سانكتسيالار سالدارىنان سانسىراعان رەسەي مينەرالدى تىڭايتقىشتار ەكسپورتىنا تىيىم سالماق. ىرگەدەگى كورشىنىڭ الەمدىك نارىقتاعى كوشباسشى ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل جاعداي كوپتەگەن ەلدى تىعىرىققا تىرەۋى مۇمكىن. مۇنداي شەكتەۋ دالا جۇمىستارىنا انە-مىنە كىرىسكەلى وتىرعان ءبىزدىڭ شارۋالاردى دا ابىگەرگە سالۋى ىقتيمال.
وسىدان بىرنەشە كۇن بۇرىن رەسەيدىڭ ونەركاسىپ جانە ساۋدا مينيسترلىگى جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردى مينەرالدى تىڭايتقىشتار ەكسپورتىن توقتاتۋعا شاقىردى. ۆەدومستۆو بۇل قادامىن شەتەلدىك لوگيستيكالىق كومپانيالاردىڭ رەسەيگە جاساعان قىسىمىمەن بايلانىستىردى. مينيسترلىك «تاسىمالداۋشىلار قالىپتى جۇمىسقا ورالىپ, رەسەيلىك تىڭايتقىشتاردىڭ ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمىن تولىق كولەمدە ورىنداۋعا كەپىلدىك بەرىلگەنگە دەيىن ەكسپورتتى توقتاتقان دۇرىس» دەگەن ۇستانىمدى ۇستانىپ وتىر.
بەلگىلى بولعانداي, لوگيستيكالىق كومپانيالار رەسەيدەن جونەلتىلەتىن جۇكتەردى تاسىمالداۋدان باس تارتۋدا. وسىنىڭ سالدارىنان بيىل ەۋروپا مەن وزگە دە ەلدەردىڭ شارۋالارى تىڭايتقىشسىز قالۋى مۇمكىن. دەمەك باتىس جانە شىعىس ەۋروپا, لاتىن امەريكاسى, وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى ءونىم الا الماي, ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىمەن بەتپە-بەت كەلۋى ىقتيمال. بۇل قاتاردا قازاقستان دا بار. ءبىزدىڭ ەل مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ ءبىرشاما بولىگىن رەسەيدەن الىپ وتىر. كورشى ەلدىڭ مينيسترلىگى بۇگىندە رەسەيلىك تىڭايتقىشتى وزگە دۇنيەلەرمەن الماستىرۋ وتە قيىن ەكەنىن جەتكىزدى.
راس, رەسەي مينەرالدى تىڭايتقىشتار جەتكىزۋ بويىنشا الەمدەگى ۇزدىك ءۇش مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىرەدى. تيىسىنشە, جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە دە ماڭىزدى رولگە يە.
– جەر شارىنداعى حالىق سانىنىڭ كوبەيىپ, تابيعي اپاتتاردىڭ جيىلەۋىن ەسكەرسەك, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى قاشاندا ماڭىزدى. سونداي-اق الەمدە گاز باعاسى جىلدام ءوسىپ جاتىر. سوندىقتان زاۋىتتاردىڭ كوبى مينەرالدى تىڭايتقىشتار ءوندىرىسىن قىسقارتۋدا. ياعني رەسەيلىك ونىمگە دەگەن قاجەتتىلىك ارتىپ كەلەدى, – دەيدى رەسەيدىڭ ونەركاسىپ جانە ساۋدا ءمينيسترى دەنيس مانتۋروۆ.
ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, بىلتىر رەسەيدە 24,9 ملن توننا مينەرالدى تىڭايتقىش وندىرىلگەن. ونىڭ شامامەن 65 پايىزى ەكسپورتقا شىعارىلىپتى. 22 پايىزى ەۋرووداق پەن اقش-قا, 7 پايىزى قىتايعا جونەلتىلگەن. ەۋرووداق پەن اقش يمپورتتىق تىڭايتقىشتىڭ 11-12 پايىزىن رەسەيدەن الىپ وتىر.
