باستى مىندەت – زاڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋ

– دوسجان سارمانقۇل ۇلى, بۇگىنگى تاڭدا سوت رەفورماسىنىڭ ءجۇرىپ جات­قان­دىعىنان حاباردارمىز. قوعام­دا زاڭ ۇستەمدىك ەتۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كە­رەك؟

– كوپتەگەن وڭ وزگەرىستىڭ بولىپ جاتقانى انىق. سوت ىسىندە ىلگەرىلەۋ بار. ءبىز بۇگىنگى كۇنى ءوز تاراپىمىزدان قول جەتكىزگەن تابىستارىمىزدى ءتىزىپ جاتپاي-اق, ءالى دە ارىلا الماي وتىرعان ورتاق كەمشىلىكتەرگە توقتالىپ, ودان شىعۋ جولدارى جونىندە وي بولىسسەك. سوتقا ەشكىم دە جەتىسكەننەن كەلمەيدى. ءزابىر شەگىپ قاجىعان, سان سوعىپ الدانعان, قىسىم كورىپ تورىققان, ارى تاپتالىپ, نامىسى قورلانعاندار اراشا ىزدەپ كەلەدى. ۇمىتپەن, سەنىممەن كەلەدى. داۋ-دامايلى ىستەردىڭ قارالىپ, شەشىمىن تابار جەرى نەگىزىنەن اۋدان­دىق, قالالىق سوتتار. نارازىلىق پەن جوعارىعا شاعىمدانۋدىڭ باستاۋى دا سول جەردە. سوت شەشىمىنە ەكى جاقتىڭ دا كەلىسپەي جاتاتىن كەزدەرى از ەمەس. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. باستى سەبەپ, كوپشىلىكتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتسىزدىعىنان. ازاماتتىق, قۇ­قىق­تىق قارىم-قاتىناستى زاڭ بويىنشا رەتتەستىرە بىلمەيدى.

– سۋديالار تاراپىنان كەتىپ جاتقان كەمشىلىكتەر كەزدەسە مە, كەز­دەسسە مۇنداي كەلەڭسىزدىكتى جويۋ باعىتىندا قانداي شارۋالار اتقا­رى­لۋدا؟

– ارينە, كەمشىلىكتىڭ ورىن الا­تىن­دىعى شىندىق. ءىستىڭ قاراۋىن مەرزىمىنەن سوزىپ, نە ءاتۇستى قاراپ, ۇكىمنىڭ كوشىرمەسىن ۋاقتىلى بەرمەي, الدىنا ارىز-شاعىممەن كەلگەن كىسىگە كوڭىل بولمەۋ, دۇرىس قابىلداماي, ءتىپتى كەيدە مۇلدە قابىلداماي قويۋ, دورەكى مىنەز كورسەتۋ, تاعى باسقا دا تولىپ جاتقان سۋديا ادەبىنە سىيمايتىن جات قىلىقتار تۋىنداپ جاتاتىنىن اشىپ ايتۋىمىز كەرەك. وسىنىڭ ءبارى سوت قابىلداۋىنا كەلگەن ازاماتتاردىڭ وكپە-رەنىشتەرىن تۋدىرادى. اراگىدىك بولسا دا كەزدەسىپ قالاتىن وسى جايتتار بۇكىل سوت جۇيەسىنىڭ بەدەلىن تۇسىرۋگە سەبەپشى بولادى. سوت جۇيەسىنىڭ الدىنا قويىلعان مىندەت – زاڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋ, بۇل مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن سۋديالار شىعاراتىن سوت اكتىلەرى زاڭدى ءارى ءادىل بولۋى قاجەت. سۋديانىڭ ءار قادامى, ءىس-ارەكەتى, تىنىس-تىرشىلىگى ۇنەمى كوپشىلىكتىڭ نازارىندا. سوندىقتان ءاربىر سۋديا ءوز بەدەلىنىڭ تومەندەمەۋىن ءبىر ءسات تە ەستەن شىعارماۋى كەرەك. سوندا عانا حالىق سەنىمى ارتا بەرمەك. ابىروي-بەدەل ادال اتقارعان جۇمىسپەن كەلەدى. ادالدىقتىڭ نەگىزى – ادىلدىكتە ياكي ادال شەشىمدە.

