سامار جەكە اۋدان بولا الا ما؟

نەگە دەڭىز. ەستەرىڭىزدە شى­عار, اۋداندار بىرىگىپ جاتقان زاماندا شارۋاشىلىقتارى شالقىپ تۇرعان مارقاكول كۇرشىمگە, كاتونقاراعاي ۇل­كەن نارىنعا, تارباعاتاي اقسۋاتقا, ماقانشى ۇرجارعا, سامار اۋدانى كوكپەكتىگە قو­سىلىپ, حالقى جاۋتاڭداپ قال­عان. جۇمىس ورىندارى جابى­لىپ, تۇرعىنداردىڭ كوبى كۇرەك تاپپاي سابىلعان. الا سومكە ارقالاپ, بازارشىلاپ كەتكەندەرى دە سول ۋاقىت. وعان اناۋ كىنالى, مىناۋ كىنالى دەۋدەن اۋلاقپىز. دەسەك تە بولارى بولىپ, بوياۋى ءسىڭىپ كەتكەلى قاي زامان؟! ەندىگى كەزەكتە, اتاپ وتكەن تاعدىرلاس وڭىرلەر جەكە-جەكە اۋدان بولىپ, ءوز قازاندارىندا وزدەرى قايناسا دەگەن حالىقتىڭ ىزگى تىلەگى بار. بۇل تۇرعىدا بىرقاتار تۇر­عىننىڭ پىكىرىن تىڭدا­دىق. ءبارىنىڭ ايتارى سول – اۋداندار بۇرىنعىداي قايتا ءبولىنىپ, جۇمىس ورىندارى كوبەيسە, ءوندىرىس وشاقتارى اشىلسا, اۋىلدارعا جول سالىنىپ, سۋ تارتىلسا دەيدى ءبىر اۋىزدان.

كەيبىر تۇرعىندار الداعى ۋاقىتتا كوكپەكتى اۋدانى اباي وبلىسىنا قاراپ كەتسە, وبلىس ورتالىعىنان الىس قالىپ قويامىز دەپ الاڭدايدى. ارينە, وبلىستىڭ شەكارا سىزىعى قالاي سىزىلاتىنى ءالى بەلگىسىز. دەسە دە سامار ءۇشىن ءتيىمدى شەشىم شى­عا­رىل­سا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى دەسەدى. سوندىقتان دا ەرتەڭىنە الاڭداعان جۇرت پرە­زيدەنتكە حات جولدادى. وسى تۇستا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا باعىت­تالعان حاتتان ءۇزىندى كەل­تىرە كەتەيىك:

«ەگەر قازىرگى كوكپەكتى اۋدانى اباي وبلىسىنا قو­سىل­سا, سامار ءوڭىرى سەمەي قالا­سىنان 350-450 شاقىرىم قاشىق­تىقتا قالادى. 1997 جىلى سەمەي جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىن بىرىك­تىر­گەن كەزدە سامار اۋدانى تاراتىلىپ, بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ كوكپەكتى اۋدانىنا قوسىلدى. اۋدان ورتالىعى كوكپەكتى اۋى­لى بولدى. 25 جىل كولەمىندە ەكى اۋدان بىرىكتىرىلگەنىمەن, سامار اۋىلىنىڭ جانە بۇ­رىن­عى سامار اۋدانىنىڭ باسقا اۋىلدارىنىڭ ينفرا­قۇ­رىلىمى قۇلدىرادى. حا­لىق سانى كۇرت ازايدى. ءوڭىر تۇرعىندارى قۇجاتتارىن رە­سىمدەۋ ءۇشىن كوكپەكتى اۋى­لى­نا 100-200 شاقىرىم جول جۇرۋگە ءماجبۇر بولدى. وسى­­عان قاراماستان, قازىرگى ۋا­قىت­تا سامار اۋىلىندا 6 مىڭنان استام ادام تۇرادى (انىقتاما رەتىندە كوكپەكتى اۋىلىنىڭ حالقى – 5 مىڭ). اۋىلدا قارتتار ءۇيىنىڭ 3 كورپۋسى, اۋداندىق اۋرۋحانا, 3 مەكتەپ, اگروتەحنيكالىق كول­لەدج, بىرنەشە جول جون­د­ەۋ مەكەمەسى, سپورت مەك­تەبى جۇمىس ىستەپ تۇر. وڭىر­دە كوپتەگەن ءىرى شارۋا قو­جا­لىعى مەن سەرىك­تەس­تىك ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. بۇ­­گىنگى تاڭدا سامار اۋما­عىن­داعى 8 اۋىلدىق وكرۋگتە حالىق سانى 13 مىڭنان استام ادامدى قۇرايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى, بالىق شار­ۋا­شىلىعى دامىعان. سو­نى­مەن قاتار تۋريزم سالاسىن جانە تاۋ-كەن ءوندىرىسىن دامىتۋدا الەۋەتى زور.