قازاقستان رەسەي ءۇشىن ءىرى نارىق بولىپ سانالماسا دا, بۇل جاعداي ءبىزدىڭ شارۋالاردى الاڭداتاتىنى جاسىرىن ەمەس. اتالعان ماسەلەگە ۇكىمەتتىڭ دە, دەپۋتاتتاردىڭ دا نازار اۋدارىپ وتىرعانى سوندىقتان. شارۋالاردىڭ دابىل قاعۋى دا تەگىن ەمەس.
وسى ورايدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە حات جولداپ, ۆەدومستۆونىڭ رەسمي جاۋابىن الدىق. ۆەدومستۆونىڭ حابارلاۋىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ساتىپ الۋدى سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىراتىن مەملەكەتتىك ورگان بولىپ سانالادى. ال مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ءوندىرۋ, وتكىزۋ, ەكسپورتتاۋ-يمپورتتاۋ ماسەلەلەرى حيميا سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگانعا – يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىنە جاتادى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ايداربەك ساپاروۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, رەسەي ۇكىمەتى تىڭايتقىشتار ەكسپورتىنا قاتىستى شەكتەۋدى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەمەس ەلدەرگە ەنگىزبەك نيەتتە. سوندىقتان قازاقستان نارىعىندا رەسەيلىك تىڭايتقىشتار ەركىن قولجەتىمدى دەپ سەندىردى. ءىرى تىڭايتقىش جەتكىزۋشىلەردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستان نارىعىنا تىڭايتقىشتار شەكتەۋسىز جەتكىزىلە بەرمەك.
قازاقستاننىڭ مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى رەسەيدەن يمپورتتايتىنىن جوعارىدا ايتتىق. رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, بىلتىر رەسەي فەدەراتسياسىنان ءبىزدىڭ ەلگە 463,9 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىشتار جەتكىزىلگەن. ونىڭ ىشىندە ازوتتى تىڭايتقىشتار 308 مىڭ توننا (ونىڭ ىشىندە اممياك سەليتراسى 213,2 مىڭ توننا), كالي تىڭايتقىشتارى 10 مىڭ توننا جانە كۇردەلى تىڭايتقىشتار 145,9 مىڭ توننا (ونىڭ ىشىندە امموفوس 76,7 مىڭ توننا) كولەمىندە يمپورتتالعان.
2022 جىلدىڭ قاڭتارىندا رەسەيدەن 14,9 مىڭ توننا ءونىم اكەلىنىپتى. ونىڭ ىشىندە ازوتتى تىڭايتقىشتار – 11,4 مىڭ توننا, فوسفورلى تىڭايتقىشتار – 0,003 مىڭ توننا, كالي تىڭايتقىشتارى – 0,3 مىڭ توننا, كۇردەلى تىڭايتقىشتار – 3,2 مىڭ توننا.
ايداربەك ساپاروۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى مينەرالدى تىڭايتقىشتار سۇرانىسى وتاندىق ءوندىرىس پەن يمپورت كولەمى ەسەبىنەن جابىلادى. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, رەسپۋبليكادا تىڭايتقىش وندىرەتىن 12 زاۋىت جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ نەگىزگىلەرى – «قازفوسفات» جشس (امموفوس) جانە «قازازوت» اق (اممياك سەليتراسى).
– ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس 2021 جىلى 640,8 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىشتار, ونىڭ ىشىندە 445 مىڭ توننا ازوت جانە 195,8 مىڭ توننا فوسفور تىڭايتقىشتارى ءوندىرىلدى. بىلتىر بارلىعى 603,8 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىشتار يمپورتتالدى. ونىڭ ىشىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردەن – 470,3 مىڭ توننا, باسقا ەلدەردەن – 133,5 مىڭ توننا جەتكىزىلگەن. نەگىزگى يمپورتتاۋشىلار – رەسەي (77 پايىز) جانە وزبەكستان (20 پايىز) مەملەكەتتەرى, – دەدى ا.ساپاروۆ.