– سوت جۇيەسىندەگى مەدياتسيانىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟

–ەلىمىزدىڭ ەجەلگى تاريحىنا ءۇڭى­لىپ, قوعامداعى داۋ-شاردى قالاي شەشكەندىگىن, بىرلىككە قالاي باستا­عانىنا نازار اۋداراتىن بولساڭىز, ىقىلىم زاماننان بەرى دانا بيلەرىمىز ءجۇز پايىز داۋلاردى مەدياتسيا جولىمەن شەشكەن. بۇنىڭ سەبەبى – بيلەرىمىزدىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرگە يە بولىپ, ءتىل ونەرىن تاماشا مەڭگەرۋى, سونىمەن قاتار ۇلى دالادا قالىپتاسقان ەجەلگى ادەت-عۇرىپ. قازاق قوعامىندا بيلەردى سايلاۋ, تاعايىنداۋ نەمەسە بەكىتۋ دەگەن تۇسىنىك بولماعان. ءبيدى حالىق تاڭداعان. حالىق ءبيدىڭ تابيعات سىيلاعان شەشەندىك, اقىل-پاراسات, قىزىل تىلدە ەشكىمگە دەس بەرمەس قاسيەتتەرىنە, قارا قىلدى قاق جاراتىن ادىلدىگىنە قاراپ, «دالا زاڭىنىڭ» نەگىزگى قاعيدالارى مەن نورمالارىن ءبىلۋى, وزىنە دەيىنگى اتاقتى بيلەردىڭ ۇلگىلى سوزىنەن ءنار الۋىنا ايرىقشا نازار اۋدارعان.

قازاق دالاسىنىڭ دامىعان سان-سالالى وركەنيەتتى بولعانى بار­شا­عا ايان. باسقاسىن ايتپاعاندا, «ەسىم­حاننىڭ ەسكى جولى» مەن «قاسىم­حاننىڭ قاسقا جولى», ءاز تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسىنىڭ» ءوزى نەگە تۇرادى. دەمەك بىزدە ۇلگى الارلىق نەگىز بار, ەندەشە نەگە ۇيرەنبەيمىز, نەگە ۇردىسكە ەنگىزبەيمىز؟ ايتىپ وتىرعانىم كەسەك مىنەز بەن كەسىمدى ءسوز. ءادىل دە تۋرا ايتىلعان شەشىم. ءۋاجدى ءسوز ايتا بىلگەن بي, سول ۋاجگە توقتاي بىلگەن حان مەن قارا, باتىر مەن باعلان. قازاق حاندىعى تۇسىندا, ءتىپتى وعان دەيىن بيلەر بۇگىنگى مەملەكەتتىك بي­لىكتىڭ مىندەتتەرىن اتقارىپ كەلگەن. ياعني بيلەر اتقارۋشىلىق, زاڭ شىعا­رۋ­شىلىق, بيلىك ايتىپ ەل باسقارۋ قىزمەتتەرىنىڭ بارلىق تۇرلەرىنە ارالاستى. بۇگىنگىنىڭ ءبيى ءبىرىنشى كەزەكتە حالىققا سوت تورەلىگىن شىنايى ءارى تۋراشىلدىقپەن جۇزەگە اسىرۋدا ءادىل بيلىگىمەن تانىلعان, سوتتىق فۋنكتسيانى اتقاراتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشى. بيلەر كەسىمى حالىق كوڭىلىندە كۇمان تۋعىزباستاي سەنىمدى بولۋى شارت.

