تاماشا الەم – تەاتر! سان ءتۇرلى جۇرەك سىرلارى مەن كوڭىل كۇي قايشىلىقتارىنىڭ ورتاق مامىلە تاۋىپ, كورەرمەنىن كوركەم ويدىڭ كوكجيەگىنە بويلاتىپ, سۇلۋ سەزىمنىڭ مۇحيتىنا سۇڭگىتەتىن مارتەبەلى دە مەرەيلى مەكەن. ۇلى مۇسىرەپوۆشە ايتساق, حاس سۇلۋدىڭ كوز جاسىنداي ءمولدىر ونەر.
الەم بويىنشا بىرنەشە مىڭ تەاتر جۇمىس ىستەپ جاتىر دەسەك, سونىڭ ارقايسىسى ساحناسىندا ومىرگە كەلگەن قويىلىمدارى ارقىلى ادامنىڭ ىشكى الەمىن بايىتادى. تەاترعا پەندە بولىپ كىرگەن جان ادام بولىپ تازارىپ شىعادى. اسەمدىكپەن ادىپتەپ, سۇلۋلىقپەن ماتاپ, تاڭعاجايىپ الەمنىڭ بەسىگىندە تەربەپ, ادامشىلىق بيىگىنەن جۇرەكتەرگە جىلىلىق قۇيىپ, سان مىڭداعان ادامدى بيىكتەرگە جەتەلەۋمەن كەلەدى. تەاتر – تەكتىلىك مەكەنى! مۇندا كىرلەگەن سەزىمدەر تازارىپ, جابىققان كوڭىلدەر جاي تابار عاجايىپ اۋرا بار. ول – قاسيەتتى ساحنا ارقىلى كورەرمەن جۇرەگىنە قۇيىلار عاجايىپ مۋزىكا – ءومىر ءانى! تەاترعا ءبىر كەلگەن كورەرمەن بىرنەشە جىلعا ازىق بولار رۋحاني قازىنا جيىپ, ءومىردىڭ وزگەشە نوتاسىن سەزىنىپ قايتادى. جۇرەگى ساعىنىش پەن سەزىمگە تولىپ, جاڭارىپ, ادامي كەلبەتىن تولىقتىرىپ شىعادى. باسقا قاي جەردەن ادام وسىنداي ءنار, وسىنداي قۋات الادى؟! سەبەبى ساحنادا ءومىر مەن ادامدى بايلانىستىراتىن نازىك تە ءنارلى دىڭگەك بار. ول – ماحاببات! ماحابباتتان ءنار الىپ, ونەر تۋدىرعان اكتەر الەمى – شىن مانىندە ۇلىلىقتىڭ باستاۋى.
ءيا, تەاتر دەسە, ويعا ەڭ اۋەلى وسىنداي شالقىمالى شابىتتى سۇلۋ سوزدەر مەن ادەمى اسەرلەردىڭ ورناي قالاتىنى راس. الايدا ءسىز بەن ءبىز ويلاعانداي, تەاتردىڭ ءىشى-سىرتى تۇگەل وسىنداي تاڭعاجايىپ سىرعا تولى تاماشا ما؟ ارينە, جوق! ساحنا سىرتىنداعى سىرلاردىڭ تەرەڭىنە بويلاساڭىز, تەاتر توڭىرەگىندە دە ءالى شەشىمىن تاپپاي, قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردىڭ تىم-تىم كوپ ەكەندىگىنە كوزىڭىز جەتەدى. سونىڭ ءبىرى – تەاتر مارتەبەسى.
سەنىڭىز, مەيلى سەنبەڭىز, تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 30 جىلدان استى, بىراق ءالى كۇنگە دەيىن تەاتردىڭ مارتەبەسى مەن ناقتى مىندەتتەرىن ايقىندايتىن, مامانداردىڭ قىزمەتتىك مىندەتتەمەسى مەن قۇزىرەتىن بەكىتەتىن تەاتر تۋرالى ارنايى زاڭ دا جوق ەكەن بىزدە. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت تۋرالى زاڭىنىڭ ىشىنەن كينو ونەرى ء«وز دەربەستىگىن الىپ جەكە شىقتى», ءوز الدىنا زاڭ بەكىتتى دەپ بوركىمىزدى اسپانعا اتا قۋانعانىمىز ءالى ەستە. سول كەزدە-اق ەندىگى كەزەك ونەردىڭ كونەسى دە ۇلىسى – تەاترعا دا كەلەر دەپ ۇمىتتەنگەنىمىز جانە راس. بىراق جۇيرىك ۋاقىت العا جىلجىپ بارادى, تەاتر توڭىرەگىندەگى تۇيتكىلى تابىلماعان بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى شەشىلمەگەن كۇيى قالىپ كەلەدى. سەڭ سول كۇيى قوزعالمادى. ۇلى ابايشا ايتساق, باياعى جارتاس – سول جارتاس. كەرىسىنشە, تەاتر بۇرىنعى بارىنان ايىرىلىپ, ونەر ادامدارىنىڭ بازىناسى ءتىپتى كوبەيە ءھام كۇردەلەنە تۇسكەندەي.
