ونىڭ وقىرماندارى وتە كوپ. قىتاي – الەمدەگى حالقى ەڭ كوپ ەل. كوركەم شىعارمالاردى وقيتىنداردىڭ ۇلەسى تىم كوپ بولماسا دا, جەتەرلىك. سوندىقتان قىتايدا روماندى وقيتىنداردىڭ سانى باسىم, ال پوەزيانى دا ۇناتاتىندار از ەمەس.
– جازۋدان شارشاعاندا قالاي دەمالاسىز؟
– مۋزىكا تىڭدايمىن, فيلمدەر كورەمىن جانە كەيدە ونلاين شاحمات وينايمىن.
– ەگەر قاتەلەسپەسەم, وتكەن جىلى ءسىز ادەبيەت سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنىلدىڭىز, بۇل سىيلىق ءسىزدى نەسىمەن قىزىقتىرادى؟ جالپى, جازۋشى ءۇشىن ادەبي سىيلىقتار قانشالىقتى قاجەت؟
– ادەبيەت سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعى – ەڭ ىقپالدى ادەبي سىيلىق. باسقا ادەبي سىيلىقتار سياقتى بۇل دا جازۋشىعا اسا قاجەت تە ەمەس دۇنيەنىڭ ءبىرى. جازۋشىعا كەرەگى شىعارمانى قالاي جاقسى جازۋى بولماق. ادەتتە شىعارما جارىققا شىققاندا ونى سىنايدى نەمەسە ماقتايدى. ال الدەبىر سىيلىقتى الا الامىن با, جوق پا دەگەندەر جازۋشىنىڭ ەركىنەن تىس نارسە. سوندىقتان مەن ادەبي سىيلىق تۋرالى ەشتەڭە ويلامايمىن, ويتكەنى بۇل مەنىڭ قالاۋىمداعى نارسە ەمەس. مەنىڭ قالاۋىمداعى جالعىز نارسە – ءار شىعارمامدى جاقسى جازۋ.
– نوبەل سىيلىعىنا قىتاي جازۋشىلارىنان كىمدەر لايىق دەپ ويلايسىز؟
– بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ وتە قيىن, ەڭ ۇتىمدى جاۋاپ مو يان نوبەل سىيلىعىنا لايىق, ويتكەنى ول بۇل سىيلىقتى الدەقاشان الدى عوي.
– قازاق ادەبيەتىمەن تانىسسىز با؟ روماندارىڭىزدىڭ قازاقستاندا كىتاپ بولىپ شىققانىن قالايسىز با؟
– شىنى كەرەك, قازاق ادەبيەتى تۋرالى بىلەتىنىم شامالى. اباي قۇنانباەۆتىڭ ولەڭدەرىن عانا وقىدىم, بىراق قاتتى اسەر الدىم. بولاشاقتا قازاقستاندا كىتاپتارىم شىعار دەپ ۇمىتتەنەمىن. قازاقستاندا ء«تىرى ءجۇر» مەن ءوزىڭ ايتقان «شۇي سانگۋاننىڭ قان ساتۋى» شىعۋى مۇمكىن. ءسوزىمنىڭ سوڭىندا سۇحباتقا شاقىرعانىڭ ءۇشىن, مەنىڭ شىعارماشىلىعىم تۋرالى كوپ بىلگەنىڭىز ءۇشىن راحمەت ايتقىم كەلەدى.
اڭگىمەلەسكەن
دۇيسەنالى الىماقىن,
«Egemen Qazaqstan»