– ءاربىر سۋديا ءوز ماماندىعى تەك كۇن كورىس كاسىبىم دەپ قانا ۇقپاي, ونى شىعارماشىلىق دارەجەگە كوتەرۋى قاجەت پە سوندا؟

– سۋديانىڭ سوت پروتسەسىن جۇرگىزۋى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە شەبەرلىكتى قاجەت ەتەتىنى شىندىق. سەرگەك سەزىم, ءدال ساتىندە ايتىلعان ءسوز بەن بۇلتارتپاس سۇراق, ءاربىر ءساتتى قالت جىبەرمەي قاداعالاپ, ىشتەي وي قورىتىپ وتىرۋ. وسى ورايدا, وراشولاقتىعىنان تۇسىنىكسىز جازىلعان بالدىر-باتپاق شەشىمدى وقىعاندا كەيبىر ارىپتەستەرگە قارىن اشادى. قىنجىلاسىڭ. ء«تىل دەگەنىمىز – ويدىڭ كيىمى» دەپتى ءبىر دانىشپان. ال قازاق ء«تىل باس جارادى, باس جارماسا تاس جارادى» دەپ ءبىر-اق قايىرعان. وي انىقتىعىنان بارىپ انىق ءسوز شىعادى. ويلاۋ مادەنيەتىنەن بارىپ سويلەۋ مادەنيەتى قالىپتاسادى. ءاربىر سۋديانىڭ, ءاربىر توراعانىڭ ويلاۋ مادەنيەتى مەن سويلەۋ مادەنيەتىن مەڭگەرۋى بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى.

– قۇقىقتىق مەملەكەتتە سوت بيلىگى قوعامداعى الەۋمەتتىك تەڭدىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى ەمەس پە؟

– قاي ەلدى, قاي زاماندى الساڭىز دا, سوت جۇيەسىنە قاراپ, قوعامداعى بيلىك جايى, ونىڭ حالىق مۇددەسى الدىنداعى ادالدىعى تۋرالى پىكىر قالىپتاسادى. سونداي-اق سۋديالار ۇنەمى حالىق­پەن تىكەلەي قارىم-قاتىناستا بول­عان­دىقتان, ولاردىڭ مورالدىق بەي­نە­سى مەن كاسىبي جەتىستىگى قىزمەت با­رى­سىندا ەرەكشە ءرول اتقارادى. سون­دىق­تان ءاربىر سۋديا سوت بيلىگىنىڭ تا­ۋەل­سىز­دى­گىن نىعايتۋعا, ءوز كاسىبىنىڭ بە­­دە­لىن ارت­تىرۋعا, سوت تورەلىگىن نى­عاي­تۋعا قا­تىستى جۇمىستاردى ادال جۇزە­گە اسى­رۋعا ءتيىس. ەجەلگى انتيكالىق دا­ۋىر­دەن بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان بي­ل­ەر ءداستۇرى زامان وزگەرگەن سا­يىن وزگە­رىپ, جاڭارىپ وتىرعانىمەن, نەگىزى, مىندەتى, تالاپتارى سول قالپىندا تۇر. ويتكەنى ولار كەزىندە قازاق حان­دى­عى­نىڭ دانالارى اتانسا, ەندى بۇگىندە قا­زاقستان مەملەكەتىنىڭ بەدەلىنە اينا­لىپ وتىرعانى انىق.

– «مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن ءتىل ءبىلۋدى مىندەتتەۋ كەرەك» دەگەن پىكىردى ءجيى ەستيمىز. سوندا ماسەلەنى مىندەتتەمەي, زاڭ شىعارماي شەشۋگە بولماي ما؟