ءبىرىنشى ۆيتسە-مينيستر رەسەيدىڭ مينەرالدى تىڭايتقىشتار ەكسپورتىن شەكتەۋى قازاقستانعا اسا قاتتى اسەر ەتپەيدى دەپ سەندىردى. ويتكەنى رەسەي فەدەراتسياسىنان يمپورتتالاتىن تىڭايتقىشتاردىڭ نەگىزگى تۇرلەرى (اممياك سەليتراسى جانە امموفوس) قازاقستاندا وندىرىلەدى. وتاندىق زاۋىتتاردىڭ ءوندىرىس قۋاتتىلىعى تۇتاستاي العاندا بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىندا (اممياك سەليتراسى جانە امموفوس) كەڭىنەن قولدانىلاتىن تىڭايتقىشتار بويىنشا ىشكى نارىقتىڭ قاجەتتىلىگىن جابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– بۇل رەتتە ەلىمىزدە وتاندىق شارۋالار تالاپ ەتەتىن امموني سۋلفاتى, كارباميد, تىڭايتقىشتاردىڭ كۇردەلى تۇرلەرى سياقتى بىرقاتار تىڭايتقىش وندىرىلمەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. تىڭايتقىشتاردىڭ بۇل ءتۇرى رەسەي فەدەراتسياسىنان بولەك وزبەكستاننان دا اكەلىنەدى. بۇگىنگى تاڭدا وڭىرلەردە شارۋالاردى وتاندىق جانە شەتەلدىك مينەرالدى تىڭايتقىشتارمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە, – دەدى ا.ساپاروۆ.
جۋىردا سەنات دەپۋتاتى ءالي بەكتاەۆ مينەرالدى تىڭايتقىشتارعا قاتىستى ماسەلە كوتەرىپ, ۇكىمەت باسشىسى ءاليحان سمايىلوۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. حالىق قالاۋلىسى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر ءۇشىن ەڭ قاجەتتى مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ باعاسى كۇرت قىمباتتاپ كەتكەنىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
– 2021 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا «قازازوت» اق وندىرەتىن اممياك سەليتراسىنىڭ تونناسى 81 مىڭ تەڭگە بولسا, جەلتوقساندا ونىڭ قۇنى 200 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلگەن, ياعني 2,5 ەسە وسكەن. ال «قازفوسفات» اق شىعاراتىن امموفوستىڭ باعاسى سول ۋاقىت ارالىعىندا ەكى ەسە قىمباتتاپ, 207 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان. تىڭايتقىشتاردى سۋبسيديالاۋدىڭ كولەمى 50 پايىز دەڭگەيىندە قالعان كۇننىڭ وزىندە, شارۋالار قىرۋار شىعىنعا ۇشىراعالى وتىر. وكىنىشكە قاراي, بىلتىر دا وسى باعىتتا ناقتى ۇستانىمنىڭ بولماۋىنان, وزىمىزدە وندىرىلگەن مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ 80 پايىزى شەتەلگە ساتىلىپ كەتكەن. وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى ونىمدەردىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ 15 پايىزىن تىڭايتقىشتار شىعىنى قۇرايدى. ولاي بولسا, ەلىمىزدەگى مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ باعاسىن جانە ەكسپورتىن رەتتەيتىن تياناقتى شارالار قابىلدانۋى كەرەك, – دەدى ءا.بەكتاەۆ.
قازىرگى كۇردەلى جاعداي فەرمەرلەردى وتاندىق مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ باعاسىن تومەندەتۋ ماسەلەسىن وبەكتيۆتى تۇردە كوتەرۋگە ءماجبۇر ەتىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە تىڭايتقىشتاردىڭ قۇنى تۇپكىلىكتى ءونىمنىڭ باعاسىنا, سونداي-اق جالپى ساتىپ الۋعا اسەر ەتەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل باعىتقا كوڭىل ءبولۋدىڭ ماڭىزى زور. سوندىقتان ۇكىمەت مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ باعاسىن تومەندەتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋدى قولعا الدى. ماسەلەن, جۋىردا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكليار «قازازوت» كومپانياسىنىڭ باسشىلىعىمەن كەزدەسىپ, وتاندىق اممياك سەليتراسىنىڭ باعاسىن 16 ناۋرىزدان باستاپ 200 مىڭ تەڭگەدەن 160 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك الدى.
ايتپاقشى, بيىل 29,7 ملرد تەڭگە كولەمىندە پەستيتسيدتەردى سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسىن قارجىلاندىرۋ قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل ەگىس الاڭىن 100 پايىز وڭدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بيىل شامامەن 659 مىڭ توننا تىڭايتقىش قولدانۋ جوسپارلانىپ وتىر.