الىسقا بارماي-اق, كورشى ەلدەردىڭ تەاتر الەمى تاجىريبەلەرىنە بارلاي قاراساڭىز, تەاتر سالاسىنداعى تاپشى مامانداردى قايتا دايارلاۋ مەن بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا شەتەلدەردە وندىرىستىك ءىس-تاجىريبەدەن وتكىزۋدەن باستاپ, توي تويلاپ قايتاتىن ەمەس, تانىم مەن ءتالىم تۇرعىسىنان وي ءتۇيىپ قايتاتىن فەستيۆال ۇيىمداستىرۋ, ءتىپتى قاراپايىم عانا ونەر الەمىنىڭ جاڭالىقتارىن جاريالاپ, ناسيحاتتاپ وتىراتىن گازەت-جۋرنال شىعارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە دەيىن ءبىر ىزگە قويىلعاندىعىنا قاراپ ويلاناسىز. تۋعان ەلىڭنىڭ تەاترلارىنا دا ءدال وسىنداي شىعارماشىلىق جاعدايلار جاسالسا دەگەن ارماننىڭ دا سوندايدا كوڭىل تۇكپىرىندە قىلتياتىنى جاسىرىن ەمەس.
راس, بىزدە تەاتر قايراتكەرلەرىنىڭ وداعى جوق ەمەس, بار! ءتىپتى ءبىر ەمەس, ەكى بىردەي ۇيىم جۇمىس ىستەيدى! قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرىنىڭ وداعى (باسشىسى – قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ) جانە قازاقستان تەاترلارى قاۋىمداستىعى (پرەزيدەنتى – كسرو حالىق ءارتىسى ءاسانالى ءاشىموۆ). كاسىبي تەاترلار مەن اۋەسقوي جانە حالىق تەاترلارى ۇجىمدارىنىڭ جان-جاقتى ءوسىپ-وركەندەۋىنە شىعارماشىلىق ءارى ماتەريالدىق جاعىنان كومەك كورسەتۋدى نەگىزگى مىندەتىنە العان قوعامدىق ۇيىمنىڭ العاشقىسى ءاۋ باستا جاپ-جاقسى-اق جۇمىسىن باستاپ, جىل سايىن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ۇزدىك ساحناگەرلەرگە «ەڭلىكگۇل» ۇلتتىق كاسىبي سىيلىعىن تابىس ەتىپ, اي سايىن «تەاتر KZ» سالالىق جۋرنالىن دا جۇيەلى شىعارىپ كەلدى. الايدا وداق باسشىسىنىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەن شاقتا بىرىگۋدىڭ ورنىنا ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگىپ ءبىر توپ ونەر قايراتكەرى تاعى ءبىر وداق – قازاقستان تەاترلارى قاۋىمداستىعىن قۇرىپ, پرەزيدەنتتىگىنە كسرو حالىق ءارتىسى ءاسانالى ءاشىموۆتى تاعايىندادى. ولار دا «ەڭلىكگۇلگە» بالاما رەتىندە ۇسىنىلعان «ساحناگەر» ۇلتتىق سىيلىعىن ونەردەگى ورنى بار سۋرەتكەرلەرگە جىل سايىن تابىستاي باستادى. الايدا «ساحناگەردىڭ» عۇمىرى «ەڭلىكگۇلدەن» دە