– بۇل كوپ تالقىلانىپ جۇرگەن تاقىرىپ. ءبارىمىز سىن ايتامىز. زاڭ شىعارۋ كەرەك دەيمىز, اتا زاڭداعى 7-باپتىڭ 2-بولىگى قابىلدانار كەزدە دە كوپ داۋ تۋعىزعانىن جاقسى بىلەمىز. بۇگىنگى كۇندە دە وسى 2-بولىگىن الىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن پىكىر ءجيى كوتەرىلۋدە. زاڭ قوعامداعى بەلگىلى ءبىر قاتىناستاردى رەتتەۋ ءۇشىن قابىل­دانادى. ال ءبىز, بۇگىنگى ءتىل اياسىنداعى زاڭداردى تولىققاندى پايدالانىپ جاتقان جوقپىز. اتا زاڭىمىزدىڭ 7-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىندا ورىس ءتىلى رەسمي تۇردە قازاق تىلىمەن تەڭ قولدانىلادى» دەلىنگەن. ەندەشە, مەملەكەتتىك دارەجە العان قازاق ءتىلى باسقا تىلدەردەن وق بويى, تىم بولماسا ءبىر سۇيەم الدا تۇرۋى كەرەك ەمەس پە؟! قازاقتىڭ جالپاق سوزىمەن ايتقاندا, ءبىر وتار قويدى باس­تاپ جۇرگەن سەركەدەي الدىندا بولۋ كەرەك. ء«تىل تۋرالى» زاڭنىڭ 4-بابى, ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ 14-بابى, قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكستىڭ 30-بابى وسى قاعيدالاردى ساقتايدى. ولاي بولسا, كەز كەلگەن دەڭگەيدەگى ۇلكەندى-كىشىلى جيىن مەملەكەتتىك تىلدە وتكىزىلىپ, باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ قۇقىقتارىن بۇزباۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىندەرگە اۋدارماشىنىڭ كومەگى كورسەتىلگەنى ءجون. بۇل ناعىز ادىلەتتىلىك بولار ەدى.

بۇگىنگى كۇنى دەموكراتياسى دامىعان كەز كەلگەن الدىڭعى قاتارلى ەلدەردە سول ەلدىڭ ءتىلىن بىلمەگەن ازامات جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ, سول ەلدىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە جۇمىس اتقارا المايدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىن ازاماتتاردىڭ ارتى قۇز, الدى بيىك شىڭ, بولاشاعى ب ۇلىڭعىر بولۋى كەرەك. سوندا عانا ءاربىر اتا-انا بالاسىن مەملەكەتتىك تىلدەگى بالاباقشا مەن مەكتەپكە بەرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋگە ءماجبۇر بولادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋدىڭ قاجەتتىلىگىن تۋدىرماي, ءتىلدىڭ مارتەبەسى ءوز دەڭگەيىنە كوتەرىلمەيدى.

– ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك العانىنا وتىز جىلدان استى. وسى ۋاقىتتا ءتىلىمىزدىڭ ەگەمەندىككە جەتپەۋى وكى­نىشتى ەمەس پە؟

– ارينە, ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن سوزدەن ناقتى ىسكە كوشىپ, ءبىر-ءبىر كىرپىش بولىپ قالاناتىن كەز كەلدى. سول سەبەپتى اقمولا وبلىستىق سوتى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ سوت سالاسىنداعى قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا بىرقاتار ءىس-شارا اتقارۋدا. سوت سالاسىندا سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلىنىڭ ءتارتىبى ازاماتتىق پرو­تسەستىك كودەكستىڭ 14-بابىندا, قىل­مىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ 30-با­بىن­دا ناقتى كورسەتىلگەن. الاي­دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە سۋديالار تاراپىنان وسى ەكى زاڭ تالابى دا تولىققاندى ورىن­دالماۋدا: تەرگەۋ ورگاندارىمەن ال­عاش­قى تەرگەۋ كەزىندە جىبەرىلگەن كەم­شىلىكتەر سوتتار تاراپىنان ەشبىر سىن ەسكەرتپەسىز, تۇزەتۋسىز قالۋدا. ماسەلەن, قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ 30-بابىنا سايكەس «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىندا قىلمىستىق سوت iسiن جۇر­گi­زۋ قازاق تىلىندە جۇرگiزiلەدi, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە قازاق تىلىمەن قاتار رەسمي تۇردە ورىس ءتىلى, ال قاجەت بولعان كەزدە باسقا تiلدەر دە قولدانىلادى» دەلىنگەن. قىلمىستىق پروتسەستى جۇرگىزەتىن ورگان ءىستى ورىس تىلىندە نەمەسە باسقا تىلدەردە جۇرگىزۋ قاجەت بولعان كەزدە سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلىن وزگەرتۋ تۋرالى ءۋاجدى قاۋلى شىعارادى. بۇل كەز كەل­گەن قىلمىستىق ءىس ءاۋ باستان تەك مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلۋى كەرەكتىگىن, وكىنىشكە قاراي, كوپ جاعدايدا تەرگەۋ ورگاندارى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ ءتىلىن ورىس نەمەسە باسقا دا تىلگە ءۋاجدى قاۋلى شىعارماي تۇرىپ, ورىس تىلىندە جۇرگىزىپ, جوعارىدا كورسەتىلگەن زاڭ نورمالارىن بۇزۋدا. سونىمەن قاتار كۇدىكتىگە, ايىپتالۋشىعا ونىڭ سوت ءىسىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ تۋرالى قۇقىعىن جان-جاقتى تۇسىندىرمەيدى. سول سەبەپتەن قىلمىستىق ىستەردى قاراۋدا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسى كوتەرىلمەي وتىر. كوپتەگەن جاعدايدا تەرگەۋ امالدارىن جۇر­گى­زۋشى تۇلعا مەملەكەتتىك ءتىلدى ءوزى جەتىك بىلمەگەندىكتەن, نە بولماسا ءبىرلى-جارىم ىسكە قاتىسۋشى ازاماتتار مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەگەندىكتەن اۋدار­ماشى قاتىستىرىپ ءىس جۇرگىزۋگە قي­نا­لىپ, وزدەرىنە تاۋەلدى ايىپتالۋشىلاردان ء«ىستىڭ ورىسشا جۇرگىزىلۋىن قالايمىن», «ورىس ءتىلىن جەتىك بىلەمىن» دەگەن ارىز الادى دا, ءىستى ورىس تىلىندە جۇرگىزەدى. كۇدىكتىنىڭ قاي ءتىلدى جەتىك بىلەتىنى سۇرالمايدى. ال قر قىجك 320-322-باپتارىنىڭ تالاپتارىنا ساي قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوتتالۋشىلار قازاق ۇلتىنىڭ تۇلعالارى بولعان كەزدە, سۋديالار ءىستى قابىلداپ الۋ بارىسىندا جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەردى جان-جاقتى انىقتاپ, پرينتسيپتىك باعا بەرۋى كەرەك.