بۇرىنعى سامار اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ جالعىز تىلەگى – سامارعا اۋدان مار­تە­بەسىن قايتارۋ. اۋدان مار­تە­بەسىن بەرۋ وسى ءوڭىردىڭ ەكو­نوميكالىق دامۋىنا, جا­ڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى­نا جانە جاستاردىڭ اۋىل­­دارعا اعىلۋىنا وڭ سەر­پىن بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز. ول ءۇشىن سامار اۋىلىندا بوس اكىمشىلىك, وندىرىستىك عي­ما­راتتار مەن كوپقاباتتى, كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەر جەت­كى­لىكتى. سىزدەن وسى ماسە­لە بويىنشا تۇرعىندار تالابىن ەسكەرۋدى جانە وڭ شە­شىم قابىلداۋلارىڭىزدى سۇ­­رايمىز», دەيدى قۇرمەتپەن بۇرىنعى سامار اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى.

وتكەن اپتادا كوكپەكتى اۋدانىنا قاراستى سامار وڭى­­رىنە ات باسىن ءبىز دە بۇر­عان­بىز. تۇرعىندارىمەن تىل­دە­سىپ, 1997 جىلدىڭ مامىرىنا دەيىن اۋدان ورتالىعى بولعان اۋىلدى ارالادىق. تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىس­تىق. مەملەكەتتىك, الەۋمەتتىك عيماراتتاردىڭ بارلىعى دەر­لىك ساقتالعان. ءبىلىم وشاق­تا­رىنىڭ جاعدايى جامان ەمەس. اۋرۋحاناسى دا اجەپتاۋىر ۇل­كەن. وبلىستىق قارتتار ۇيىنە دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇر. ستا­تيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, كوكپەكتى اۋدا­نىندا 37 ءبىلىم بەرۋ مەكە­مە­سى بار. ونىڭ 18-ءى كوك­پەك­تى وڭىرىندە بولسا, 19-ى بۇ­رىنعى سامار اۋدانىنىڭ اۋماعىندا. بۇگىنگى تاڭدا كوكپەكتى اۋدا­نىن­دا 17 اۋىل­دىق وكرۋگ بولسا, 8-ءى سامار وڭىرىندە. جال­پى, اۋداندا 26,4 مىڭ حا­لىق تۇرادى. ونىڭ 14,3 مىڭى – كوك­پەكتى جا­عىن­دا, 12,1 مىڭى – سامار اۋما­عىندا.

– بىزدە مۇمكىندىك زور. پرەزيدەنت قولداسا, اۋدان ورتا­لىعىنا قاجەتتى عيما­رات­تار بار. سوڭعى جىل­دارى ­­­تۋريزم ­­سالاسى دا جاقسى قارقىن الىپ كەلەدى. بۇقتىرما سۋ قوي­ماسىنىڭ جاعالاۋىنا دە­مالىس بازالارى سالىنىپ جاتىر. سۋ جاعاسىنداعى اۋىل­دار­دا جاڭا كوشەلەر پايدا بولدى. بۇل دەگەنىمىز – اۋىل­دار­دىڭ كەڭەيىپ كەلە جات­قانىنىڭ بەلگىسى. ەگەر سامار اۋدان بولسا, ءوندىرىستى وڭىر­­لەردىڭ ءبىرى بولادى, – دەي­دى جەرگىلىكتى قاۋىمداستىق توراعاسى ەرجان ءدۇسىپوۆ.

ايتقانداي, ساماردا 44 ءىرى جانە ورتا كاسىپورىن بار. ەگىستىك القاپتارىنىڭ 30,8 پايىزى سامار وڭىرىندە. شا­­­ر­ۋا­شىلىقپەن اينالىسىپ وتىر­عان كاسىپكەرلەر دە اۋدان­ بولىپ قۇرىلۋداعى ءتيىمدى تۇستارىن ءتىزىپ بەردى. ماسە­لەن, سوناۋ قاراش اۋىلى­­­نان اۋدان ورتالىعى كوك­­پەك­تىگە جەتۋ ءۇشىن 200 شا­قىرىمدى ارتقا تاستاۋ كەرەك ەكەن. قىس­قاسى, مارتەبەسىنەن ايىرىلىپ قالعان شە­كارالىق اۋداندارداعى ما­سە­لە – ءدال وسى سامار وڭى­رى­نە دە ءتان.

– باي, باقۋاتتى ءوڭىر بو­لا تۇرا اۋدان ورتالىعى مار­­­­­­تەبەسى جوقتىعى قان­­­شا­لىق­­تى ءادىل؟! اۋدان بول­­عان جاعدايدا, ءوز بيۋد­جە­تى­مىز وزىمىزدە بولار ەدى. ول دە­گە­نى­مىز, تۇرعىنداردىڭ ءومىر سۇ­رۋىنە قولايلى جاعداي جا­سالىپ, جاستاردىڭ اۋىلداردا تۇراقتاپ قالۋلارىنا سەپتىگىن تيگىزەدى, – دەپ ويىن ايتتى «رىبپروم» جشس سامار في­ليا­لىنىڭ ديرەكتورى الەك­ساندر ناروجنەۆ.

ءيا, حالىق تىلەگى ورىندى. توزىپ كەتكەن اۋىلدارى قايتا گۇلدەنىپ, اۋىلداردىڭ تامىرىنا قايتا قان جۇگىرسە, نەسى جامان؟! كوكپەكتىدەن اۋدان بولىپ ءبولىنىپ شىققانىمەن, حالىقتىڭ بەرەكە-بىرلىگى ءباز-باياعىداي بولا بەرەرى امبەگە ايان.

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

كوكپەكتى اۋدانى,

سامار اۋىلى