كەلتە بولدى. ەكى-ءۇش جىل قاتارىنان بەرىلىپ, كەيىن شورت ءۇزىلدى. «ەكى كەمەنىڭ باسىن ۇستاعان سۋعا كەتەدى» دەمەكشى, بۇگىندە ءار جىل سايىن تەاتر كۇنى قارساڭىندا ونەر الەمىن دۋمانعا بولەيتىن «ەڭلىكگۇلدىڭ» دە, «ساحناگەردىڭ» دە داقپىرتى ساپ تىيىلدى. تەاتر سىنشىسى, قايراتكەر تۇلعا اشىربەك سىعايدىڭ 75 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانى ەسەپكە الماعاندا, بيىلعى تەاتر تويى ءتىپتى تىنىش وتەتىن سەكىلدى. ال كەزىندە «ونەردى ورگە سۇيرەيمىز, رۋحاني دا, ماتەريالدىق تا تۇرعىدان تەاتر ماڭايىن گۇلگە ورايمىز» دەگەن وداقتارىمىز قايدا قازىر؟ سوڭعى ەكى-ءۇش جىل كولەمىندە كەزىندەگى اتويلاعان داقپىرت مۇلدەم تىنشىعانداي. تەاتر جاڭالىقتارى مەن تالداۋلارىن جۇيەلى جاريالاپ كەلگەن «تەاتر KZ» جۋرنالى دا قارجى تاپشىلىعىنان جابىلىپ تىنىپتى-مىس. وكىنىشتى ارينە! بىزدەگى تەاتر وداقتارىنىڭ تەك سىيلىق ۇلەستىرۋمەن اينالىسىپ, باسقا دامۋدى كەيىنگە ىسىرعانى ءھام ونەردىڭ ەمەس, جەكە باس تەكەتىرەستەرىن العا شىعارىپ, كىمنىڭ مىقتى, كىمنىڭ وسال ەكەندىگىن دالەلدەيمىز دەپ جۇرگەنىندە ونەردىڭ بەدەلىن ءتۇسىرىپ تىنعاندارى دا كوڭىلگە ۇلكەن كىربىڭ ۇيالاتادى. ايتپەسە, تەاتر الەمىندە قانشا جىل داۋرەن قۇرعان سول وداقتاردىڭ جاس مامانداردى ارنايى جولدامامەن مىقتى شەتەلدىك وقۋ وردالارىندا وقىتقانىن نەمەسە وندىرىستىك ءىس-تاجىريبەدەن وتكىزگەنىن ەستىپ-كورمەپپىز. البەتتە, ساحناگەرلەردى قوماقتى قارجىلاي سىيلىقپەن ىنتالاندىرعان, ەسەپسىز اقشاعا شەتەلدەن تەاتر ۇجىمدارىن شاقىرتىپ قويىلىم كورسەتكەن دە بەك جاقسى. بىراق بۇل بوس داڭعازا, بىرساتتىك بەدەل ءھام اقشانى جەلگە شاشۋ ەمەس پە؟ ال ونەرگە ارنالعان كاپيتالدى جاس مامانداردىڭ كاسىبي تۇرعىدان ءوسىپ, دامۋىنا پايدالانسا, تەاتر الەمى بۇدان دا گورى گۇلدەنە تۇسپەس پە ەدى؟ سەنبەسەڭىز, قازىرگى جاعدايعا كوز جۇگىرتىپ كورەيىكشى؟ قوس بىردەي وداق قۇرعاننان قاي تەاتردىڭ كوسەگەسى كوگەردى؟ قاي جاس مامان, بولماسا تەاتر ۇجىمى اتالعان ۇيىمداردىڭ يگىلىگىن كوردى؟ ءبىردى-ەكىلى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تەاتر فەستيۆالىن ايتپاعاندا, جالپى وداق جۇمىستارىنىڭ جۇمىسى كوڭىل كونشىتپەيتىنى راس.