ال ازاماتتىق ىستەرگە كەلەتىن بول­ساق, ءىس جۇرگىزۋ ءتىلى سوتقا ارىز بە­رۋ­شى­ تالاپكەرگە بايلانىستى. الاي­دا كوپتەگەن ۇلتى قازاق ازامات­تار­­دىڭ وزدەرى تالاپ ارىزدارىن ورىس (شەت) تىلىندە بەرىپ, ءىس جۇرگىزۋ ءتىلىن انىقتايدى. ءوستىپ, كوپ جاعدايدا ءىس جۇرگىزۋ ءتىلى ورىس تىلىندە بولادى.

ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ 14-بابىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلى سوتقا تالاپ قويۋ ارىزى (ارىز) بەرىلگەن تىلگە بايلانىستى سوت ۇيعارىمىمەن بەلگىلەنەدى. سوت ءىستى سوت تالقىلاۋىنا دايىنداۋ ساتىسىندا تالاپ قويۋشىنىڭ (ارىز بەرۋشىنىڭ) تالاپ ارىز بەرىلگەن ءتىلدى جەتكىلىكتى دارەجەدە بىلەتىندىگىن, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ءمانى مەن ماعىناسىن تۇسىنەتىندىگىن انىقتاۋعا ءتيىس. سوت تالاپ قويۋشىدان ءتيىستى جازباشا ءوتىنىشحات تۇسكەن جاعدايدا سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلىن وزگەرتۋ تۋرالى ءۋاجدى ۇيعارىم شىعارادى. تاراپتاردىڭ تەڭ قۇقىقتىلىعى قاعيداتىن ەسكەرە وتىرىپ, سوت وسى ماسەلە بويىنشا جاۋاپكەردىڭ دە پىكىرىن انىقتاۋعا مىن­دەتتى.