البەتتە, قايراتكەرلەر وداعى مەملەكەتتىك ەمەس, قوعامدىق-شىعارماشىلىق ۇيىم بولعاندىقتان, قولداۋ از, دەمەۋشىلەردىڭ پەيىلىنە كىرىپتارمىز, ايتپەسە تاس ۇگىتىپ, تاۋ قوپارار ەدىك دەگەن دە اقتالۋ فورماسىنداعى قارسى ۋاجدەردىڭ دە ارا-تۇرا ايتىلىپ قالىپ جاتقاندىعىن تالاي ەستىپ ءجۇرمىز. الايدا بۇل ءتىپتى دە ماسەلەنىڭ شەشىمى ەمەس ءھام وداقتار جۇمىسىنىڭ ولقىلىعىنا اقتاۋ بولا المايدى. بىزدىڭشە, ماسەلە – نيەت پەن پەيىلدە, جەكە باس اتاق پەن بەدەلگە سەنبەي, ناقتى جۇمىس ىستەيتىن جاناشىر جانداردى جاقسى ءىستىڭ ماڭايىنا توپتاستىرا الۋدا. ەگەر شىن قالاساق, تاۋەلسىزدىگىمىزدى العان 30 جىل ىشىندە تەاتر تۋرالى زاڭدى الدەقاشان بىرىزگە ءتۇسىرىپ, جەمىستى ناتيجەگە قول جەتكىزەر ەدىك قوي. تەاترعا قاتىستى دەربەس زاڭ قابىلدانسا, ساحنا سالاسىنىڭ بۇگىنگە دەيىن قوردالانعان كۇردەلى ماسەلەلەرىنىڭ كوبىسىنىڭ شەشىمى دە تابىلار ەدى. وزگەنى ايتپاعاندا, باۋىرلاس تاتارستان مەن باشقۇرتستان تەاتر قايراتكەرلەرى وداقتارىنىڭ تەاتر ءىسىن ۇيىمداستىرۋداعى جەمىستى جۇمىستارى قاي جاعىنان دا ۇلگى بولارلىق ءۇردىس دەپ سانايمىز. قاراپايىم عانا تۇركىتىلدەس حالىقتارعا ورتاق «ناۋرىز» بەن «تۇعانلىق» فەستيۆالدەرىنە قاتىسىپ كەلىپ, ول جاقتىڭ تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىنىڭ قاي دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيتىندىگىن باعامداي بەرۋگە بولادى. مۇنداي مىسالدار تەاتردىڭ باسقا سالالارىندا دا جەتەرلىك. ال بىزدەگى ۇيىمداردىڭ دەنىنىڭ جەكەلەي تۇلعالاردىڭ, اسىرەسە اتاعىنان ات ۇركەتىن, ونەردەگى ورنىن الدەقاشان دالەلدەپ قويعان جانداردىڭ جەكەلەي امبيتسياسىن كورسەتۋىنىڭ, كىمنىڭ مىقتى, كىمنىڭ ءالسىز ەكەندىگىن دالەلدەۋىنىڭ باستى قۇرالىنا اينالىپ كەتكەنى تەاتر الەمىندەگى اتالعان ولقىلىقتاردىڭ باستى سەبەبى دەپ سانايمىز. مۇندايدا قازاق « ەت ساسىسا تۇز سەبەدى, تۇز ساسىسا نە سەبەدى؟» دەيدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى تەاتر الەمىنىڭ كۇيى وسىنداي. تەاتر سالاسىنا ەڭ اۋەلى دەربەس زاڭ, رەسمي مارتەبە كەرەك! ال تەاترلاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىنە قانات ءبىتىرىپ, ورتانى ايرانداي ۇيىتىپ وتىراتىن قايراتكەرلەر وداعىنا تولاسسىز قاجىر ءھام ۇلتقا قىزمەت ەتكىزەر شىنايى سۇيىسپەنشىلىك قاجەت. سودان كەيىن بالكىم بۇل ماسەلەلەردىڭ دە شەشىمى رەتىمەن تابىلا جاتار. بارلىعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە ءارى ونەردى ءومىرىم دەپ ساناعان ءاربىر جاننىڭ تەاترعا دەگەن شەكسىز ماحابباتىنا تىكەلەي بايلانىستى!
ويتكەنى مىنە, تەاتردىڭ كاسىبي مەرەكەسى كەلدى. بۇل جاي عانا حالىقارالىق تەاتر كۇنى ەمەس, مىنا الەمدە جانى كىرلەپ, رۋحاني شولىركەگەن پەندەنىڭ, بويىنا كەمەل ازىق ىزدەگەندە بارىپ سايا تاباتىن ورتاق قۇندىلىعىنىڭ, مەلپومەنانىڭ مەرەكەسى. مىڭداعان جىلدار بويى ادامزات جانىن رۋحاني كەمەلدەندىرىپ كەلە جاتقان, اسا مارتەبەلى تەاتر ونەرىنىڭ مايتالماندارى! بارشاڭىزدى ءتول مەرەكەلەرىڭىزبەن قۇتتىقتايمىز!