– اقمولا وبلىسىنداعى جاعداي قالاي؟

– اقمولا وڭىرىندەگى حالىقتىڭ 51 پايىزى قازاق ۇلتى بولا تۇرا, وبلىس سوتتارىمەن مەملەكەتتىك تىلدە قارالىپ جاتقان بارلىق ىستەر مەن ماتەريالداردىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى 2016 جىلى – 1,5, 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 17 پايىزدى قۇرادى. بۇگىنگى كۇنى اقمولا وبلىسىنىڭ سوتتارى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ساياساتىن, ونىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتە وتىرىپ ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان ءىس-شا­رالاردى جۇيەلى تۇردە وتكىزۋدە. قۇقىق قورعاۋ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ سالالارىنىڭ, جەرگىلىكتى بۇقارالىق اقپارات تاراتۋشى مەكەمە باسشىلارىنىڭ, وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋلارىمەن دوڭگەلەك ۇستەل, سەمينارلار وتكىزىلۋىنىڭ ارقا­سىن­دا مەملەكەتتىك تىلدە قارالىپ جات­قان ىستەردىڭ ۇلەسى وسۋدە, بىراق بۇل كور­سەتكىش, ارينە, كوڭىل كونشىتپەيدى.

2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باس­تاپ سۋديالارعا سوت ىستەرىن زەردەلەۋ جانە سوت تالقىلاۋىنا دايىنداۋدى مىندەتتى تۇردە دىبىس-بەينە جازبا ارقىلى جۇرگىزۋ تاپسىرىلدى. اقمولا وبلىسى سوتتارىندا جالپى ءىس جۇرگىزۋ ءتىلى مەملەكەتتىك تىلگە اۋىستىرىلعان ىس­تەردىڭ پايىزدىق كورسەتكىشىن ساراپ­تا­ساق, 2017 جىلى – 140 (0,2 %), 2018 جىلى – 273 (0,5%), 2019 جىلى – 1002 (0,9%), 2020 جىلى – 781 (1,5%), ال 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 997 (2,1%) بولدى.

مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مەكەمەلەر, باسقا ۇيىمدار مەن كاسىپورىندار سوتقا جۇگىنگەندە تالاپ-ارىزداردى مەملەكەتتىك تىلدە ەمەس, باسقا «شەت تىلىندە» بەرىپ, جوعارىدا اتالعان زاڭ تالاپتارىن نەگە ورەسكەل بۇزۋدا؟! بۇل زاڭبۇزۋشىلىقتى قاداعالاۋ قانداي مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قۇزىرىندا؟! بۇل ۇلكەن سۇراق! ال بىزدەر سوڭعى ءۇش جىلدا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا مىن­دەت­­تى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەن تالاپ ارىز «شەت تىلىندە» تۇسكەن جاع­داي­دا جەكە ۇيعارىم شىعارۋدى قولعا الدىق.

سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ جانە ناقتى شارالار قابىلداۋ ءۇشىن وبلىس, قالا, اۋدان اكىمدەرىنە سوڭعى 3 جىل ىشىندە 44, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىنا 36, مەملەكەتتىك مەكەمە باسشىلارىنىڭ اتىنا 48 حات جولداندى. ناتيجەسىندە, مەملەكەتتىك مە­كەمەلەردەن مەملەكەتتىك تىلدە تۇس­كەن تا­لاپ ارىزدار سانى وسۋدە. ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, 2019 جىلى – 22,7, 2020 جىلى – 30,3, 2021 جىلى – 39,9, ال, 2022 جىلدىڭ ەكى ايىندا 42,7 پايىز تالاپ ارىز مەملەكەتتىك تىلدە تۇسكەن. ازاماتتىق ءىس بويىنشا كو­مەك جاسايتىن ادۆوكات, زاڭگەرلەر دە ءتۇرلى سىلتاۋمەن قازاق ءتىلىن اينالىپ ءوتىپ, تالاپ-ارىزداردى وزدەرىنە قولايلى ورىس تىلىندە دايىندايدى. وسىنىڭ سالدارىنان حالىقتىڭ سوت پروتسەسى كەزىندە ورىس تىلىندە ويىن جەتكىزە الماي, قينالىپ جاتقانى تۋرالى دا فاكتىلەر از ەمەس. كەيدە بۇل ءمان بەرمەۋشىلىك ادام تاعدىرىنا اسەر ەتىپ, ورنى تولماس وكىنىشتى جاعدايعا دا اپارىپ جاتىر.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن

بايقال ءبايادىل,

«Egemen Qazaqstan»